با نگاه به امید و آرزوی امام علی (ع) در می یابیم در منظومه هستی، هر قلبی به دنبال نوری برای امید است و هر روحی به دنبال مقصدی برای آرزو. اما امیرالمؤمنین علی (ع)، که آینه ای تمام نما از معرفت الهی بود، این جستجوی فطری را به اوج رسانده و در هر لحظه از حیات پر برکت خود، خداوند را نه تنها کانون امید و آرزو، بلکه والاترین هدف و زیباترین مقصد معرفی می کند.

این نوشتار، با تعمق در کلام گهربار ایشان در نهج ‌البلاغه، درمی یابیم که چگونه در نگاه علوی و در پرتو آرزوی امام علی (ع)، تمام آمال و آرزوهای بشری در یک نقطه واحد متمرکز می شود: ذات اقدس الهی.

الله عالی ترین مقصد و آرزوی امام علی (ع)

امیرالمؤمنین (ع) در خطبه ای معروف به خطبه «اشباح»، در پاسخ به شخصی که از ایشان درخواست می کند خدا را توصیف کند، پس از حمد و ثنای الهی به بیان صفات خداوند و معرفی او پرداخته و در انتهای خطبه در مقام نیایش با پروردگار عالم می فرماید: «اللَّهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِیلِ وَ التَّعْدَادِ الْکَثِیرِ إِنْ تُؤَمَّلْ فَخَیْرُ مَأْمُولٍ وَ إِنْ تُرْجَ فَخَیْرُ مَرْجُوٍّ … وَ قَدْ رَجَوْتُکَ دَلِیلًا عَلَى ذَخَائِرِ الرَّحْمَةِ وَ کُنُوزِ الْمَغْفِرَةِ[1]؛

خدایا تویی سزاوار ستایش های نیکو، و بسیار و بیشمار تو را ستودن، اگر تو را آرزو کنند پس بهترین آرزویی، و اگر به تو امید بندند، بهترین امیدی. به تو امید بستم که مرا به سوی ذخائر رحمت و گنج های آمرزش آشنا کنی».

در این فراز، حضرت (ع) خداوند را بهترین آرزوی هر انسانی از جمله خودشان معرفی می نمایند. جناب فیض الاسلام نیز در ترجمه خطبه ۹۰، لطف و کرم خداوند را متعلق آرزو می داند و رحمت و آمرزش او را متعلق امید.[2]

همچنین حضرت (ع) به هنگام غسل دادن پیامبر (ص) می فرماید: «بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی اذْکُرْنَا عِنْدَ رَبِّکَ وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِکَ[3]؛ پدر و مادرم فدای تو! ما را در پیشگاه پروردگارت یاد کن، و در خاطر خود نگهدار». «وَ اجْعَلْنَا مِنْ بَالِکَ» به این معناست که در قلب پیامبر (ص) دارای چنان شأن و منزلتی باشد که به امیرالمؤمنین (ع) اهتمام بسیار بورزد و او را نزد پروردگارش یاد کند.

مؤیّد این مطلب، روایتی در بحارالأنوار است که در آن به جای لفظ «مِنْ بَالِکَ»، «مِنْ هَمِّکَ» آمده است[4] و در روایتی دیگر، هر دو لفظ با هم آمده اند[5]. «نهایت آرزوی امام علی (ع) این است که به لسان خاتم الأنبیاء (ص) نزد خداوند تبارک و تعالی یاد شود. کسی که نور معرفت روزی اش شده باشد، علوّ شأن و جلالت قدر او را درک می کند و اَمل و آرزوی خود را چنین قرار می دهد.

آری! بنده لذت می برد از اینکه نزد خداوند یاد شود و امید و آرزویی جز او ندارد. دوستدار خوش می دارد که نامش نزد حبیبش ذکر شود و نیز از حبیبش نزد او یاد شود و ذکر او بر زبانش باشد و می گوید: یا رب! شیرینی ذکرت را به من بچشان».

آرزوی لقاء الله

حضرت (ع) آرزوی خود را برای دیدار معبود و امید به پاداش او چنین بیان می فرماید: «إِنِّی إِلَى لِقَاءِ اللَّهِ لَمُشْتَاقٌ وَ حُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ[6]؛ همانا من برای ملاقات پروردگار مشتاق و به پاداش او امیدوارم».

امید به فضل و رحمت خداوند

دیگر آرزوی امام علی (ع) که در چند جای نهج البلاغه در مواضع مختلف، آن را مطرح نموده است، امیدواری به رحمت خداوند و پرهیز از یأس و ناامیدی است. حضرت می فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ غَیْرَ مَقْنُوطٍ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لَا مَخْلُوٍّ مِنْ نِعْمَتِهِ وَ لَا مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ[7]؛ ستایش خداوندی را سزاست که کسی از رحمت او مأیوس نگردد و از نعمت های فراوان او بیرون نتوان رفت، خداوندی که از آمرزش او هیچ گنهکاری ناامید نگردد».

همچنین می فرماید: «وَ نَسْتَعِینُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاجٍ لِفَضْلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفْعِهِ وَاثِقٍ بِدَفْعِهِ مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنٍ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِیمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً[8]؛ از خدا یاری می طلبیم، یاری خواستن کسی که به فضل او امیدوار و به بخشش او آرزومند و به دفع زیانش مطمئن، به او ایمان می آوریم، ایمان کسی که با یقین به او امیدوار است».

نیز می فرماید: «فَاسْتَفْتِحُوهُ وَ اسْتَنْجِحُوهُ وَ اطْلُبُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَمْنِحُوهُ فَمَا قَطَعَکُمْ عَنْهُ حِجَابٌ وَ لَا أُغْلِقَ عَنْکُمْ دُونَهُ بَاب[9]؛ از خدا درخواست پیروزی و رستگاری کنید، از او بخواهید و عطای او را درخواست کنید، که میان او و شما پرده و مانعی نیست، و دری به روی شما بسته نمی گردد».

امید به خداوند در کوران سختی ها و بلایا

حضرت (ع) در چند موضع نیز به امیدواری به خداوند در سختی ها و بلایا اشاره کرده و می فرماید: «الْمَأْمُولُ مَعَ النِّقَمِ الْمَرْهُوبُ مَعَ النِّعَم[10]؛ خدایی که به هنگام بلا و سختی به او امیدوار، و در نعمت ها از او بیمناکند».

همچنین در هنگام طلب باران می فرماید: «فَکُنْتَ الرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ وَ الْبَلَاغَ لِلْمُلْتَمِس[11]؛ خدایا تو امید هر بیچاره و حل کننده مشکلات هر طلب کننده هستی».

در جای دیگر، طلب خود را این چنین با معبودش در میان می گذارد: «اللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَیْکَ مِنْ تَحْتِ الْأَسْتَارِ وَ الْأَکْنَانِ وَ بَعْدَ عَجِیجِ الْبَهَائِمِ وَ الْوِلْدَانِ رَاغِبِینَ فِی رَحْمَتِکَ وَ رَاجِینَ فَضْلَ نِعْمَتِکَ وَ خَائِفِینَ مِنْ عَذَابِکَ وَ نِقْمَتِکَ … اللَّهُمَّ انْشُرْ عَلَیْنَا غَیْثَکَ وَ بَرَکَتَکَ وَ رِزْقَکَ وَ رَحْمَتَکَ وَ اسْقِنَا سُقْیَا نَاقِعَةً مُرْوِیَةً مُعْشِبَةً تُنْبِتُ بِهَا مَا قَدْ فَاتَ[12]؛

بار خداوندا! ما از خانه ها، و زیر چادرها پس از شنیدن ناله حیوانات تشنه و گریه دلخراش کودکان گرسنه، به سوی تو بیرون آمدیم و رحمت تو را مشتاق و فضل و نعمت تو را امیدواریم و از عذاب و انتقام تو ترسناکیم.

بار خداوندا! بارانت را بر ما ببار و ما را مأیوس برنگردان و با خشکسالی و قحطی ما را نابود مفرما و با اعمال زشتی که بی خردان ما انجام داده اند ما را به عذاب خویش مبتلا مگردان، ای مهربانترین مهربان ها … خداوندا! باران رحمت خود را بر ما ببار و برکت خویش را بر ما بگستران و روزی و رحمتت را به ما برسان و ما را از بارانی سیراب فرما که سودمند و سیراب  کننده و رویاننده گیاهان باشد».

همچنین امام (ع) در سال ۳۷ هجری که گروهی از مدینه گریخته و به معاویه پیوستند، در نامه ای به سهل بن حنیف انصاری می نویسد: «إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ لَمْ یَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ وَ لَمْ یَلْحَقُوا بِعَدْلٍ وَ إِنَّا لَنَطْمَعُ فِی هَذَا الْأَمْرِ أَنْ یُذَلِّلَ اللَّهُ لَنَا صَعْبَهُ وَ یُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ[13]؛ سوگند به خدا آنان از ستم نگریختند، و به عدالت نپیوستند، همانا آرزومندیم تا در این جریان، خدا سختی ها را بر ما آسان و مشکلات را هموار فرماید. ان شاء اللّه».

امید به هدایت و بخشش خداوند

دعا برای بهره مندی از راهنمایی و هدایت خداوند، نهایت ادب را در پیشگاه الهی در بر دارد و در ضمن، جامعیتی نسبت به تمام درخواست ها در آن دیده می شود[14]؛ در این راستا دیگر آرزوی امام علی (ع) این بود که می فرمود: «اللَّهُمَّ إِنْ فَهِهْتُ عَنْ مَسْأَلَتِی أَوْ عَمِیتُ عَنْ طِلْبَتِی فَدُلَّنِی عَلَى مَصَالِحِی وَ خُذْ بِقَلْبِی إِلَى مَرَاشِدِی فَلَیْسَ ذَلِکَ بِنُکْرٍ مِنْ هِدَایَاتِکَ وَ لَا بِبِدْعٍ مِنْ کِفَایَاتِکَ[15]؛ خدایا اگر برای خواستن درمانده شوم، یا راه پرسیدن را ندانم، تو مرا به اصلاح کارم راهنمایی فرما، و جانم را به آنچه مایه رستگاری من است هدایت کن، که چنین کاری از راهنمایی های تو به دور و از کفایت های تو ناشناخته نیست».

امید به عفو الهی

در ادامه همان عبارات فوق در خطبه ۲۲۷ امام (ع) می فرماید: «اللَّهُمَّ احْمِلْنِی عَلَى عَفْوِکَ وَ لَا تَحْمِلْنِی عَلَى عَدْلِکَ؛ خدایا مرا با بخشش خود بپذیر و با عدل خویش با من رفتار مکن». «گویی امام (ع) در این جمله عفو و عدل الهی را مرکبی راهوار شمرده است. عدل مرکبی است نگران کننده و از خداوند تقاضا می کند که مرا بر مرکب آرام بخش عفو سوار کن تا آسوده خاطر به جوار قرب تو آیم. این همان مضمون دعای معروف «اَللّهُمَّ عامِلْنا بِفَضْلِکَ وَ لاتُعامِلْنا بِعَدْلِکَ» است».

«هر عملی که بنده انجام می دهد، اگر خوب باشد چون در قبال عظمت عدل الهی سنجیده می شود بی ارزش است، پس امیدی به پاداش نیست و اگر گناه باشد، بدون تردید به عقوبت آن دچار خواهد شد. این مطلب از لطیف ترین چیزهایی است که نفس انسان را آماده و شایسته نزول رحمت خداوندی می سازد»[16].

آرزوی توجه به حق

حضرت (ع) از خدا می خواهد که دل ها را به سوی حق متوجه سازد؛ یعنی انسان را ملهم فرماید که حق را طلب کند و به آن هدایت شود و در راه آن گام بردارد و پس از آن صبر بر طاعت و شکیبایی از ارتکاب معصیت را طلب می نماید[17] «أَخَذَ اللَّهُ بِقُلُوبِنَا وَ قُلُوبِکُمْ إِلَى الْحَقِّ وَ أَلْهَمَنَا وَ إِیَّاکُمُ الصَّبْرَ[18]؛ خداوند دل های ما و شما را به سوی حق متوجه سازد و صبر و استقامت عطا فرماید».

آرزوی بازنماندن از اطاعت خداوند

دیگر آرزوی امام علی (ع)، پس از آنکه مردم را به خداپرستی و نیکوکاری در دنیا و آماده بودن برای سفر آخرت سفارش می نماید این است که می  فرماید: «نَسْأَلُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَجْعَلَنَا وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَ لَا تُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَایَةٌ وَ لَا تَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لَا کَآبَةٌ[19]؛ از خدا می  خواهیم که ما و شما را در برابر نعمت  ها مغرور نسازد و چیزی ما را از اطاعت پروردگار باز ندارد، و پس از فرا رسیدن مرگ دچار پشیمانی و اندوه نگرداند».

آرزوی کامل شدن نعمات الهی

حضرت (ع) درخواست خود را پس از حمد و ثنای الهی چنین بیان می فرماید: «نَحْمَدُهُ عَلَى مَا وَفَّقَ لَهُ مِنَ الطَّاعَةِ وَ ذَادَ عَنْهُ مِنَ الْمَعْصِیَةِ وَ نَسْأَلُهُ لِمِنَّتِهِ تَمَاماً وَ بِحَبْلِهِ اعْتِصَاماً[20]؛ خدا را بر توفیقی که بر اطاعتش داده و ما را از نافرمانی بازداشته، ستایش می کنیم و از او می خواهیم که نعمتش را کامل و دست ما را به ریسمان محکمش متصل گرداند».

امام (ع) به دو اعتبار به حمد و ستایش خداوند پرداخته است؛ یکی توفیق طاعت که سبب بزرگترین رستگاری است و دیگری دوری از گناه که سبب بزرگترین خسران است. سپس از خداوند دو چیز را درخواست می نماید؛ نخست اینکه این نعمت را که به تقدیم شکر آن پرداخته است کامل گرداند؛ چنانکه خود فرموده است «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ[21]» و دیگر آنکه توفیق تمسّک به ریسمان محکم الهی یعنی دین قویم او یا قرآن را حاصل نماید[22].

آرزوی سلامت در دین

دیگر آرزوی امام علی (ع) سلامت در دین است: «نَسْأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِی الْأَدْیَانِ کَمَا نَسْأَلُهُ الْمُعَافَاةَ فِی الْأَبْدَانِ[23]؛ از او سلامت در دین را خواهانیم آنگونه که تندرستی بدن را از او درخواست داریم».

آیت الله مکارم شیرازی در این خصوص از برخی متفکران انسان شناس نقل می کند: «اگر یک صدم اشک هایی که برای شکم های گرسنه و بدن های برهنه ریخته می شود، برای ارواح گرسنه معرفت و برهنه از فضایل ریخته می شد، هم گرسنگی ها و برهنگی های جسمانی از بین می رفت و هم گرسنگی ها و برهنگی های روحی زایل می گشت»[24]. از این رو می بینیم حفظ سلامت دین که به دنبال سلامت روح حاصل می شود، امری حائز اهمیت است که امیرالمؤمنین (ع) به آن توجه داشته است.

اشتیاق به جایگاه نیکان

حضرت (ع) در خطبه ای، پس از بیان اوصاف بهشت می فرماید: «فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَکَ أَیُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَى مَا یَهْجُمُ عَلَیْکَ مِنْ تِلْکَ الْمَنَاظِرِ الْمُونِقَةِ لَزَهَقَتْ نَفْسُکَ شَوْقاً إِلَیْهَا وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِی هَذَا إِلَى مُجَاوَرَةِ أَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجَالًا بِهَا جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ یَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ الْأَبْرَارِ بِرَحْمَتِهِ[25]؛

ای شنونده اگر دل خود را به منظره های زیبایی که در بهشت به آن می رسی مشغول داری، روح تو با اشتیاق فراوان به آن سامان پرواز خواهد کرد و از این مجلسِ من با شتاب به همسایگی اهل قبور خواهی شتافت. خداوند با لطف خود من و شما را از کسانی قرار دهد که با دل و جان برای رسیدن به جایگاه نیکان تلاش می کنند».

بحرانی، یکی از شارحان برجسته نهج البلاغه، در خصوص عبارات فوق در خطبه مذکور می نویسد: «منظور از عبارت «مَا یَهْجُمُ عَلَیْکَ»، افاضه و سرازیر شدن حالات روح افزا و شگرف است که در این صورت، فرد قالب از جان تهی خواهد کرد؛ یعنی از شوق وصول به این ها خواهد مرد و با شتاب برای همسایگی مردگان کوچ خواهد کرد، زیرا آنان به آنچه او مشتاق آن است نزدیکند.

سپس امام (ع) از خداوند متعال می خواهد آنان را برای سلوک در راه او و سپردن مراحلی که آنان را به سرمنزل پاکان و نیکوکاران برساند آمادگی و توفیق دهد. بدیهی است منازل پاکان همان درجات و مقامات بهشت است»[26].

همچنین موسوی، یکی دیگر از شارحان کلام گهربار نهج البلاغه می گوید: ««مَنْ یَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلَى مَنَازِلِ الْأَبْرَارِ» وصف اهل بهشت است و آن ها کسانی هستند که توفیق نصیبشان شده و کرامت الهی برایشان نشر و گسترش یافته است و بر همین حالت باقی مانده اند تا وارد بهشت شده اند. آن ها کسانی هستند که برای خداوند خالص گشته اند»[27].

آرزوی امام علی (ع) در جای دیگر، چنین بیان شده که می فرماید: «وَ أَتَوَکَّلُ عَلَى اللَّهِ تَوَکُّلَ الْإِنَابَةِ إِلَیْهِ وَ أَسْتَرْشِدُهُ السَّبِیلَ الْمُؤَدِّیَةَ إِلَى جَنَّتِهِ الْقَاصِدَةَ إِلَى مَحَلِّ رَغْبَتِهِ[28]؛ بر خدا توکل می کنم، توکلی که بازگشت به سوی او باشد و از او راه می جویم، راهی که به بهشت رسد و به آنجا که خواست اوست بینجامد». «السبیل» راه معتدل مستقیم یا به عبارت دیگر، اسلام است که رونده را به بهشت می رساند و رضا و خشنودی خداوند را حاصل می کند[29].

همچنین می فرماید: «وَ ارْغَبُوا فِیمَا وَعَدَ الْمُتَّقِین؛ و آنچه پرهیزکاران را وعده دادند آرزو کنید» که آن همان بهشت است[30].

آرزوی دیدار خلفای الهی در بهشت

حضرت (ع) می فرماید: «أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِینِهِ آهِ آهِ شَوْقاً إِلَى رُؤْیَتِهِم؛ آنان جانشینان خدا در زمین و دعوت کنندگان مردم به دین خدایند. آه! آه! چه سخت اشتیاق دیدارشان را دارم[31]».

حضرت (ع) در ابتدای این فراز، اینگونه اشتیاق دیدار ایشان را دارد و چنین معرفی شان می فرماید: «زمین هیچگاه از حجت الهی خالی نیست، که برای خدا با برهان روشن قیام کند …

تعدادشان اندک ولی نزد خدا بزرگ مقدارند، که خدا به وسیله آنان حجت ها و نشانه های خود را نگاه می دارد، تا به کسانی که همانندشان هستند بسپارد و در دل های آنان بکارد، آنان که دانش، نور حقیقت بینی را بر قلبشان تابانیده و روح یقین را دریافته اند، که آنچه را خوشگذران ها دشوار می شمارند، آسان گرفته و با آنچه که ناآگاهان از آن هراس داشتند انس گرفتند. در دنیا با بدن هایی زندگی می کنند که ارواحشان به جهان بالا پیوند خورده است».

آرزوی کسب درجات شهدا و همنشینی با پیامبران

آرزوی امام علی (ع) در این خصوص اینگونه بیان شده که می فرماید: «نَسْأَلُ اللَّهَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَ مُعَایَشَةَ السُّعَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ الْأَنْبِیَاءِ؛ از خدا، درجات شهیدان و زندگی سعادتمندان و همنشینی با پیامبران را درخواست می کنیم»؛ چون شهیدان در بلا شکیبا بودند و سعادتمندان به کسی رشک نبردند و پیغمبران کاری از روی ریا و خودنمایی نکردند[32].

همچنین در جای دیگر، پس از ذکر فضایل پیغمبر گرامی اسلام (ص) و دعا برای ایشان، درخواست و آرزوی خود را چنین بیان می فرماید: «اللَّهُمَّ اجْمَعْ بَیْنَنَا وَ بَیْنَهُ فِی بَرْدِ الْعَیْشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَةِ وَ مُنَى الشَّهَوَاتِ وَ أَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ وَ رَخَاءِ الدَّعَةِ وَ مُنْتَهَى الطُّمَأْنِینَةِ وَ تُحَفِ الْکَرَامَةِ[33]؛ بار خدایا! بین ما و پیغمبرت در نعمت های جاویدان و زندگانی خوش و آرزوهای برآورده و خواسته های به انجام رسیده، در کمال آرامش و در نهایت اطمینان، همراه با مواهب و هدایای باارزش، جمع گردان».

آرزوی امام علی (ع) در خطبه ای دیگر چنین آمده است: «اَللّهُم … وَاحْشُرْنَا فِی زُمْرَتِهِ غَیْرَ خَزَایَا وَ لَا نَادِمِینَ وَ لَا نَاکِبِینَ وَ لَا نَاکِثِینَ وَ لَا ضَالِّینَ وَ لَا مُضِلِّینَ وَ لَا مَفْتُونِینَ[34]؛ پروردگارا! ما را از یاران او (پیامبر) محشور فرما، چنانکه نه زیانکار باشیم و نه پشیمان، نه دور از راه حق باشیم و نه شکننده پیمان، نه گمراه باشیم و نه گمراه کننده بندگان، نه فریب هوای نفس خوریم و نه وسوسه شیطان».

والاترین آرزوی امام علی (ع): شهادت در راه خدا

والاترین آرزوی امام علی (ع) یعنی مرگ در راه خدا، در لسان حضرت چنین بیان شده: «وَ اللَّهِ لَابْنُ أَبِی طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّهِ[35]؛ سوگند به خدا، انس و علاقه فرزند ابی طالب به مرگ در راه خدا، از علاقه طفل به پستان مادر بیشتر است». ایشان پس از جنگ صفین و نهروان، وقتی مردم را برای سرکوبی معاویه فراخواند، سکوت کرد و سپس فرمود: «وَ اللَّهِ لَوْ لَا رَجَائِی الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِی الْعَدُوَّ وَ لَوْ قَدْ حُمَّ لِی لِقَاؤُهُ لَقَرَّبْتُ رِکَابِی ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْکُمْ[36]؛ به خدا سوگند اگر امیدواری به شهادت در راه خدا را نداشتم، پای در رکاب کرده از میان شما می رفتم».

همچنین پس از ضربت شمشیر، در ادامه وصیت و سفارش خود می فرماید: «أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُکُمْ وَ الْیَوْمَ عِبْرَةٌ لَکُمْ وَ غَداً مُفَارِقُکُمْ … وَ اللَّهِ مَا فَجَأَنِی مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ کَرِهْتُهُ وَ لَا طَالِعٌ أَنْکَرْتُهُ وَ مَا کُنْتُ إِلَّا کَقَارِبٍ وَرَدَ وَ طَالِبٍ وَجَدَ وَ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرَار[37]؛ من دیروز همراهتان بودم و امروز مایه عبرت شما هستم و فردا از شما جدا می گردم …

به خدا سوگند همراه مرگ چیزی به من روی نیاورده که از آن خشنود نباشم و نشانه های آن را زشت بدانم، بلکه من چونان جوینده آب در شب که ناگهان آن را بیابد، یا کسی که گمشده خود را پیدا کند، از مرگ خرسندم «و آنچه نزد خداست برای نیکان بهتر است»».

همچنین ایشان در مقام دعا می فرماید: «اللّهُم … إِنْ أَظْهَرْتَنَا عَلَى عَدُوِّنَا فَجَنِّبْنَا الْبَغْیَ وَ سَدِّدْنَا لِلْحَقِّ وَ إِنْ أَظْهَرْتَهُمْ عَلَیْنَا فَارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ وَ اعْصِمْنَا مِنَ الْفِتْنَةِ[38]؛ پروردگارا! اگر بر دشمن پیروزمان ساختی، ما را از تجاوز برکنار دار، و بر راه حق استوار فرما، و چنانچه آن ها را بر ما پیروز گرداندی، شهادت نصیب ما فرموده و از شرک و فساد و فتنه  ها، ما را نگه دار».

نتیجه گیری

امید و آرزوی امام علی (ع)، فراتر از خواسته های مادی و دنیوی است. این آرزوها، از رحمت و مغفرت الهی تا کسب سلامت در دین، و از شوق دیدار حق تا آرزوی شهادت در راه او، همگی ریشه در لقای خداوند دارند.

پی نوشت ها

[1]. شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 91.

[2]. شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 90.

[3] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه  235.

[4] . مجلسی، بحارالانوار، ج22 ، ص 527.

[5] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج13، ص 42.

[6] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 62.

[7] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 45.

[8] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 182.

[9] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 195.

[10] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 65.

[11] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 115.

[12] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 143.

[13] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 70.

[14] . مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، ج8، ص462.

[15] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 227.

[16] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج4، ص 96.

[17] . بحرانی، شرح نهج البلاغه ج3 ص 629.

[18] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 173 و خطبه 205.

[19] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 64.

[20] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 194.

[21] . سوره ابراهیم، آیه 7.

[22] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 185.

[23] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 99.

[24] . مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، ج 4، ص 338.

[25] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 165.

[26] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج3، ص 313.

[27] . موسوی، شرح نهج البلاغه، ج3، ص 90.

[28] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 161.

[29] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 160.

[30] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 160.

[31] . شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 147.

[32] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 23.

[33] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 72.

[34] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 106.

[35] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 5.

[36] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 119.

[37] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 23.

[38] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 171.

منابع

1. قرآن کریم.
2. نهج البلاغه.
3. ابن ابی الحدید، عزالدین ابوحامد، شرح نهج البلاغه، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1337.
4. بحرانی، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، بیجا: دفتر نشر الکتاب، 1362.
5. فیض الاسلام، علی نقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران: فقیه، 1379.
6. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403ق.
7. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب(ع)، 1390.
8. موسوی، عباس علی، شرح نهج البلاغه، بیروت، دارالرسول الاکرم دارالمحجة البیضاء، 1376.

منبع اقتباس

سلیمانی، سیده شهربانو، آمال امیرالمؤمنین (ع) در نهج البلاغه، ص 110-119.