برای شناخت شخصیت امام علی (ع)، علاوه بر مطالعه تاریخ و تحلیل آن، می توان به سخنان آن حضرت (ع) درباره خودش یا سخنان کسانی که حضرت (ع) را درک کرده و در مکتبش پرورش یافته اند (بی واسطه یا با واسطه) مراجعه کرد.

شخصیت امام علی (ع) در دوران طفولیت

هنگامی که امام علی (ع) نوزاد بود، پیامبر (ص)، گهواره او را در کنار رختخواب خود قرار می داد، حتی گاهی بدن او را می شست و در مواقعی شیر در کام او می ریخت و او را به سینه می فشرد.[1] امام علی (ع) خود در این باره چنین می فرماید:

«وَ قَدْ عَلِمْتُمْ مَوْضِعِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه وآله) بِالْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ وَ الْمَنْزِلَةِ الْخَصِيصَةِ، وَضَعَنِي فِي [حَجْرِهِ‏] حِجْرِهِ وَ أَنَا وَلَدٌ [وَلِيدٌ] يَضُمُّنِي إِلَى صَدْرِهِ وَ يَكْنُفُنِي فِي فِرَاشِهِ وَ يُمِسُّنِي جَسَدَهُ وَ يُشِمُّنِي عَرْفَهُ وَ كَانَ يَمْضَغُ الشَّيْ‏ءَ ثُمَّ يُلْقِمُنِيهِ»؛[2]

«و شما به خوبى موقعيّت مرا از رسول خدا (ص) از نظر خويشاوندى نزديک و منزلت و مقام ويژه مى دانيد. او مرا در دامان خويش در حالى که کودک (خردسالى) بودم مى نشاند و (همانند فرزندش) مرا به سينه خود مى فشرد و در بستر خويش در کنار خود مى خوابانيد، به گونه اى که بدن خود را (همچون يک پدر مهربان) به بدن من مى چسبانيد و بوى خوش خود را به مشام من مى رساند و (چون بسيار کوچک بودم و توان جويدن غذاى سخت را نداشتم) غذا را مى جويد و در دهان من مى گذاشت».

شخصیت امام علی (ع) در دوران نوجوانی

در سال خشکسالی مکه، ابوطالب که بزرگ قریش بود به جهت زیادی عایله خود (و شاید رسیدگی به امور دیگران) با مشکل اقتصادی شدیدی مواجه شد. پیامبر اکرم (ص) از این فرصت استفاده کرد و برای مساعدت به ابوطالب و به همراه عمویش عباس، کفالت دو تن از پسران او را متقبل شدند.

در نتیجه جعفر به کفالت عباس و امام علی (ع) که کوچکترین پسر خانواده بود، به کفالت پیامبر اکرم (ص) درآمدند و بدین وسیله، حضرت (ع) که هنوز سنین کودکی خود را می گذرانید، به طور کامل تحت تربیت پیامبر اکرم (ص) قرار گرفت.[3] امام علی (ع) در این باره می فرماید:

«لَقَدْ كُنْتُ أَتَّبِعُهُ اتِّبَاعَ الْفَصِيلِ أَثَرَ أُمِّهِ، يَرْفَعُ لِي فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ أَخْلَاقِهِ عَلَماً وَ يَأْمُرُنِي بِالاقْتِدَاءِ بِهِ»؛[4] «من همچون فرزندی که همواره همراه مادر است، همواره با پیامبر (ص) بودم و به دنبال او حرکت می کردم و او هر روز نکته تازه ای را از اخلاق نیک برای من آشکار می ساخت و مرا فرمان می داد که به او اقتدا کنم».

شخصیت امام علی (ع) هنگام بعثت پیامبر اکرم (ص)

حضرت علی (ع) در این وقت، حدود ده سال داشتند، اما شخصیت امام علی (ع) و تاثیرات تربیتی مکتب پیامبر اکرم (ص)، ایشان را به جایی رسانده بود که خود می فرمایند:

«لَقَدْ كَانَ يُجَاوِرُ فِي كُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ فَأَرَاهُ وَ لَا يَرَاهُ غَيْرِي … أَرَى نُورَ الْوَحْيِ وَ الرِّسَالَةِ وَ أَشُمُّ رِيحَ النُّبُوَّةِ»؛[5] «پیامبر (ص) مدتی از سال، مجاور کوه حراء می شد، پس تنها من او را مشاهده می کردم و کسی جز من او را نمی دید. من نور وحی و رسالت را می دیدم و نسیم نبوت را استشمام می کردم».

امام علی (ع)، اول کسی که ایمان آورد

بعد از آن که پیامبر (ص) به رسالت مبعوث شد، اول کسی که ایمان آورد، امام علی (ع) بود. چنان که فرموده است: «وَ اللَّهِ لَأَنَا أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَهُ»؛[6] «به خدا سوگند! من نخستین کسی هستم که وی را تصدیق کردم». یا فرموده است: «فَإِنِّي وُلِدْتُ عَلَى الْفِطْرَةِ وَ سَبَقْتُ إِلَى الْإِيمَانِ»؛[7] «من بر فطرت توحید تولد یافته ام و در ایمان از همه پیش قدم تر بوده ام».

ابن ابی الحدید معتزلی (از بزرگان اهل سنت)، دلایل زیادی بر اینکه اول کسی که به پیامبر (ص) ایمان آورد، امام علی (ع) است، اقامه می کند و اشکالاتی را که به این ادعا وارد کرده اند، جواب می دهد.[8]

ایمان امام علی (ع) توام با یقین بود

حضرت علی (ع) می فرمایند: «إِنِّي لَعَلَى يَقِينٍ مِنْ رَبِّي وَ غَيْرِ شُبْهَةٍ مِنْ دِينِي»؛[9] «من به پروردگار خویش یقین دارم و در دین و آیین خود گرفتار شک و تردید نیستم!» و یا فرموده است: «مَا شَكَكْتُ فِي الْحَقِّ مُذْ [مُنْذُ] أُرِيتُهُ»؛[10] «من از زمانی که حق را یافته ام، در آن تردید نکرده ام».

امام علی (ع) معیار هدایت و راه نجات

امامی که با حق است و حق هم با اوست: «علی مع الحق والحق مع علی»[11] کسی که قرآن ناطق است. پس چراغ هدایت و راه نجات نیز هست. حضرت (ع) می فرماید: «إِنَّمَا مَثَلِي بَيْنَكُمْ كَمَثَلِ السِّرَاجِ فِي الظُّلْمَةِ يَسْتَضِيءُ بِهِ مَنْ وَلَجَهَا»؛[12] «من در میان شما همچون چراغی در تاریکی هستم؛ هر کس به سوی آن چراغ روی آورد و در کنارش بنشیند، از نورش بهره مند می گردد». امام (ع) چراغ هدایتی است که هیچ گاه کسی را گمراه نمی کند:

«لَا ضَلَلْتُ وَ لَا ضُلَّ بِي»؛[13] «هرگز گمراه نبوده ام و هرگز کسی به وسیله من گمراه نشد».

امام علی (ع)، مطیع خدا و رسول خدا (ص)

یکی از ویژگی های امامان (ع)، اطاعت از پروردگار متعال است و امام علی (ع) نیز در این ویژگی سرآمد می باشد. حضرت (ع) می فرمایند:

«أَنِّي لَمْ أَرُدَّ عَلَى اللَّهِ وَ لَا عَلَى رَسُولِهِ سَاعَةً قَطُّ، وَ لَقَدْ وَاسَيْتُهُ بِنَفْسِي …»؛[14] «من حتی یک لحظه به معارضه با (احکام و دستورات) خدا و پیامبر (ص) برنخاسته ام.

آری، ایشان خود را در مقابل پیامبر اکرم (ص)، مطیع محض می دانست. چنان که به مناسبتی کسی به ایشان عرض کرد: «یا امیرالمؤمنین فنبی انت؟ قال: ویلک، انما انا عبد من عبید محمد (ص)»؛[15] «ای امیرمؤمنان! پس تو پیامبر هستی؟ فرمود: وای بر تو! من بنده ای از بندگان پیامبر اکرم محمد (ص) هستم!».

بهره علمی از محضر پیامبر (ص)

حضرت علی (ع) که از طفولیت تا واپسین لحظات عمر پیامبر (ص) ملازم ایشان بود، بیشترین بهره علمی را از مکتب عالی نبوت برد. امام علی (ع) می فرمایند: «لَيْسَ كُلُّ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) مَنْ كَانَ يَسْأَلُهُ وَ يَسْتَفْهِمُهُ، حَتَّى إِنْ كَانُوا لَيُحِبُّونَ أَنْ يَجِيءَ الْأَعْرَابِيُّ وَ الطَّارِئُ فَيَسْأَلَهُ حَتَّى يَسْمَعُوا، وَ كَانَ لَا يَمُرُّ بِي مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ إِلَّا سَأَلْتُهُ عَنْهُ وَ حَفِظْتُهُ»؛[16]

«این طور نبوده که همه اصحاب پیامبر (ص) از او پرسش کنند و استفهام نمایند؛ عده ای دوست داشتند اعرابی یا سائلی بیاید و از آن حضرت (ع) چیزی بپرسد و آن ها پاسخ آن را بشنوند و بهره بگیرند. اما من هر چه از خاطرم می گذشت از او می پرسیدم و حفظ می نمودم».

ابن ابی الحدید در شرح این فراز از بیانات امام (ع) می نویسد:

بدان که امیرمؤمنان (ع) نسبت به پیامبر (ص) ویژگی هایی داشت که دیگر صحابه آن ویژگی ها را نداشتند: او با پیامبر (ص) انس و خلوتی داشت که هیچ کس نمی دانست در آن لحظات بین آن دو چه می گذرد. از معانی قرآن و کلام پیامبر (ص) بسیار از حضرت (ص) می پرسید، اگر او سؤال نمی کرد، پیامبر (ص) خود او را تعلیم می داد و آگاه می ساخت؛ در حالی که هیچ کدام از صحابه پیامبر (ص) چنین نبودند. آنان چند گروه بودند:

1- گروهی که خود از پیامبر (ص) سؤال نمی کردند، ولی دوست داشتند کسی بیاید از پیامبر (ص) چیزی بپرسد تا آن ها نیز بشنوند و بهره ببرند.

2- گروهی از فهم ناچیزی برخوردار بودند و در بحث و کسب علم همتی کم داشتند.

3- گروهی نیز عبادت یا میل به دنیا، آن ها را از فراگرفتن علم بازداشته بود.

4- گروهی دیگر نیز وظیفه خود را سکوت و ترک سؤال می دانستند.

5- بعضی نیز برای دین آن قدر ارزش قائل نبودند تا وقت خود را در یادگیری دقایق و مشکلات آن صرف کنند.

اما امام علی (ع) که از ذکاوت، هوش، طهارت باطن و نورانیت نفس برخوردار بود و تمام شرایط آمادگی و قبول معارف الهی را داشت، به نحو تمام و کمال از پیامبر اکرم (ص) بهره گرفت.[17]

دعای پیامبر (ص) نسبت به علم امام علی (ع)

امام علی (ع) می فرماید: «… فَعِلْمٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ نَبِيَّهُ (ص) فَعَلَّمَنِيهِ وَ دَعَا لِي بِأَنْ يَعِيَهُ صَدْرِي وَ تَضْطَمَّ عَلَيْهِ جَوَانِحِي»؛[18] «علمی است که خداوند آن را به پیامبرش تعلیم کرد و او نیز به من آموخت و برایم دعا کرد که خدا آن را در سینه ام جای دهد و اعضا و جوارحم را از آن مالامال سازد».

گستره علم امام علی (ع)

از آن جایی که امام علی (ع) از دو منبع لایزال قرآن و پیامبر (ص) بهره گرفته و مشمول دعای خاص پیامبر اکرم (ص) قرار گرفته بود، از گستردگی علمی فوق العاده ای برخوردار بود. چنان که فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي، فَلَأَنَا بِطُرُقِ السَّمَاءِ أَعْلَمُ مِنِّي بِطُرُقِ الْأَرْضِ»؛[19] «ای مردم، پیش از آن که مرا نیابید آنچه می خواهید بپرسید، زیرا من به راه های آسمان از راه های زمین آشناترم!».

ابن ابی الحدید در این باره می نویسد:

«اجمع الناس کلهم علی انه لم یقل احد من الصحابة و لا احد من العلماء (سلونی) غیر علی بن ابیطالب»؛[20] «همه مردم اتفاق دارند که هیچ کدام از صحابه پیامبر (ص) و هم چنین از دانشمندان، چنین ادعای (سلونی قبل ان تفقدونی) نکردند، غیر از حضرت علی بن ابی طالب (ع)!

امام (ع) در جای دیگر فرموده اند: «فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا [تَسْأَلُونَنِي] تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْءٍ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ السَّاعَةِ وَ لَا عَنْ فِئَةٍ تَهْدِي مِائَةً وَ تُضِلُّ مِائَةً إِلَّا أَنْبَأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا وَ مُنَاخِ رِكَابِهَا وَ مَحَطِّ رِحَالِهَا …»؛[21]

«سوگند به کسی که جانم در دست قدرت او است، ممکن نیست از آنچه بین امروز تا قیامت واقع می شود یا درباره گروهی که صد نفر را هدایت و یا صد نفر را گمراه کنند، از من پرسش کنید، جز آن که از دعوت کننده و رهبر و آن کسی که زمام این گروه را به دست دارد و جایگاه خیمه و خرگاه و محل اجتماع آن ها شما را آگاه می سازم!».

امام علی (ع) عامل به علم بود، می فرماید: «أَيُّهَا النَّاسُ، إِنِّي وَ اللَّهِ مَا أَحُثُّكُمْ عَلَى طَاعَةٍ إِلَّا وَ أَسْبِقُكُمْ إِلَيْهَا، وَ لَا أَنْهَاكُمْ عَنْ مَعْصِيَةٍ إِلَّا وَ أَتَنَاهَى قَبْلَكُمْ عَنْهَا»؛[22] «ای مردم، به خدا سوگند من شما را به هیچ طاعتی وادار نمی کنم، مگر این که پیش از شما خودم به آن عمل می کنم و شما را از معصیتی نهی نمی کنم، مگر اینکه خودم پیش از شما (از آن) کناره گیری می کنم».

نبود ظرفیت ها برای استفاده از علم امام علی (ع)

علی رغم این گستره بی نهایت علمی، امام علی (ع) به خاطر شرایط نامساعد آن روزگار، فرصت تعلیم این علوم را به جامعه نیافت. عواملی مانع کسب فیض از محضر امام (ع) شد، از جمله:

1- نبود افراد شایسته

امام علی (ع) خطاب به کمیل بن زیاد فرمود:

«هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً -وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ- لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً؛ بَلَى [أُصِيبُ] أَصَبْتُ لَقِناً غَيْرَ مَأْمُونٍ عَلَيْهِ»؛[23] «(بدان) در اینجا علم فراوانی است. (با دستش اشاره به سینه مبارکش کرد) اگر افراد لایقی می یافتم، به آن ها تعلیم می دادم. آری تنها کسی را می یابم که زود درک می کند، ولی قابل اطمینان نیست».

2- نبود ظرفیت مناسب در افراد

امام علی (ع) چنین فرموده اند:

«وَ اللَّهِ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُخْبِرَ كُلَّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بِمَخْرَجِهِ وَ مَوْلِجِهِ وَ جَمِيعِ شَأْنِهِ لَفَعَلْتُ، وَ لَكِنْ أَخَافُ أَنْ تَكْفُرُوا فِيَّ بِرَسُولِ اللَّهِ (ص)، أَلَا وَ إِنِّي مُفْضِيهِ إِلَى الْخَاصَّةِ مِمَّنْ يُؤْمَنُ ذَلِكَ مِنْهُ»؛[24]

«به خدا سوگند! اگر بخواهم، می توانم هر کدام شما را از آغاز و پایان کارش و از تمام شئون زندگی اش آگاه سازم، ولی از آن می ترسم که این کار موجب کافر شدن شما به پیامبر (ص) گردد (درباره ام غلو کنید)! آگاه باشید من این اسرار را به خاصانی که مورد اطمینان هستند، خواهم سپرد».

امام علی (ع)، شریک غم و همراه سختی های مردم

امام علی (ع) در نامه ای که خطاب به عثمان بن حنیف، فرماندار بصره نوشته اند، فرموده اند: «أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ هَذَا أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ وَ لَا أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ الْعَيْشِ»؛[25] «آیا به همین قناعت کنم که گفته شود: من امیرمؤمنانم! اما با آنان در سختی های روزگار شرکت نکنم؟ و پیشوا و مقتدای آنان در تلخی های زندگی شان نباشم؟».

شخصیت امام علی (ع) و ساده زیستی

عثمان بن حنیف، در بصره به مهمانی یکی از سرمایه داران شهر رفته و بر سر سفره او نشسته بود. امام علی (ع) بعد از شنیدن این خبر در نامه ای، ضمن توبیخ او، شیوه خود را نیز بیان کرد و فرمود: «أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ؛ فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا كَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ»؛[26]

«به خدا سوگند! من از دنیای شما طلا و نقره ای نیندوخته ام و از غنایم و ثروت های آن مالی ذخیره نکرده ام و برای این لباس کهنه ام بدلی مهیا نساخته ام و از زمین آن، حتی یک وجب در اختیار نگرفته ام و از این دنیا بیش از خوراک مختصر و ناچیزی بهره نبرده ام».

شخصیت امام علی (ع) در سیاست

امام علی (ع) در هیچ شرایطی حاضر به عدول از مبانی قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (ص) نشدند، حتی زمانی که به خلافت رسیدند، علی رغم اینکه بعضی دوستان حضرت (ع)، توصیه هایی (که در ظاهر با حسن نیت و در نظر گرفتن مصالح امام (ع) و حکومت همراه بود) به ایشان می نمودند، اما آن بزرگوار از هر گونه مصلحت اندیشی و ظاهرنگری پرهیز می کردند و در جواب این قبیل پیشنهادات می فرمودند:

«أَ تَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ؟ وَ اللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيرٌ وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِي السَّمَاءِ نَجْماً»؛[27] «آیا به من دستور می دهید که برای پیروزی خود، از جور و ستم، در حق کسانی که بر آن ها حکومت می کنم، استمداد جویم. به خدا سوگند تا عمر من باقی است و تا شب و روز برقرار هستند و ستارگان آسمان در پی هم طلوع و غروب می کنند، هرگز چنین کاری نخواهم کرد!».

ابن ابی الحدید می گوید:

«سیاست امام (ع) در واقع همان سیاست پیامبر اکرم (ص) بوده است». سپس وجوه تشابه سیاست امام (ع) با پیامبر اکرم (ص) را ذکر می کند؛ در ادامه نیز میان سیاست خلیفه دوم و امام (ع) مقایسه می کند و سیاست امام (ع) را از هر جهت مقدم بر سیاست عمر می داند.[28]

همچنین در ارتباط با سیاست معاویه، امام علی (ع) می فرماید:

«وَ اللَّهِ مَا مُعَاوِيَةُ بِأَدْهَى مِنِّي، وَ لَكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ؛ وَ لَوْ لَا كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ، وَ لَكِنْ كُلُّ غُدَرَةٍ فُجَرَةٌ وَ كُلُّ فُجَرَةٍ كُفَرَةٌ»؛[29] «سوگند به خدا! معاویه از من سیاستمدارتر نیست؛ اما او نیرنگ می زند و مرتکب انواع گناهان می شود. اگر نیرنگ ناپسند و ناشایسته نبود، من سیاستمدارترین مردم بودم، ولی هر نیرنگی گناه است و هر گناهی یک نوع کفر!».

ابن ابی الحدید می گوید:

«کان علی لایستعمل فی حربه الا ما وافق الکتاب والسنة و کان (معاویة) یستعمل خلاف الکتاب والسنة و یستعمل جمیع المکاید حلالها و حرامها»؛[30] «امام (ع) در جنگ ها از چیزهایی که با کتاب و سنت پیامبر (ص) موافق نبود، استفاده نمی کرد، ولی معاویه علاوه بر اینکه از امور مخالف قرآن و سنت بهره می گرفت، تمام مکر و حیله ها را خواه حلال یا حرام به کار می بست».

شخصیت امام علی (ع) در شجاعت

امام علی (ع) در تمام عمر شریف خود از شجاعت فوق العاده ای برخوردار بودند. ایشان درباره نوجوانی خود می فرماید: «أَنَا وَضَعْتُ فِي الصِّغَرِ بِكَلَاكِلِ الْعَرَبِ، وَ كَسَرْتُ نَوَاجِمَ قُرُونِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ»؛[31] «من در دوران نوجوانی، بزرگان و شجاعان عرب را به خاک افکندم و شاخه های بلند درخت قبیله ربیعه و مضر را درهم شکستم».

امام (ع) در جای دیگر می فرماید: آن ویژگی که در جوانی داشتم، در سن کهولت به همان صورت باقی است:

«أَمَا وَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَفِي سَاقَتِهَا حَتَّى [وَلَّتْ] تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا مَا [ضَعُفْتُ] عَجَزْتُ وَ لَا جَبُنْتُ، وَ إِنَّ مَسِيرِي هَذَا لِمِثْلِهَا فَلَأَنْقُبَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى يَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ»؛[32] «به خدا سوگند، من دنبال این لشکر بودم و آن ها را به پیشروی وا می داشتم تا باطل به کلی عقب نشینی کرد و حق ظاهر گشت؛ در این راه، هرگز ناتوان نشدم و ترس مرا احاطه نکرد. هم اکنون نیز به دنبال همان راه می روم و پرده باطل را می شکافم تا حق از درون آن خارج گردد».

در جواب نامه معاویه نیز می فرماید:

«فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّكَ وَ أَخِيكَ وَ خَالِكَ شَدْخاً يَوْمَ بَدْرٍ وَ ذَلِكَ السَّيْفُ مَعِي وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّي»؛[33] «من ابوالحسن، درهم کوبنده جد و برادر و دایی تو در روز بدرم. اکنون همان شمشیر با من است و با همان قلب پرتوان با دشمن روبرو می شوم!».

شخصیت امام علی (ع) در نگاه دیگران

امام حسن مجتبی (ع) پس از شهادت امام علی (ع) فرمود:

«الا انه قد مضی فی هذه اللیلة رجل لم یدرکه الاولون و لن یری مثله الآخرون»؛[34] «امشب مردی درگذشت که پیشینیان به حقیقت او نرسیدند و آیندگان هرگز مانند او را نخواهند دید».

تعقاع بن زراره درباره امام علی (ع) گفت:

«رضوان الله علیک یا امیرالمؤمنین فوالله لقد کانت حیاتک مفتاح خیر ولو ان الناس قبلوک لاکلوا من فوقهم و عن تحت ارجلهم ولکنهم غمطوا النعمة و آثروا الدنیا علی الآخرة»؛[35] «رضوان خدا بر تو باد ای امیرمؤمنان! به خدا سوگند زندگی ات کلید هر خیر بود و اگر مردم تو را می پذیرفتند، از بالای سر و زیر پای خود می خوردند و نعمت خدا آنان را فرا می گرفت؛ لکن اینان نعمت را ناسپاسی کردند و دنیا را بر آخرت برگزیدند».

آری، شخصیت امام علی (ع) این گونه است که در کعبه زاده شد و در مسجد به شهادت رسید. شخصیتی که بعد از پیامبر اکرم (ص) همتا و همانندی نداشت، دارای خصوصیات و ویژگی های منحصر به فردی می بود و وجود مبارکش مجموعه ای از اضداد می نمود:

«جمعت فی صفاتک الاضداد فلهذا عزت لک الافداد زاهد حاکم حلیم شجاع فاتک نامیک فقیر جوادم»؛[36] «برای تو صفات گوناگون گرد آمده است و از این رو برای تو همتایی نمی توان یافت: تو انسانی وارسته، سیاستمدار، بردبار، شجاع، عابد، جری ء، تهیدست، سخاوتمند و ایثارگر هستی!».

نتیجه گیری

از آنجا که امام علی (ع) از مقام عصمت برخوردار است، شناخت شخصیت امام علی (ع) برای غیر معصوم، کاری مشکل و چه بسا غیر ممکن است؛ به همین جهت، شاید بهترین راه شناخت شخصیت امام علی (ع)، مراجعه به سخنان معصومان (ع) و از جمله خود ایشان باشد.

پی نوشت ها

[1] . سبحانی، فروغ ولایت، ص17.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 192.

[3] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج13، ص 198-199؛ طبری، تاریخ طبری، ج2، ص313.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 192.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 192.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 37 و 71.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 57.

[8] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج4، ص 125-116؛ ج13، ص 240-224.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 22.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 184.

[11] . امینی، الغدیر، ج3.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 187.

[13] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 185.

[14] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 197.

[15] . محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ج1، ص268.

[16] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 210.

[17] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج11، ص48.

[18] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 128.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 189.

[20] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج7، ص 46؛ ج13، ص 106.

[21] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 93.

[22] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 175.

[23] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 147.

[24] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 175.

[25] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 45.

[26] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 45.

[27] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 126.

[28] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج10، ص 222-212.

[29] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 200.

[30] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج10، ص 232-228.

[31] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 192.

[32] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 33.

[33] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 10.

[34] . یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج2، ص213.

[35] . یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج2، ص213.

[36] . سبحانی، فروغ ولایت، ص785.

منابع

1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1404ق.
2. امینی، عبدالحسین، الغدیر، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامی، 1368.
3. سبحانی، جعفر، فروغ ولایت، قم، موسسه امام صادق (ع)، 1380.
4. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
5. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، موسسة عزالدین، 1413ق.
6. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، دارالحدیث، 1389.
7. یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، 1300.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

جبرئیلی، محمد صفر، جلوه هایی از شخصیت امام علی (ع) در نهج البلاغه، مجله پاسدار اسلام، شماره 226، 1379.