در متون دینی ما شیعیان نهج البلاغه بعد از قرآن به عنوان غنی ترین منبع تربیتی، اعتقادی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی قرار دارد، دستیابی به معارف غنی نهج البلاغه، مرهون شناخت دقیق سخنان امام علی (ع) است.

از میان سخنان ایشان، خطبه غرّاء از معروف ترین خطبه های نهج البلاغه است[1]. این خطبه به سبب فصاحت و بلاغت بی نظیرش به خطبه غرّاء (خطبه نورانی و درخشان) معروف شده است.[2] خطبه های امام علی (ع) هر کدام دارای یک موضوع مشخص می باشد، سپس امام علی (ع) برای تبیین آن، مسائل مرتبطی را مطرح می نماید، اما در خطبه غرّاء موضوعات متفاوتی مطرح شده است. برای آشنایی بهتر با این خطبه نورانی لازم است، ابتداً معنا و مفهوم کلمة غرّاء بیان گردد.

مفهوم غرّاء در خطبه 83 نهج البلاغه

واژه «غرّاء» به معنای برجسته، درخشان، به لحاظ بلاغت، تعجب انگیزی الفاظ و بلندی معنا و مفاهیم، به این نام خوانده می شود. واژه «غرّاء» به معنای چیزی است که به دلیل خصوصیات ممتاز یا برجستگی خاص، مورد توجه و عنایت قرار می‌گیرد، خواه این برجستگی؛ ظاهری باشد یا معنوی و یا فضیلتی.

خطبه غَرّاء، یکی از مهمترین خطبه های امام علی (ع) است که، موضوعات گوناگونی را بیان می کند. امام علی (ع) در این خطبه با یادآوری نعمت های الهی، انسان را به تقوا فرا می خواند و از عذاب می ترساند.

سبب انشاء خطبه غرّاء

ابو نعیم اصفهانی در کتاب «حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء» خود ضمن نقل بخش هایی از متن خطبه، سبب صدور خطبه غرّاء را تشییع جنازه مسلمانی دانسته که خانواده اش هنگام تدفین او، شروع به ناله و شیون می کنند. در این شرائط امام علی (ع) با بیان جملاتی نغز و شگفت انگیزی برای بیدار کردن دل های حاضران با توجه به آمادگی گروه تشییع کننده در آن شرایط مکانی و زمانی برای پذیرش اندرزهای الهی برخاست و این خطبه غرّاء را ایراد فرمود:

«اَنَّ علیاً، شیَّعَ جَنازة، فلما وضعت فی لحدها، عجَّ اهلها و بکوا، فقال: ماتبکون؟ اما والله لو عاینوا ما عاین میتهم لاذهَلَتهم معاینتهم عن میتهم، و اِنَّ له فیهم لعوده ثم عوده، حتی لایبقی منهم احدا»[3]

آن هنگام که جنازه مسلمانی را تشییع کردند و او را در قبر گذاشتند، بازماندگانش صدا به ناله و شیون بلند کرده و گریستند، امام علی (ع) فرمود:

به خدا سوگند! اگر این ها آنچه را میت شان مشاهده می کند، ببینند، گریه بر او را فراموش خواهند کرد (و بر خود خواهند گریست!) به خدا سوگند! مرگ به سراغ یک یک از آن ها می آید و کسی را باقی نمی گذارند.

به هرحال، وضع خطبه نشان مى دهد كه امام به طور جدّى در مقام آماده ساختن دل ها و بيدار كردن مردم بوده است. خطبه اى به اين زيبايى و درخشندگى و پرمحتوايى بيان فرمودند كه يك دوره كامل درس انسان سازى است و كمتر كسى پيدا مى شود كه آن را به دقّت بررسى كند و عميقاً تحت تأثير واقع نشود.

سید رضی در پایان خطبه غرّاء در نهج البلاغه می نویسد: «در خبر است که چون امیرالمومنین علیه السلام این خطبه را خواند، تن ها از شنیدن آن لرزید، و دیده ها باران اشک بارید، و دل ها از بیم بتپید، و بعض مردم آن را خطبه غرّاء نامیده اند».[4] این مطلب بیانگر تاثیر خطابه های امام علی (ع) در مستمعین را به خوبی نشان می دهد.

آیت الله مکارم شیرازی نیز در پایان این خطبه در کتاب «پیام امام (ع) در شرح نهج البلاغه»، در مورد خطبه غرّاء بیان می کند: «این خطبه از لحاظ فصاحت و بلاغت بی مانند است؛ و اگر در نهج البلاغه جز این خطبه نبود، برای پی بردن به مقام و عظمت امام علی (ع) و گرفتن بهترین پندها و اندرزها و عالی ترین درس اخلاق و خود سازی کافی بود.

امام علی (ع) در این خطبه با مهارت عجیبی به سراغ تمام اموری رفته که بیدار کننده و غفلت زاست و این هدف بزرگ را از ابعاد مختلف دنبال نموده است.خطبه ای است که انسان هرگز از خواندن آن سیر نمی شود و با گذشت زمان، کهنه نخواهد شد».[5]

در این خطبه نکات ادبی و ظرایف بلیغ بسیاری بیان گردیده است، به گونه ای که ابن ابی الحدید آن را از معجزات کلامی امام علی (ع) دانسته که فصیحان و بلیغان از دستیابی به آن ناتوان هستند.[6]

ابن ابی الحدید در تعریف و تمجید از این خطبه، قلم فرسایی بسیاری کرده و ضمن تعریف از محسّنات این خطبه، در پایان شرح آن می گوید: «واعلم اننا لایتخالجنا الشک فی انه علیه السلام افصح من کل ناطق بلغة العرب من الاولین و الآخرین الا من کلام الله سبحانه و کلام رسول الله صلی الله علیه و آله».

ما به خود هیچ گونه شکی راه نمی دهیم که حضرت امیرالمومنین (ع) فصیح ترین همه گویندگان به لغت عرب است از اول تا آخر غیر از کلام خدا و رسول او (ص).[7]

و به دلیل همین بلاغت و تعجب انگیزی الفاظ و بلندی معانی و مفاهیم، «غرّاء» نامیده شده است.[8]

موضوع خطبه غرّاء

پرسش اساسی در رابطه با خطبه غرّاء این است که موضوع اصلی این خطبه چیست؟ همان طور همه می دانیم هر کدام از خطبه های امیرالمومنین (ع) دارای یک موضوع مشخص بوده و سپس خصرت (ع) برای تبیین آن، مسائل مرتبطی را مطرح کرده اند.

اما در رابطه با خطبه غرّاء شاهد آن هستیم که هر کدام از شارحان نهج البلاغه از منظر خود موضوعی برای آن تعیین کرده و بر اساس آن پیش فرض، به شرح آن پرداخته اند. همان طور که ملاحظه می شود، اختلاف جدی در این باره وجود دارد.

رویکرد ابن میثم در این خطبه، بیشتر ادبی بوده که به لحاظ بلاغت، تعجب انگیزی الفاظ و بلندی معنا و مفاهیم آن غرّاء نامیده شده است. با توجه به بلاغت این خطبه، نکات بلاغی فراوانی از آن به دست می آید که ابن میثم در شرح خود به آنها پرداخته است. ابن میثم مباحث فلسفی را نیز به تناسب بیان می کند

علامه جعفری، با رویکرد فلسفی، به تفسیر این خطبه پرداخته است و با توضیحات بسیار گسترده و استفاده از اقوال فیلسوفان که در رابطه با انسان مطرح گردیده آن را تبیین می نماید.

علامه جعفری معتقد است امیرالمومنین (ع) در این خطبه درباره انسان، از جهات متعدد و با نظر به موجودیت او که دارای استعدادها و قوای متنوع است، مطالبی را بیان نموده است[9].

آیت الله مکارم شیرازی، در مقایسه با دو شارح دیگر تفسیری ساده و روانی از خطبه ارائه داده است. این شرح بر اساس نیاز مخاطبان امروزی نهج البلاغه تدوین گردیده است، ایشان موضوع خطبه غرّاء را شناخت صفات خداوند و برحذر داشتن انسان از دنیا و دعوت به قیامت ذکر کرده است.[10]

علامه مجلسی نیز موضوع اصلی خطبه غرّاء را توصیه به تقوا دانسته است.[11]

محتوای خطبه غرّاء

محتوای اصلی این خطبه چهار موضوع است:

۱. انسان و سرگذشت او

2. نکوهش دلبستگی به دنیا

۳. توصیه به تقوا و بیان ویژگی‌های پرهیزکاران

۴. توصیف حوادث بعد از مرگ.

در مبحث مربوط به انسان و سرگذشت او که مهمترین موضوع این خطبه دانسته شده، مسائلی چون مرگ انسان، نعمت‌های عطا شده به او، غفلت انسان، حیات دنیوی، عبرت پذیری انسان و فانی‌ بودن دنیا بیان شده است.[12]

آیت الله مکارم شیرازی خطبه غرّاء را به 12 بخش تقسیم نموده است، که هر کدام از آنها مکمل دیگری است. بخش های دوازده گانه خطبه غرّاء عبارتند از: حمد و ثنای الهی، بیان وسوسه های شیطان و، توصیف قیامت، توجه به نعمت های الهی، توصیف حوادث بعد از مرگ، بیان اوصاف پرهیزگاران، توصیه به تقوا، نکوهش دلبستگی به دنیا، توصیف انسان و سرگذشت او، عبرت از گذشته.

جمع بندی

هدف اصلی امام علی (ع) به عنوان انسان کامل، از بیان خطبه غراء، ترسیم یک نقشه راه کامل برای سعادت انسان ها بوده است. بدین صورت که ابتدا به معرفی دقیق انسان و استعدادها و قابلیت های بالقوه انسانی پرداخته و پس از توصیف وضعیت کنونی انسان در دنیا و سرانجامش در آخرت، انسان ها را متوجه فرصت ها و تهدیدهای پیش رو برای عبور از مسیر دنیا به آخرت می نماید.

در نهایت مهم ترین ابزار نجات و راهکار نیل به سعادت که همان تقوا می باشد، را به صورت جزئی و همراه با مراحل چگونی کسب آن، برای انسان ها تشریح نموده اند. پرداختن به شرح سخنان امام علی (ع) و بیان شگفتی های آن می تواند زمینه بهتری را برای خوانندگان فراهم نماید.

پی نوشتها

[1] – حسینی خطیب، مصادر نهج البلاغه، ج۲، ص۱۰۳.

[2] – مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین، ج3، ص459.

[3] – ابونعیم اصفهانی، حلیه الاولیاء، ج1، ص78-77.

[4] – شریف رضی، نهج البلاغه، 1402ق، ص76.

[5] – مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین، ج3، ص459.

[6] – ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج6، ص263.

[7] – ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج6، ص 278.

[8] – ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج2، ص496.

[9] – جعفری، تفسیر نهج البلاغه، ج13، ص 1076.

[10] – مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین، ج3، ص329.

[11] – مجلسی، شرح نهج البلاغه، ج1، ص223.

[12] – امین ناجی، و زهرا امینی ارمکی، «بررسی مبانی انذار و تبشیر در خطبه غراء»، ص۸۱.

فهرست منابع

1. اصفهانی، احمد بن عبدالله، حِلیة الاولیاء و طبقات الأصفیاء، قاهره، دار ام‌القراء، بی‌تا.
2. اِبن‌أبی‌الحدید، عبدالحمید بن هِبةُ‌الله، شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
3. جعفری، محمدتقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران،1386 ش.
4. حسینی خطیب، سید عبدالزهراء، مصادر نهج البلاغة وأسانیده، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۰۹ق.
5. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.
6. مجلسی، محمدباقر، شرح نهج البلاغه المقتطف من بحار الانوار، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، موسسه الطبع و النشر.1408ق.
7. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، پیام امام امیرالمومنین (ع)، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1375 ه ش.
8. ناجی، محمدهادی، و زهرا امینی ارمکی، «بررسی مبانی انذار و تبشیر در خطبه غراء»، در مجله پژوهش‌های اخلاقی، شماره ۵۲، تابستان ۱۴۰۲ش.