عفو و بخشش بیشترین تأثیر را بر خود فرد بخشنده می گذارد؛ چرا که بخشش، شاهراه سلامت روانی افراد است. از این رو، اهم آثار عفو در رابطه با زندگی فرد در نهج البلاغه مورد توجه قرار گرفته است. همچنین بخشش و گذشت در ارتباط انسان با خدا و دیگران نیز مؤثر و دارای آثار ارزشمندی است که به مطالعه آن توصیه اکید می شود.

بخشش در این حیطه (در ارتباط با خویشتن و خود فرد بخشنده) آثار مهمی به همراه دارد:

رضایت از زندگی

همه انسان ها بر اساس فطرت، به دنبال رضایت از زندگی و راه های کسب آن هستند. یکی از مهمترین آثار عفو و بخشش در زندگی فرد بخشنده دارد، کسب رضایت از زندگی می باشد. در این خصوص می توان به روایتی از امام علی (ع) اشاره کرد که حتی با دشمنان خود با عفو و بخشش برخورد می کردند.

روزی ابوهریره نزد امیرالمؤمنین (ع) رفت و سخنان زشت و توهین آمیزی به ایشان گفت، فردای آن روز برای حاجت مهم پیش آن حضرت (ع) آمد و اظهار احتیاج نمود. امام (ع) بدون تأخیر نیاز او را برطرف ساخت. یاران ایشان با تعجب علت این برخورد امام (ع) را جویا شدند و امام (ع) فرمودند:

«شرم داشتم از اینکه جهالت و نادانی او بر حلمم و خطایش بر عفوم و سؤالش بر کرمم غلبه یابد، از این رو حاجتش را روا ساختم».[1] اگر حضرت علی (ع) در این داستان به دنبال حس انتقام جویی بود و فرد را از حاجتش بی نیاز نمی کرد، ممکن بود روابط شان مکدر و خدشه دار شود و این رفتار دامنه وسیع تری پیدا کند. اما امام (ع) بدون هیچ بخلی حاجت آن فرد را برآورده ساخت.

همچنین حضرت (ع) در چشم پوشی از رفتار دیگران می فرماید: «أَغْضِ عَلَى الْقَذَى وَ الْأَلَمِ، تَرْضَ أَبَداً»؛[2] «با خار خاشاکی که در چشم است، چشم را فرو بند، وگرنه هیچ گاه در زندگی خوشحال نخواهی بود». با توجه به عبارت پربار حضرت (ع)، امروزه که افراد با ناملایماتی مواجهند که ناشی از تزاحم منافع ایشان با یکدیگر است و در این حال، خشم و پرخاشگری، نزاع و درگیری و … در وهله اول آرامش روحی فرد را سلب می کند، غالباً عفو و اغماض و تحمل و سعه صدر، تنها راه برخورداری از آرامش و آسایش در زندگی خواهد بود.[3]

از جمله آثار عفو و گذشتن از حق خود نسبت به دیگران برکت و خیر در زندگی عفو کننده می باشد؛ چنان که حضرت علی (ع) در تفسیر آیه ۹۰ سوره نحل می فرماید: «وَ قَالَ (علیه السلام) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى “إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ”: الْعَدْلُ الْإِنْصَافُ، وَ الْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ»؛[4] «در اینکه خداوند به عدل و احسان فرمان می دهد (می فرماید): عدل، همان انصاف و احسان، همان بخشش است».

همچنین در جای دیگر می فرماید: «مَنْ يُعْطِ بِالْيَدِ الْقَصِيرَةِ، يُعْطَ بِالْيَدِ الطَّوِيلَةِ»؛[5] «آن کس که با دست کوتاه ببخشد، از دستی بلند پاداش گیرد». منظور از دستی بلند، بخشش از ناحیه خداوند است؛ بدان جهت که نعمت خدا همیشگی و چند برابر نعمت مخلوق و اصل و اساس تمام نعمت هاست.

بنابراین، تمام نعمت ها به نعمت های خداوند بازمی گردد و از آن سرچشمه می گیرد. اگر فرد بخشنده بداند با بخشیدن فرد ناتوان می تواند به خیر و برکت بسیار در زندگی دست یابد و بهره مضاعف برد، در این صورت طبیعتاً از خیر خویش خواهد گذشت تا به خیر الهی و برکت آن دست یابد؛ چنان که خداوند می فرماید:

«وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ»؛[6] «و اگر (بدهکارتان) تنگدست باشد، پس تا (هنگام) گشایش، مهلتی (به او دهید) و (اگر به راستی قدرت پرداخت ندارد) بخشیدن آن برای شما بهتر است – اگر بدانید».

در این آیه به یک مسئله اخلاقی و انسانی اشاره شده و آن اینکه در مواردی که بدهکاران سخت در مضیقه اند، اگر بدهی آنان بخشوده شود و یا بر آن ها سخت گرفته نشود، احساس کینه توزی و انتقام به محبت و صمیمیت مبدل می شود و افراد ضعیف جامعه به فعالیت مجدد واداشته می شوند و علاوه بر این ها صدقه و انفاقی در راه خدا محسوب می شود که ذخیره روز قیامت است.[7]

بنابراین کسی که بی توقع می بخشد، بی منت گذشت می کند، نیازمندان را آزار نمی دهد، مخفیانه انفاق می کند و با نیت خیرخواهانه به صحنه می آید، خداوند، بیم ها و حزن ها را از او می زداید و در مقابل آرامشی عمیق و نشاطی ژرف جایگزین می سازد که منجر به داشتن زندگی آرام و سراسر برکت و امید می شود و حس رضایت از زندگی را در فرد تقویت می کند.

عزتمندی

یکی از نعمت های الهی به بندگان، عزت و آبرومندی است که موجب بالا رفتن اعتماد به نفس فرد می گردد و گاهی نیز عاملی برای آزمایش او قرار می گیرد و به او قدرتی می دهد تا بتواند در مقابل فردی که به حقش تجاوز کرده و ظلمی به او روا داشته مقابله به مثل کند یا ببخشد.

خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ»؛[8] «و ما آسمان ها و زمین و آنچه را میان آن هاست، جز به حق نیافریدیم و قطعاً ساعت قیامت آمدنی است، پس به نیکویی (از لغزش ها) صرف نظر کن».

خداوند در این آیه، افراد را به عفو و گذشت، بدون ملامت و سرزنش دعوت می کند.[9] تا از این طریق فرد بخشنده به خود عزت دهد و دیگران نیز او را بزرگ شمارند و با احترام با او برخورد کنند. حضرت علی (ع) نیز می فرماید: «عَظْمُوا أَقْدَارَكُمْ بِالتَّغَافُل عَن الدَّنِي مِنَ الْأُمُور»؛[10] «با ندیده گرفتن امور جزئی و کوچک بر اعتبار و حیثیت خود بیافزایید». پس تغافل و گذشت از خطای دیگران موجب عزتمندی فرد بخشنده می گردد.

امیرالمؤمنین (ع) در حکمتی از نهج البلاغه نیز به این امر اشاره کرده و می فرماید: «إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ، فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ»؛[11] «هرگاه بر دشمنت قدرت یافتی، گذشت از وی را شکرانه قدرت یافتنت بر او قرار ده». همچنین در حدیث دیگری می فرماید: «الْعَفْرُ زَيْنُ الْقُدْرَةِ»؛[12] «گذشت، زیور قدرت است».

از این دو عبارت گرانقدر می توان چنین برداشت کرد که در برابر نعمت قدرت، باید قدردان بوده و شکر آن را با عفو و گذشت خود به جا آورد، چرا که عزتمندی و بزرگی برای بخشنده به همراه دارد.

امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «مَا عَفَا عَنْ الذَّنْبِ مِنْ قرعَ به»؛[13] «کسی که به واسطه گناه کسی را سرزنش کند، گذشت نکرده است»؛ یعنی بخشش واقعی، منت نگذاشتن بر سر فرد خطاکار است و اگر بخشنده با منت فرد را مورد عفو خود قرار دهد، نه تنها عزت نمی یابد، بلکه این عمل او موجب از بین رفتن ثواب بخشش و آثار عفو در وی نیز می گردد.

بخشندگی حضرت علی (ع) زبان زد دوست و دشمن بود، به حدی که ممکن بود، قاتل خود را هم مورد عفو قرار دهد: «إن أبق فأنا ولى دمى، و إن أفن فالفناء ميعادي، وإِنْ أَعفُ فَالْعَمْرُ لى قربة، و لكمْ حَسَنةٌ، فَاعْفُوا واصفَحُوا ألا تُحبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللهُ لكُم …»؛[14]

«اگر من زنده بمانم، خود صاحب اختیار و ولی خون خود هستم و اگر بمیرم و فانی گردم، فنا میعاد و میقات من است و اگر ضارب را عفو کنم، این عفو برای من موجب تقرب و برای شما حسنه ای است. بنابراین عفو کنید و از جرم ضارب چشم بپوشید، آیا دوست ندارید که خداوند نیز از خطاها و گناهان شما در گذرد».

حضرت علی (ع) با گذشت و فداکاری های متعدد از صدر اسلام تا هنگام شهادت برای خود عزتی ابدی آفرید، چنان که برای تمام بشریت الگو و حسنه نیکو شد.

سلامتی

یکی دیگر از آثار عفو و بخشش، سلامتی است. هنگامی که فرد برای کسب آرامش درونی خود دیگران را می بخشد، موجب می گردد، از احساس منفی نسبت به فرد خطا کار رها شود و دوری از عصبانیت بر سلامتی وی تأثیر مثبت بگذارد.

تحقیقات گسترده ای که در این خصوص انجام گرفته، بیانگر تأثیر مستقیم این اخلاق الهی با ابعاد تأثیر گذارش بر روی سلامت روان انسان است. بر این اساس، آثار عفو می تواند کاهش اضطراب، افسردگی، پرخاشگری و دیگر اختلالات عاطفی رفتاری بوده که تأثیر سوئی بر سلامتی انسان دارد، مؤثر باشد و از سوی دیگر به افزایش اعتماد به نفس، امیدواری و … که در سلامت روحی و روانی انسان نقش بسزایی دارد، تأثیر گذار باشد.

با توجه به نتایج این تحقیقات، دانشمندان دریافته اند که بروز یا تشدید برخی از بیماری های جسمانی، مانند بیماری های قلبی، سرطان، آسم و … تحت تأثیر حالات روانی فرد قرار دارند و از آن ها با عنوان اختلالات روان تنی نام می برند. همچنین چنان که تجزیه و تحلیل های آماری نیز نشان می دهند، بين خصومت و خشم و انسداد عروق هبستگی معناداری وجود دارد.[15]

لذا می توان نتیجه گرفت که بخشش دیگران، با راهبرد الهی تأثیر غیرقابل انکاری در سلامتی فرد خواهد داشت؛ چنان که امام علی (ع) در کلامی حکمت آمیز می فرماید: «مَتَى أَشْفِي غَيْظِي إِذَا غَضِبْتُ؟ أَ حِينَ أَعْجِزُ عَنِ الِانْتِقَامِ، فَيُقَالُ لِي لَوْ صَبَرْتَ؛ أَمْ حِينَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَيُقَالُ لِي لَوْ عَفَوْتَ؟»؛[16] «چه موقع من آتش خشم را فرو نشانم؟ آیا در موقعی که عاجز از انتقامم که به من گفته می شود، صبر کن تا توانا شوی؟ یا در موقعی که قادر بر انتقامم که به من گفته می شود، اگر عفو کنی بهتر است؟». بر این اساس حضرت (ع) راه رهایی از بروز یا تشدید پاره ای از بیماری های روحی و جسمانی را گذشت و آثار عفو معرفی نموده اند.

دور شدن از عذاب الهی

خداوند در قرآن کریم عفو و گذشت را راهی برای دور شدن عذاب و مصیبت معرفی کرده و می فرماید: «وَمَا أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ»؛[17] «و آنچه از مصیبت به شما رسد، پس به خاطر دستاورد خودتان است و او از بسیاری (گناهانتان) در می گذرد».

انسان ها با توجه به عملکردی که دارند، مستحق پاداش و عذاب هستند، همان گونه که در این آیه شریف آمده است بلاها و گرفتاری های دنیوی، نتیجه اعمال خود انسان است، در حالی که خداوند از بسیاری از آن ها نیز می گذرد. حال اگر ما از ظلم و ستمی که به ما شده بگذریم و بخشش داشته باشیم، در حقیقت با این کار مصیبت را از خود و دیگران دفع کرده و اجازه نمی دهیم که خود و دیگران گرفتار شویم.

حضرت علی (ع) نیز به این امر اشاره کرده و می فرماید: «الْعَفْرُ مَعَ الْقُدْرَةِ جُنَّةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّه»؛[18] «گذشت کردن با وجود قدرت انتقام، سپری در برابر عذاب خداوند سبحان است». با توجه به این حدیث، عفو و گذشت اسباب دور شدن از عذاب الهی را فراهم می آورد؛ عذابی که انسان را در دنیا و آخرت ذلیل و خوار می کند و از بین می ببرد.

حفاظت از آبرو

آبرو و حیثیت از جمله مواردی است که هر فرد تلاش می کند تا به بهترین نحو ممکن از آن حراست و نگهبانی کند. از آثار عفو و بخشش، حفظ آبرو و شخصیت انسان می باشد؛ چنان که حضرت علی(ع) می فرماید: «الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ»؛[19] «بخشندگی، نگهبان آبروهاست».

بنابراین، انتقام به هنگام قدرت، معمولاً ناشی از یک انگیزه حیوانی است، ولی عفو و گذشت، نشانه شخصیت و یک نوع تسلط بر نفس و بزرگ منشی و روح است که می تواند شعله سوزان خشم و انتقام را تحت الشعاع قرار دهد. لذا به هر اندازه عفو و گذشت بیشتر نشان داده شود، ارزش افراد و آبروی آن ها بالاتر خواهد رفت و نزد خالق و مخلوق عزیزتر خواهند شد.

به علاوه انتقام هیچ گاه نتوانسته حس احترام مردم را برانگیزد و یا عواطف را به سوی انتقام جویان جلب کند و یا باعث حفظ آبرو شود، در حالی که عفو و گذشت، اثر عمیقی در جلب افکار عمومی و برانگیختن عواطف و احساسات به نفع عفو کننده داشته و این خود از عوامل مؤثر حفظ آبرو محسوب می گردد.[20]

روشن است که بسیاری از مردم به علت حسد یا تنگ نظری در مقام عیب جویی برمی آیند و به بهانه های مختلف آبروی اشخاص را بر باد می دهند، ولی هنگامی که فرد بخشنده باشد، عیب جویان و حاسدان خاموش خواهند گشت.[21]

بنابراین، بخشندگی و حفظ آبرو و حیثیت فرد به یکدیگر مرتبطند؛ انسانی که عفو و بخشش را پیش گیرد، آبروی خود را در برابر حاسدان و تنگ نظران حفظ می کند و از بدگویی دیگران و سرزنش آنان در اجتماع نیز محفوظ می ماند.

لذا هنگامی که فرد ببیند عفو و گذشت، چه برکاتی در دنیا و آخرت برای وی به همراه دارد و چگونه سبب آبرو و عزتمندی نزد خلق و خالق می شود و وی را از بسیاری مشکلات و دردسرها می رهاند و به او محبوبیت نزد مردم و خدا می دهد، در حالی که انتقام جویی گاه شیرازه زندگی او را بر هم می زند و جان و مال و آبروی او را با انواع خطرات مواجه می سازذ، به یقین عفو و گذشت را بر انتقام جویی ترجیح خواهد داد و کم کم این مسأله به صورت خلق و خو و ملکه اخلاقی در وی در می آید.

شفاعت الهی

از جمله مهمترین آثار عفو و بخشش، بهره مندی از شفاعت الهی در آخرت است که مورد توجه هر مسلمانی می باشد. پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «فَمَنْ سَرَّهُ أَنْ تَنْفَعَهُ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ عِنْدَ اللهِ فَلْيَطلب إلى الله أنْ يَرْضَىی عند»؛[22] «پس هر کس دوست دارد که شفاعت شفاعت کنندگان به او برسد، باید رضایت خداوند را جلب کند».

یکی از راه های دستیابی به خشنودی الهی، عفو و بخشش است؛ امام علی (ع) در این خصوص می فرماید: «اقبلْ مِن مُتَنَصِّل عُذْرَهُ فَتَنالَكَ الشَّفَاعَةُ»؛[23] «اگر کسی از تو معذرت خواست، تو عذر او را بپذیر تا شفاعت شفیعان (فردا) نصیبت شود». بنابراین، اگر می خواهیم در قیامت از شفاعت خداوند بهره مند شویم، باید در دنیا نسبت به دیگران بخشش داشته باشیم.

افزوده شدن مراتب و درجات معنوی

کسی که اهل عفو و بخشش باشد و افراد خطاکار و گناهکار را مورد عفو خویش قرار دهد و در برخورد با دیگران لغزش ها و خطاهای آنان را نادیده بگیرد و از آن ها بگذرد، درجات و مراتبش نزد خداوند افزون می گردد؛ زیرا در قرآن اوصاف و ویژگی های خاصی برای افراد بخشنده ذکر شده که از جمله آن ها رسیدن به مقام قرب الهی و کسب خشنودی و رضایت الهی است که هر کدام به نوبه خود موجب افزوده شدن درجات و مقامات عالی دنیوی و اخروی برای فرد بخشنده می گردد؛

امام علی(ع) در این خصوص می فرماید: «تَجاوَز عَنِ الزَّلَلِ وَ أقِلِ العَثَراتِ تُرفَع لَكَ الدَّرَجاتُ»؛[24] «بگذر از لغزش ها و در گذر از گناهان و تقصیرات تا درجه ها برای تو بلند شود». توجه به این نکته محرک قوی برای بخشش و عفو دیگران خواهد بود؛ زیرا گذشت از لغزش ها، گناهان و تقصیرات دیگران، بنا به فرمایش حضرت (ع) به درجات و مراتب فرد بخشنده می افزاید.

نتیجه گیری

از آنجایی که عفو و بخشش یکی از فضایل اخلاقی بوده و کسب آن نیازمند تمرین و انگیزه است، به منظور دستیابی به این مهم، وجود یک الگوی شایسته و همه جانبه ضروری است که در این زمینه می توان از آیات و روایات و سیره ائمه (ع) به عنوان بهترین الگو بهره مند شد. تبیین آثار عفو بر خویشتن در سیره امام علی (ع) و کلام ایشان در نهج البلاغه تجلی نموده است.

پی نوشت ها

[1] . حسینی سعیدی، علی آیینه حق نما، ج1، ص288.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 213.

[3] . ایروانی و همکاران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه های اسلامی، ج2، ص225.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 231.

[5] شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 232.

[6] . بقره، 280.

[7] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج2، ص378.

[8] . حجر، 85.

[9] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج11، ص127.

[10] . مجلسی، بحار الانوار، ج75، ص64.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 11؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج12، ص171.

[12] . لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ص42.

[13] . لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ص477.

[14] . کلینی، اصول کافی، ج1، ص299.

[15] . ایروانی و همکاران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه های اسلامی، ج2، ص224.

[16] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 194.

[17] . شوری، 30.

[18] . لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ص27.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 211.

[20] . مکارم شیرازی، زندگی در پرتو اخلاق، ص191.

[21] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج13، ص618.

[22] . گلستانه، منهج الیقین، ص441.

[23] . کبیر مدنی شیرازی، ریاض السالکین، ج5، ص284؛ احمدی میانجی، مکاتیب الائمه علیهم السلام، ج2، ص210.

[24] . آقا جمال خوانساری، شرح آقا جمال خوانساری بر غررالحکم و دررالکلم، ج3، ص314.

منابع

1. قرآن کریم.
2. احمدی میانجی، علی، مکاتیب الائمه علیهم السلام، قم، دارالحدیث، 1426ق.
3. ایروانی، جواد و همکاران، فرهنگ روابط اجتماعی در آموزه های اسلامی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1390.
4. آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین، شرح آقا جمال خوانساری بر غررالحکم و دررالکلم، تهران، دانشگاه تهران، 1366.
5. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام، 1409ق.
6. حسینی سعیدی، ابراهیم، علی آیینه حق نما، تبریز، احرار، 1373.
7. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
8. کبیر مدنی شیرازی، سید علی خان بن احمد، ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1409ق.
9. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365.
10. گلستانه، سید اعلاء الدین محمد، منهج الیقین (شرح نامه امام صادق (ع) به شیعیان)، قم، دارالحدیث، 1387.
11. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، دارالحدیث، 1376.
12. مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
13. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، 1390.
14. مکارم شیرازی، ناصر، زندگی در پرتو اخلاق، قم، انتشارات سرور، 1384.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

دانشی مقدم، رقیه؛ رخشانی اول، فاطمه؛ رضوی دوست، غلامرضا، آثار عفو در ارتباطات انسان و تجلی آن در سیره علوی، فصلنامه آیین علوی، شماره 9، 1402، ص 54-35.