نهج البلاغه، مجموعه ای بی همتا از حکمت، بلاغت و آموزه های اخلاقی امام علی (ع) است؛ که درک مفاهیم دقیق و عمیق آن بخاطر نثر فاخر و آهنگینش برای مخاطبان فارسی زبان دشوار می شود؛ از همین رو، شاعران و ادیبان فارسی زبان طی قرون گذشته کوشیده اند تا با ذوق هنری خود این اثر ارزشمند را در قالب شعر باز آفرینی کنند؛ تلاشی که منجر به پدید آمدن «نهج البلاغه منظوم» گردیده است.

نهج البلاغه منظوم در حقیقت بازآفرینی هنریِ روح کلام امام (ع) در قالبی است که حس و فهم مخاطب را توأمان بر می انگیزد. این آثار منظوم کوشیده اند با حفظ معنا و پیام، کلام امام را در قالب وزن و آهنگ فارسی به مخاطبان گسترده تری منتقل کرده و پیوندی میان عقل و احساس در ادبیات دینی پدید آورند. در این مقاله تلاش شده است تا چند کتاب از نهج البلاغه منظوم معرفی گردد.

1.نهج البلاغه منظوم سلطانی

نهج البلاغه منظوم سلطانی، مجموعه ای از خطبه ها، نامه ها و سخنان انسان کامل را در بر می گیرد، كه در قالب مثنوى و در بحر متقارب به نظم كشيده شده است. ابيات آغازين كتاب چنين است:

2. نهج البلاغه با ترجمه منظوم امید مجد

این کتاب، تألیف اميد مجد به زبان عربى و فارسى است. و از كارهای نو و جديد پيرامون نهج البلاغه منظوم به شمار می رود. كه مؤلف مضمون مطالب نهج البلاغه را به زبان شعر در آورده است. ايشان انگيزه خود را از ترجمه كتاب نهج البلاغه منظوم شناساندن هر چه بهتر چهره بزرگمرد تاريخ دنيا، فخر عالم و آدم، بعد از نبی اكرم (ص) به انسانها می داند.

نهج البلاغه منظوم چنان كه از نام او بر می آيد، به صورت شعر می باشد و شاعر بعد از آوردن متن عربى در صدر كتاب در قسمت زير آن ترجمه آن را به صورت شعر آورده است.

«لما استخلف الی امراء الاجناد، اما بعد فانما اهلك من كان قبلكم. انهم منعوا الناس الحق فاشتروه، واخذو هم بالباطل فاقتدوه»[1]

در نهج البلاغه منظوم شاعر توانمند امید مجد، این نامه‌ از سوی آن حضرت به اميران لشكر اینگونه بیان گشته:

ايشان در مقدمه کتاب نهج البلاغه منظوم خود می نویسد: «اينجانب نيز در بعضى از قسمتها‌ دست به تغييراتی زده ام و در بعضی جاها خصير. مثلا در نامه اى كه به عمرو عاص نوشته اند، می فرمايد: اين كه تو به دنبال معاويه رفته اى، در مثل چون سگيست كه به دنبال شيری می رود تا از ته مانده شكار او بخورد. در اين جا من اين تشبيه را تغيير داده ام، زيرا حيف است كه انسان مطرودى؛ همچون معاويه را به شير تشبيه كرد و تازه سگ هم در فرهنگ ما اگر چه صفات منفی زيادى دارد؛ ولی به هر حال صفات مثبتی هم دارد و بهتر است كه اين دو دشمن واقعی دين را به چيزهايی تشبيه كرد كه در ذهن ما منفی تر باشند.

همچنين هزاران تشبيه و استعاره و صنايع ادبى كه تراوش ذهن شاعر می باشد، در اين اثر براى زيبايى و قابل فهم بودن آن گنجانده شده است.

3. نهج البلاغه منظوم باریکانی

ناصر باریکانی طالقانی، متخلص به ناصح، طی سه سال نهج البلاغه را براساس ترجمه استاد سید جعفر شهیدی، به صورت نهج البلاغه منظوم درآورده است. امروز آنانی که ذائقه شعر و شعرخوانی دارند، به زبان شعر نیز مفاهیم آن را بخوانند و از آن بهره برند. این منظومه بر وزن مثنوی حماسی و در حدود چهارده هزار بیت است.

در ابتدای کتاب منظوم نهج البلاغه نوشته ای از سید جعفر شهیدی، با این مضمون آمده است: «قسمت هایی از ترجمه نهج البلاغه را که به نظم آورده اید، خواندم. آن چه شما را به انجام دادن این کار خطیر داشته، ارادتی است که به مولای متقیان علی (ع) دارید. ان شاء الله عنایت آن بزرگوار شامل حالتان گردد و شیعیان و شیفتگان آن امام همام که در زبان عربی دستی ندارند، از آن بهره مند گردند.

سپاس بیعدد خاصّ خدائى است               که هیچ از رحمتش مأیوس کس نیست‏

بخلقش نعمت او هست کامل‏                  بشر را لطف او همواره شامل‏

کسى ز آمرزشش نومید نبود                     پشیمان از عباداتش نگردد

هر آن کس رخ بسائیدش بدرگاه‏               سر فخرش گذشت از چرخ و از ماه‏

4. نهج البلاغه منظوم قوشجی

نهج البلاغه منظوم علی آزاد قوشجی، شامل 70 خطبه و هفت نامه است؛ که آن را به صورت منظوم آورده است. وی اینگونه می نویسد: «خدا را سپاس می گویم که توفیق داد، تا خطبه ها و نامه هایی از نهج البلاغه را به صورت مثنوی در آورم و رباعیاتی را با مضامین نهج البلاغه بسرایم و در آخر مثنوی ها بیاورم.

ابتدا، تردید داشتم که قدم به راه گذارم و این کار را شروع کنم. می ترسیدم در نیمه راه بمانم و نتوانم حتی خطبه ای یا نامه ای را به صورت منظوم در آورم. دیوان حافظ را به نیت این کار گشودم، غزلی آمد که بیت آخرش این بود:

حافظ  اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق / بدرقه ی رهت شود همّت شحنه ی نجف

من دیوان حافظ را زیاد خوانده بودم؛ ولی تا آن زمان، آن غزل و این بیت را ندیده و نخوانده بودم و این، بشارتی بود به این بنده حقیر که امیدوار باشم و بنویسم. این جانب، نه از متن عربی، بلکه از روی ترجمه دکتـر سید جعفر شهیدی، که ترجمه ای جالب، رسا و دقیق است، خطبه ها ونامه ها را به صورت منظوم درآورده ام.

برای رعایت کردن وزن و قافیه، گاه مجبور شده ام کلمات یا جملاتی را به اصل متن بیفزایم یا از آن بکاهم. ولی سعی کرده ام مضمون اصلی جمله های متن را رعایت کنم و تا آن جا که ممکن است به طور دقیق، مطالب و مفاهیم را ارائه نمایم و در دل بسرایم:

خدایا، خدایا، به روز جزا / به حق فرستاده ات مصطفا

ز نور رخ مقتدایم علی / دل و دیده ام را بکن منجلی

قوشجی خطبه اول؛ که در آن آغاز آفرینش آسمان و زمین و آدم است؛ را اینگونه در نهج البلاغه منظوم خویش به صورت شعر درآورده است:

حمد مخصوص خداوندی است که گویندگان / همچنان از وصف او درمانده اند و ناتوان

هم به جز حیرت به جایی راه نتواند که برد / جمله نعمت های او را گر کسی خواهد شمرد

نیز، نتواند که حق او به جای آرد کسی / گر در این ره، از سر ایمان بکوشد هم بسی

آن خداوندی که اندیشه به سویش ره نیافت / گرچه با پای طلب، بسیار سوی او شتافت

5. نهج البلاغه منظوم انصاری قمی

نهج البلاغه منظوم انصاری، شرح نهج البلاغه می باشد. که در ده جلد تالیف شده است. روش کار مولف نهج البلاغه منظوم این است؛ که بعد از آوردن متن عربی و ترجمه آن، مطالب هر بخش را به نظم در آورده است.

درنهج البلاغه منظوم انصاری ابتدا خطبه های امام علی (ع) ذکر شده «و قال (ع) فی الخوارج: لا تقتلوا الخوارج بعدی فليس من طلب الحقّ فاخطأه، کمن طلب الباطل فادرکه»[2]

پس از من خوارج را نکشيد، زيرا آنکه طالب حق است و خطا می کند، مانند کسى که طالب باطل است و آن را در می یابد، نيست. آقای انصاری در نهج البلاغه منظوم خود بعد از ترجمه این خطبه، آن را به این صورت به نظم درآورده است:

بعد از تکمیل بخش خطبه ها، آقای انصاری در جلد هفتم و هشتم کتاب نهج البلاغه منظوم خود، نامه های نهج البلاغه را هم به نظم در آورده و جلد نهم کتاب نيز به کلمات قصار نهج البلاغه می پردازد.

«و من کتاب لّه (ع) إلی جرير ابن عبداللَّه البجلّی لمّا أرسله إلی معاويه؛ أمّا بعد، فإذا أتاک کتابی فاحمل معاويه على الفصل، و خذه بالأمر الجزم، ثمّ خيّره بين حرب مجليه، أو سلم مخزيه، فإن اختار الحرب فانبذ إليه، و إن اختار السّلم فخذ بيعته، و السّلام»[3].

محتوای نامه کاملا روشن است، امام از فرستاده اش جریر می خواهد که با معاویه اتمام حجت نهایی را بکند که اگر آماده بیعت است بیعت کند. و الا آماده جنگ باشد. در تاریخ آمده معاویه پیوسته امروز و فردا می کرد؛ تا جایی که اصحاب امام علی (ع) جریر را متهم به همکاری با معاویه کردند. امام در باره اش فرمود: آنقدر جریر نزد معاویه درنگ کرده است که یا گنهکار است یا فریب خورده!

محتوای، نامه در کتاب نهج البلاغه منظوم اینگونه به نظم در آمده است:

در تدوين این کتاب، مؤلف سعی داشته است که اشعار آن ساده و روان و بی تکلّف از کار بيرون آمده و در عين حال تا آن جا که در خور توانش بوده است، از جنبه ادبی شايان برخوردار باشد.

6. نهج البلاغه منظوم علمداری

این کتاب سروده حسین ملایی علمداری است. سرایش این مجموعه، مدت 10 سال (از سال 1369ش تا 1379ش)، به طول انجامیده است. از نظر ساختاری نهج البلاغه منظوم علمداری در قالب مثنوى، در بحر رمل مثمن محذوف (بر وزن «فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلاتن، فاعلن») و در دو جلد تنظیم شده است.

محتوای کتاب، شامل ترجمه منظوم كل «نهج البلاغه»، اعم از خطبه ها، نامه ها و حكمت هاست؛ به این صورت كه جلد اول، پیش گفتار مؤلف، مقدمه سید رضی و بخش خطبه های «نهج البلاغه» و نیز اختتامیه خطبه ها و جلد دوم، نامه ها و حكمت هاى حضرت و نیز اشعاری از مؤلف در وصف امام علی (ع) را در بر می گیرد.

ترجمه، بر اساس نسخه مرحوم فیض الاسلام صورت گرفته و دارای نثرى روان و عامه فهم است. در مواردی كه ناظم ناچار شده مطالبی را بیفزاید، آنها را در میان پرانتز یا كروشه یا آكولاد قرار داده است.[4]

7. نهج البلاغه منظوم حیدر تهرانی متخلص به معجزه

این کتاب اثری از استاد حيدرعلى معجزه تهرانی متخلص به معجزه است كه قسمت هایى از كتاب نهج البلاغه را به شعر در آورده است. این اثر فاخر، به نظم آمده تعدادى از خطبه ها و حكمت هاى نهج البلاغه است كه در ابتدا خطبه ها و در ادامه حكم نهج البلاغة به نظم در آمده است.

در ابتدای كتاب ابياتی در مدح اميرالمؤمنين سروده و سپس سروده استاد اميری فيروز كوهی كه به عنوان تقريظ برای ترجمه منظوم از كتاب مستطاب نهج البلاغه، نوشته شده است.

در ادامه مقدمه از شاعر محترم ذكر شده كه نحوه آشنائی خود را با كتاب نهج البلاغه ذكر می نمايد و سپس سبب نوشتن مقدمه اى منظوم برای منظوم نمودن كتاب مستطاب نهج ا‌لبلاغه سروده است.

همچنين در قسمت بعدی به صورت منظوم، درباره كتاب نهج البلاغه اشعاری را سروده است و سپس به نظم كتاب نهج البلاغة پرداخته است.

سبک مؤلف چنين است كه ابتدا خطبه يا حكمت را به زبان عربی نقل كرده و سپس ترجمه آن را نيز آورد و بعد از آن مطالب خطبه يا حكم را به صورت شعر، ذكر كرده است.

8. نهج البلاغه منظوم خاکیساری

کلمات قصار، تألیف حمید قاضی خاکیساری به زبان عربى- فارسی است. که يكی از شرحهای بسيار زيبا و آموزنده نهج البلاغه است. كه مؤلف شاعر آن با استفاده از ذوق شعرى خود به زبان شعر مطالب كتاب خود را بيان كرده است.

مؤلف در بيان مطالب خود ابتدا قطعه اى از نهج البلاغة را به زبان عربی بيان كرده و در ادامه آن در همان مضامين قصيده را به زبان شعر آورده است. ايشان نام هر قسمت را حكمت و آنها را با شماره از هم جدا كرده است.

مقدمه نيز از مطالب و نام كتاب تبعيت كرده است و مطالبش در رسای امام علی (ع) به صورت شعر بيان شده است.

اين قصيده نسبتا طولانی و در چند صفحه بيان شده است.

متن كتاب با دسته بندی مطالب در قالب «حكمت» بيان شده است؛ حكمتها معمولا در يك يا دو سطر بيان شده اند و در ادامه آن مضمون حديث به زبان شعر بيان شده است. در بعضی موارد هم با طولانی بودن متن عربى هيچ تقطيعی صورت نگرفته و شعر مورد نظر هم به صورت مفصل آمده است.

«قال: (ع) أقيلوا ذوی المروءات عثراتهم فما يعثر منهم عاثر إلّا و يده بيد اللّه يرفعه».[6]

حتی  در جايى كه متن عربى طولانى است هم تقطیعی صورت نگرفته است.

«و سئل عن الإيمان، فقال: الإيمان علی أربع دعائم علی الصبر و اليقين و العدل و الجهاد. و الصّبر منها علی أربع شعب علی الشّوق و الشّفق و الزهد و التّرقّب. فمن اشتاق إلی الجنّۀ سلا عن الشهوات. و من أشفق من النّار اجتنب المحرّمات. و من زهد فی الدّنيا استهان بالمصيبّات»[7]

مؤلف در بعضى از اشعار خود كه از لغات دشوار يا عربى استفاده شده است را در پاورقى توضيح و شرح داده است. همانند: «ونيكوتر از آنشكوهمنش»[8]، «سرافراز يوفخرو نازكنش»[9] کتاب بدون فهرست منابع می باشد، در توضیح لغات مشکل در بعضی از صفحات کتاب به صورت پاورقی توضیح و شرح داده شده اند.[10]

9.نهج البلاغه منظوم پردیسی

این مجموعه اثر مهدى شفيعى پرديسى است که به حالت منظوم از نهج البلاغه، اعم از خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار امام علی (ع) و به همراه متن عربی آن به طبع رسیده است. اشعار کتاب در بحر متقارب و با ابیاتی از این دست به نظم کشیده شده است.

در ابتدا تمامی خطبه های نهج البلاغه به نظم در آمده است و سپس متن عربی در بخش بعدی ذکر شده است. سایر قسمت های نهج البلاغه از نامه و کلمات قصار نیز چنین است. در پایان کتاب، فهرستی از مطالب کتاب ذکر شده است.[11]

برخی از اشعاری که در مقدمه نهج البلاغه پردیسی آمده اینگونه است.

پگاه برج هفتم آشکار است                به جولانگاه مردی در شکار است

زعشقش دور گردون برقرار است          علی (ع) شاهی که بر دُل دل سوار است

زهر سو بنگری حیدر تمام است          ز نامش شیر غرّان در کنام است

علی اختر به کف شاه زمین است        وزیر ایزد آن علم الیقین است

نتیجه

نهج البلاغه منظوم در انتقال مفاهیم دینی از اهمیت ویژه ای برخور دار است. زبان شعر به دلیل قابلیت های موسیقایی، عاطفی و حافظه پذیری بالا، همواره در انتقال مفاهیم عمیق، به ویژه در فرهنگ فارسی، نقشی محوری داشته است. در مورد متون مقدس و کلمات حکیمانه، شعر می تواند به عنوان یک حامل قوی عمل کند.

نهج البلاغه منظوم دقیقاً در همین نقطه تلاقی بین بلاغت نثر عربی و هنر شعر فارسی قرار می‌گیرد. شاعران با استفاده از اوزان عروضی و انتخاب واژگان مناسب، تلاش کرده اند تا حتی نکات دشوار کلام امام (ع) را قابل درک سازند.

پی نوشتها

[1] – شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 79.

[2] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه61.

[3] – شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 8.

[4] – مجله ارس، شماره 8، فروردین 88، گفت و گو از مهدی نعلبندی، تاریخ درج: 31/1/1388.

[5] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 1.

[6] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 30.

[7] – منش: خو، سرشت.

[8] – کنش: کردار.

[9] – اقتباس و تلخیص از مقدمه  و متن کتاب.

[10] –  متن و مقدمه کتاب.

منبع:

ویکی نور و دیگر پایگاه های اینترنتی ناشر کتاب.