بخشش و گذشت یکی از فضایل اخلاقی است که توجه به آثار آن در ارتباطات انسان با خدا و دیگران برای فرد ایجاد انگیزه کرده و این فضیلت ها را در او نهادینه می سازد. همچنین توجه به آثار عفو و بخشش بر خویشتن از وجود یک الگوی شایسته و همه جانبه، همانند حضرت امام علی (ع) می توان برای دستیابی به این مهم بهره برد.

آثار بخشش و گذشت در ارتباط انسان با خدا

یکی از مهمترین و مؤثرترین ارتباطات، ارتباط انسان با خداوند است و تأثیر مستقیم در زندگی فرد دارد، بخشش در این حیطه آثار مهمی به همراه دارد:

1. کسب مغفرت و نعمت الهی

بخشش و گذشت از خطای بندگان از جمله خصوصیات خداوند متعال است؛ چنان که قرآن کریم به این امر اشاره نموده و می فرماید: «وَكَانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُورًا»؛[1] «خداوند بخشنده و مهربان است».

وقتی خداوند از نهان و آشکار همه با خبر است و عیب ها را می پوشاند و از گناهان بندگانش در می گذرد، ما نیز به عنوان بندگان و جیره خواران درگاه او، باید به پیروی از خالق و مدبر خود، از گناه و لغزش دیگران بگذریم تا بخشش خداوند شامل حالمان شود؛ چنان که خداوند در قرآن کریم می فرماید:

«وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنكُمْ وَالسَّعَةِ أَن يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»؛[2] «صاحبان مال و وسعت از شما نباید سوگند بخورند که به نزدیکان و مستمندان و مهاجران در راه خدا چیزی ندهند، بلکه باید عفو و گذشت نمایند و از آنان درگذرند. آیا دوست ندارید که خداوند شما را ببخشد؟ و خداوند آمرزنده و مهربان است».

خداوند در این آیه بیان می کند که بخشش و گذشت موجب جلب مغفرت الهی می گردد و هدف از این کار تنها باید کسب مغفرت الهی باشد[3] و می فرماید: همان گونه که شما انتظار عفو الهی را در برابر لغزش های خود دارید، باید در مورد دیگران نیز بخشش و گذشت را فراموش نکنید.[4]

در آیه دیگر با همین مضمون می فرماید: «إِن تُبْدُوا خَيْرًا أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَن سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا قَدِيرًا»؛[5] «اگر کار نیکی را آشکارا یا پنهان انجام دهید، یا از لغزش و بدی دیگران درگذرید، بدانید که قطعاً خداوند بخشاینده تواناست».

در این آیه، خداوند مردم را ترغیب می کند که با داشتن قدرت انتقام و کیفر از بدکار در گذرند؛ چرا که خداوند با کمال قدرت خود، گناهان بیشتری از ایشان را عفو می نماید که قابل مقایسه با گناه و بدی شخص بدکار نیست.[6] در تفسیر این آیه بیان شده که حضرت موسی (ع) به خداوند متعال عرض کرد: «پروردگارا کدام یک از بندگان نزد تو عزیز ترند؟ فرمود: آن که در وقت قدرت و توانایی، عفو نماید».[7]

با توجه به این آیه می توان گفت خداوند با آن همه عظمت و بزرگی و با خبر بودن از سرّ افراد، باز آن ها را مورد عفو و رحمت خود قرار می دهد، این کار در حقیقت یک نوع فعل الهی است و ما نیز با داشتن قدرت بر هر گونه انتقام، باید دیگران را مورد بخشش و گذشت قرار دهیم.[8] این گونه رفتار کردن از اخلاق حسنه ای است که خدای تعالی بدان امر فرموده و از صفات الهی می باشد. آیا بنده مؤمن دوست ندارد که متصف به صفات خداوند شود؟![9]

شاید بتوان یکی از عواملی که موجب تأکید فراوان بر این مسئله شده را چنین برشمرد که عدم بخشش و گذشت و گرفتن انتقام از دیگران موجب می گردد، راه بازگشت و عذرخواهی بر فرد خاطی بسته شود و چه بسا تحریک شود که به ظلم و تجاوز و دشمنی خود را ادامه بدهد.[10]

بنابراین، گذشت از خطاهای دیگران از اخلاق پسندیده ای است که به شخص عزت می بخشد و جایگاهش را نزد مردم بالا می برد. از همه مهمتر اینکه مورد بخشش و مغفرت الهی قرار می گیرد و خداوند رحمت خود را بر فرد بخشنده سرازیر می کند؛ حضرت علی (ع) در این خصوص می فرماید:

«بالعَفوِ تُستَنزَلُ الرحمَةُ»؛[11] «با عفو است که رحمت (خدا) فرود می آید». در واقع بخشش و گذشت، دشمنی را تبدیل به دوستی می کند و از کدورت ها می کاهد، عامل ایجاد آرامش و ثبات در جامعه می شود، زندگی را رونق می دهد و … خداوند به سبب آن نعمت های مادی و معنوی عطا می نماید.

۲. کسب خشنودی خداوند

یکی دیگر از آثار بخشش و گذشت، کسب خشنودی خداوند است. اگر انسان از ظلمی که به او شده برای رضای الهی بگذرد، نتیجه آن کسب خشنودی خداوند خواهد بود؛ چنان که در قرآن کریم آمده است: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ»؛[12] «از آن ها در گذر و صرف نظر کن که خداوند نیکوکاران را دوست می دارد».

در این آیه خداوند به پیامبر اسلام (ص) می فرماید که حتی از ستم هایی که قوم یهود در حق ایشان داشته است بگذرد؛ چرا که بخشش و گذشت از کافران نیز احسان و نیکی بوده و عاملی برای محبوبیت و کسب خشنودی الهی می باشد.[13]

در سیره حضرت علی (ع) نیز به وفور این مسئله دیده می شود؛ از جمله می توان به گذشت ایشان بعد از پیروزی در جنگ جمل اشاره کرد؛ چنان که حتی دشمنان ایشان به این بخشش و گذشت بزرگوارانه اشاره کرده اند: «ما درباره علی (ع) ستم روا داشتیم و بیعت خود را با او شکستیم، ولی وقتی او بر ما پیروز شد، هیچ کس را بزرگوارتر و با گذشت تر از او پس از پیامبر (ص) نیافتیم».[14]

نکته ای که باید به آن توجه داشت این است که بخشش و گذشت، نباید به جهت مقام و شخصیت اجتماعی و ظاهری فرد گناهکار باشد، بلکه باید به منظور کسب خشنودی خداوند و رضایتمندی الهی باشد تا بتوان به این فیض عظیم نائل شد.

3. همجواری با تقوا

یکی دیگر از آثار و برکات بخشش و گذشت که نصیب فرد بخشنده می شود، نزدیک شدن به تقوا است؛ چنان که قرآن کریم می فرماید: «وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ»؛[15] «اگر شما گذشت کنید، به پرهیزگاری نزدیکتر است». در تفسیر شریف مجمع البیان، در توضیح این آیه آمده است: نزدیک بودن بخشش به تقوا از دو جهت است:

۱- کسی که از حق خود می گذرد و آن را می بخشد، قطعاً حق دیگری را به ستم نمی گیرد. بنابراین گذشت به تقوا نزدیکتر است و در اینجا شخص، تقوای در مقابل دیگران دارد.

۲- کسی که از حق قانونی و شرعی خود صرف نظر می کند، نزدیکتر است که نافرمانی و گناه نکند و آنچه را مال او نیست، نگیرد. در اینجا شخص بخشنده، تقوای در برابر فرمان الهی دارد.[16] در سیره علوی نیز، حضرت علی (ع) در بالاترین درجات تقوا قرار دارند و یکی از فضایل برجسته اخلاقی شان بخشش و گذشت است، لذا ما نیز باید با تأسی به ایشان، از این راه خود را به تقوا الهی نزدیک سازیم.

آثار بخشش و گذشت در ارتباط انسان با دیگران

انسان بر اساس فطرت خود ناگزیر از برقراری ارتباط با دیگران است و در این ارتباط، خواه ناخواه تزاحم منافع پیش می آید، اما آثار بخشش و گذشت می تواند به عنوان یک محرک قوی در برقرای ارتباط سالم فرد با دیگران باشد و بنا بر آیات قرآن کریم، عفو کردن دیگران، مقدمه اصلاح کردن است.

1. برقراری صلح و دوستی

یکی از آثار اجتماعی بخشش و گذشت، برقراری صلح و دوستی در جامعه است؛ چنان که وقتی فرد در برابر سخن و عمل بد دیگران مقابله به مثل نکند، بلکه رفتار آن ها را به نیکی پاسخ دهد، این عمل نتیجه و اثرات مطلوب تری برای فرد و جامعه در بر خواهد داشت؛ قرآن کریم می فرماید:

«وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ»؛[17] «و نیکی با بدی یکسان نیست (بدی دیگران را)، با شیوه بهتر (که نیکی است) دفع کن که در این هنگام آن کس که میان تو و او دشمنی است، همچون دوست گرم می شود (و عداوتش نسبت به تو تمام می شود)».

در تفسیر این آیه بیان شده که بخشش و گذشت، راه مقابله با خشونت هاست و توصیه می کند که هرگز بدی را با بدی و زشتی را با زشتی پاسخ ندهید که این روش انتقام جویان است و موجب لجاجت و سرسختی منحرفان خواهد شد.[18] نتیجه بخشش و گذشت را می توان تبدیل شدن دشمنان سرسخت به دوستان گرم و یاران موافق بیان کرد.[19]

همچنین، هنگامی که فرد ببیند که طرف مقابل نه تنها بدی را با بدی پاسخ نمی دهد، بلکه با خوبی و نیکی به مقابله بر می خیزد، اینجاست که وجدان درونی او تحت تأثیر قرار می گیرد و بیدار می گردد، انقلابی در درونش صورت می گیرد، شرمنده می شود، احساس حقارت می کند و برای طرف مقابل عظمت قائل می شود و محبت و دوستی جای کنیه و دشمنی را می گیرد.[20]

چنین رفتاری روش پیغمبر گرامی اسلام (ص) و پیشوایان معصوم (ع) است که لازم است آن را به عنوان الگو در ارتباطات خود با دیگران لحاظ نماییم؛ به عنوان نمونه، می توان به جریان فتح مکه اشاره نمود که نه تنها دشمنان، بلکه دوستان، انتظار انتقام جویی شدید مسلمین و به راه انداختن حمام خون در آن سرزمین نفاق و کانون دشمنان سنگدل و بی رحم را داشتند، اما پیغمبر (ص) همه را مشمول عفو خود قرار داد (همانجا).

امیرالمؤمنین علی (ع) نیز که در دامان پیامبر گرامی اسلام (ص) تعلیم و تربیت یافتند، چنین بخشنده و باگذشت بودند؛ چنان که پیامبر (ص) در وصف بخشندگی ایشان می فرماید: «هَذَا الْبَحْرُ الزَّاخِرُ هَذَا الشَّمْسُ الطَّالِعَةُ أَسْحَى مِنَ الْفُرَاتِ كَفَاً وَ أَوْسَعُ مِنَ الدُّنْيَا قَلْباً فَمَنْ أَبْغَضَهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ الله»؛[21] «این دریای خروشان و خورشید برآمده، در بخشش از فرات بخشنده تر است و دل گشاده تر از دنیا. هر کس او را دشمن بدارد، لعنت خدا بر او باد».

امیرالمؤمنین (ع) بخشش را راهی برای رسیدن به دوستی معرفی کرده و می فرماید: «جَازِ بِالْحَسَنَةِ وَ تَجَاوَزْ عَنِ السَّيِّئَةَ مَا لَمْ يَكُنْ تَلْماً فِي الدِّين أَوْ وَهْنَا فِي سُلْطَانِ الْإِسْلَامِ»؛[22] «(بدي يا خوبی را) به نیکی پاداش ده و از بدی در گذر، به شرط آن که به دین لطمه ای نزند یا در قدرت اسلام ضعفی پدید نیاورد». همچنین ایشان می فرماید:

«عَاتِبْ أَخَاكَ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ، وَ ارْدُدْ شَرَّهُ بِالْإِنْعَامِ عَلَيْهِ»؛[23] «برادر (دوست) خود را با نیکی سرزنش کن (به جای سرزنش به او نیکی نما تا شرمنده شود، چون شرمندگی از هر سرزنش اثرش بیشتر است) و بدی او را با بخشش بر او بر طرف گردان (زیرا بخشش موجب دوستی است و بدی در برابر بدی، سبب زیاده کردن دشمنی می شود».

از این رو می توان گفت بخشش و گذشت، بستری برای ایجاد دوستی ها و پیوندهای محکم اجتماعی می شود و دل های افراد را به هم نزدیکتر می کند، باعث محبت ورزی بین مردم جامعه می گردد و ایجاد همبستگی اجتماعی می کند.

2. برقراری رابطه سالم

از جمله عواملی که در تحکیم روابط میان فردی و ارتباط با دیگران تأثیر عمیقی دارد، بخشش و گذشت نسبت به گفتار و کردار ناشایست دیگران است. این کار راهی جهت تأدیب و اجتناب از بدی به دیگران است. در واقع یکی از راه های آموزشی و تربیتی در ایجاد جامعه سالم و اخلاقی و پرهیز دادن دیگران از بدی و زشت کاری، ترک مقابله به مثل است؛

زیرا وقتی مقابله به مثل صورت می گیرد، امکان دارد همین رویه به عنوان اصل در اجتماع تلقی گردد و افراد به رفتارهای زشت خود را ادامه دهند، اما با بخشش و گذشت فرد، خاطی شرمنده می شود و این امکان فراهم می گردد که او به زشت کاری و بدی ادامه ندهد و بدین ترتیب، بدی از فرد و جامعه دور می شود و سلامت اخلاقی و هنجاری در جامعه تقویت شده و گسترش می یابد. خداوند در این رابطه می فرماید:

«وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِّلصَّابِرِينَ»؛[24] «و اگر عقوبت کردید، همان گونه که مورد عقوبت قرار گرفته اید، (متجاوز را) به عقوبت رسانید و اگر صبر کنید، البته آن برای شکیبایان بهتر است». لذا برای رسیدن به مقام صابرین و داشتن جامعه سالم، نیاز به بخشش و گذشت است.

نتیجه گیری

از مهمترین آثار بخشش و گذشت در ارتباط با خدا که در سیره علوی نیز متجلی است، می توان به کسب مغفرت الهی، کسب خشنودی خداوند و همجواری با تقوای الهی و از مهمترین آثار بخشش و گذشت در ارتباط با دیگران نیز می توان به برقراری صلح و دوستی در جامعه و ارتباط سالم با دیگران اشاره نمود. با دقت در سیره علوی که یکی از برجسته ترین اخلاق حسنه ایشان، بخشش و گذشت است، بخششی که دوست و دشمن به آن اذعان داشتند و می توانیم آن را الگوی خود قرار دهیم.

پی نوشت ها

[1] . نساء، 99.

[2] . نور، 22.

[3] . قرائتی، تفسیر نور، ج6، ص162.

[4] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج14، ص415.

[5] . نساء، 149.

[6] . طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج10، ص119

[7] . حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ج2، ص629.

[8] . طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج5، ص125.

[9] . حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ج13، ص210.

[10] . البیاتی، گذشت والاترین فضیلت ها، ص83.

[11] . لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ص189.

[12] . مائده، 13.

[13] . قرائتی، تفسیر نور، ج2، ص257.

[14] . شیخ مفید، الجمل، ص416.

[15] . بقره، 237.

[16] . طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج2، ص598.

[17] . فصلت، 34.

[18] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج20، ص281.

[19] . حسینی شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ج11، ص373.

[20] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، ج20، ص282.

[21] . کراجکی، کنز الفوائد، ج1، ص148.

[22] . لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ص223.

[23] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 158.

[24] . نحل، 126.

منابع

1. قرآن کریم.
2. البیاتی، جعفر، گذشت والاترین فضیلت ها، ترجمه: موسی دانش، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1391.
3. حسینی شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثنا عشری، تهران، میقات، 1363.
4. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
5. شیخ مفید، محمد بن محمد، الجمل، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1371.
6. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین، 1417ق.
7. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1373.
8. قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن، 1388.
9. کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، قم، دارالذخائر، 1410ق.
10. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، دارالحدیث، 1376.
11. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین علیه السلام، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، 1390.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

دانشی مقدم، رقیه؛ رخشانی اول، فاطمه؛ رضوی دوست، غلامرضا، آثار عفو در ارتباطات انسان و تجلی آن در سیره علوی، فصلنامه آیین علوی، شماره 9، 1402، ص 54-35.