بررسی موارد لعن امام علی (ع) در نهج البلاغه، ابعاد مهمی از دیدگاه ایشان نسبت به انحرافات اخلاقی و اجتماعی را آشکار می سازد. امام علی (ع) در خطبه های خود، گروه های مختلفی را به دلیل صفات و اعمال ناپسندشان مورد لعن قرار داده اند که هر یک، نمادی از آسیب های جدی در جامعه اسلامی به شمار می روند. در این نوشتار به معرفی این گروه ها و چرایی استحقاق لعن آنان از زبان امیرالمؤمنین (ع) خواهیم پرداخت.

نگاهی به مفهوم لعن

واژه «لعن» در لغت به معنای راندن و دور کردن همراه با احساس ناراحتی و ناخشنودی است. این مفهوم بسته به اینکه از چه کسی صادر شود، معنای متفاوتی پیدا می کند.

لعن از سوی خداوند: هنگامی که خداوند کسی را لعنت می کند، به معنای قطع رحمت و توفیقات دنیوی و همچنین سزاوار ساختن او به عذاب در آخرت است. به عبارت دیگر، فرد ملعون از لطف و عنایت الهی محروم می گردد.

لعن از سوی انسان: زمانی که انسان دیگری را لعنت می کند، این عمل نوعی نفرین و بدخواهی برای او محسوب می شود و نشان دهنده ناخشنودی و انزجار او از فرد مورد نظر است.[1]

در قرآن کریم، کلمه لعن و مشتقات آن ۳۷ بار به کار رفته است.[2] بر اساس آیات قرآن، گروه هایی همچون کافران، ستمگران، منافقان، کسانی که خدا و پیامبرش را آزار می دهند، کسانی که عمداً مرتکب قتل نفس می شوند و افرادی که حقایق را پنهان کرده و امور را بر مردم مشتبه می سازند، مورد لعنت قرار گرفته اند.[3]

پیامبر اکرم (ص) نیز در مواردی دشمنان رسالت، مشرکان و منافقان را که اعمال ناشایستی از آن ها سر زده بود، لعنت کرده اند.[4] در روایات اهل بیت (ع) نیز، گروه هایی مانند غالیان (کسانی که در حق ائمه غلو می کردند) و عاملان حادثه کربلا مورد لعن و نفرین قرار گرفته اند.[5]

معرفی گروه های مورد لعن امام علی (ع)

در خطبه های گوناگون نهج البلاغه، امیرالمؤمنین علی (ع) به معرفی و نکوهش گروه هایی می پردازند که به دلیل اعمال و صفات ناپسند خود سزاوار دوری از رحمت الهی و استحقاق لعن شده اند. این سخنان هشداری برای تمام اعصار به شمار می رود. اکنون به بررسی این گروه ها و تبیین ویژگی های هر یک از منظر امام علی (ع) خواهیم پرداخت.

1) آمران به معروف و ناهین از منکر ریاکارانه

یکی از مهمترین گروه هایی که به صراحت مورد لعن امام علی (ع) قرار می گیرند، کسانی هستند که امر به معروف می کنند اما خود به آن عمل نمی کنند و نهی از منکر می کنند اما خود مرتکب آن می شوند «لَعَنَ اللَّهُ الْآمِرِينَ بِالْمَعْرُوفِ التَّارِكِينَ لَهُ، وَ النَّاهِينَ عَنِ الْمُنْكَرِ الْعَامِلِينَ بِهِ»[6] ویژگی بارز این افراد، نفاق و تضاد بین گفتار و کردارشان است.

آن ها با ظاهری موجه، دیگران را به نیکی دعوت می کنند اما خود از آن رویگردانند و از بدی بازمی دارند در حالی که خود در آن غرق هستند. این دوگانگی، نه تنها تأثیرگذاری کلام آن ها را از بین می برد، بلکه نوعی فریبکاری و استهزاء ارزش های دینی محسوب شده و موجب دوری آن ها از رحمت الهی می گردد.

2) مستکبران

یکی دیگر از دسته هایی که مستحق لعن امام علی (ع) و مذمت فراوان هستند مستکبران می باشند. امیرالمؤمنین علی (ع) با معرفی صفات انحصاری خداوند، یعنی عزت و کبریا، به نکوهش کسانی می پردازند که در این ویژگی ها با پروردگار به ستیز برمی خیزند. «وَ جَعَلَ اللَّعْنَةَ عَلَى مَنْ نَازَعَهُ فِيهِمَا مِنْ عِبَادِهِ»[7] ایشان تأکید می فرمایند که این دو صفت، مختص خداوند است و هر بنده ای که تلاش کند در این عرصه با او منازعه نماید، مستحق لعنت و دوری از رحمت بی کران او خواهد شد.

امام (ع) در تبیین این مفهوم، به داستان امتناع ابلیس از سجده بر آدم (ع) اشاره می کنند. این نافرمانی، در واقع تلاشی از سوی شیطان برای هم تراز شدن با اراده الهی و سهیم گشتن در صفتی بود که تنها شایسته ذات باری تعالی است. او با تکبر و خود بزرگ بینی در برابر فرمان صریح خداوند، برای خویش جایگاهی هم سنگ یا حتی برتر از مخلوق او قائل شد.

این عمل، موجب طرد او از درگاه الهی گشته و نشان داد که تکبر و تلاش برای کسب منزلتی که مختص خداست، سرآغاز لعنت و دوری از رحمت او خواهد بود. در حديثی از امام باقر و امام صادق(ع) آمده است: «لا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ فى قَلْبِهِ مِثْقالُ ذَرَّة مِنْ کِبْر؛ [8] کسى که به اندازه ذره اى تکبر در قلبش باشد وارد بهشت نخواهد شد».

3) قومی که امر به معروف و نهی از منکر نمی کنند

یکی از صفات رذیله ای که سبب لعن امام علی (ع) و تقبیح شدید شده است، این عنوان می‌باشد. «فَإِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ لَمْ يَلْعَنِ الْقَرْنَ الْماضِيَ بَيْنَ أَيْديكُمْ إِلاّ لِتَرْكِهِمُ الاَْمْرَ بِالْمَعْروفِ وَ النَّهْيَ عَنِ المُنكَرِ».[9] امیرالمؤمنین علی (ع) با اشاره به سرنوشت اقوام پیشین، دلیل دوری آن ها از رحمت الهی را ترک فریضه امر به معروف و نهی از منکر برمی شمارند. ایشان تأکید می کنند که خداوند سبحان، مردم قرون گذشته را به سبب همین کوتاهی مورد لعن قرار داد؛ این سخن امام علی (ع) برگرفته از آیات قرآن کریم است که در آن، کافران بنی اسرائیل به دلیل عدم نهی یکدیگر از اعمال زشت، مورد لعنت پیامبران قرار گرفتند. [10]

در واقع، امام علی (ع) ترک این دو فریضه الهی را مهمترین عامل سقوط جوامع می دانند، چرا که برپایی احکام الهی وابسته به زنده نگه داشتن امر به معروف و نهی از منکر است و با ترک آن، سایر فرایض نیز به نابودی کشیده خواهند شد. به همین دلیل، در حدیثی از امام باقر (ع) امر به معروف و نهی از منکر به عنوان فریضه ای عظیم معرفی شده که قوام سایر فرایض به آن بستگی دارد.[11]

4) سفهای خطاکار

حضرت علی (ع) در ادامه تبیین علل دوری اقوام پیشین از رحمت الهی، به دو گروه اشاره می فرمایند که هر یک به نوعی مستحق نکوهش و لعن امام علی (ع) شده اند. «فَلَعَنَ اللَّهُ السُّفَهَاءَ لِرُكُوبِ الْمَعَاصِي»[12] گروه اول، افراد نادان و بی خرد هستند که به سبب ارتکاب گناهان و نافرمانی از دستورات الهی مورد غضب واقع شدند.

جهالت و پیروی از هوای نفس، آن ها را به سوی معاصی سوق داد و از مسیر حق و هدایت دور ساخت. از این رو، این گروه به دلیل انتخاب راه خطا و سرپیچی از اوامر الهی، سزاوار دوری از رحمت پروردگار گشتند.

5) خردمندان تارک نهی از منکر

«فَلَعَنَ اللَّهُ … وَ الْحُلَمَاءَ لِتَرْكِ التَّنَاهِي»[13] گروه دومی که مورد لعن الهی قرار گرفته اند، خردمندان تارک نهی از منکر هستند. این دسته از افراد به علت سکوت در برابر گناه و عدم انجام وظیفه روشنگری و بازدارندگی، مشمول دوری از رحمت الهی و لعن امام علی (ع) شده اند.

انتظار می رود که این افراد با علم و درایت و نفوذ کلام خود، جلوی انحرافات و گسترش فساد در جامعه را بگیرند و با روشنگری و ارشاد، دیگران را به سوی صلاح و رستگاری هدایت نمایند. ترک این وظیفه مهم، نه تنها موجب گسترش منکرات می شود، بلکه نشان دهنده بی مسئولیتی و بی تفاوتی این گروه نسبت به سرنوشت جامعه است و آنان را نیز در عواقب گناه دیگران سهیم می سازد.

6) اشعث بن قیس، منافق جسور

اشعث بن قیس؛ نمونه ای از منافقان مستحق لعن امام علی (ع) است. اولین ویژگی بارز اشعث که موجب واکنش شدید و لعن امام علی (ع) شد، بی ادبی و جسارت او در برابر امیرالمؤمنین (ع) بود. هنگامی که امام (ع) بر منبر سخن می گفتند، اشعث با لحنی اعتراض آمیز و بی احترامی، سخن ایشان را به زیان خود حضرت تعبیر کرد. این رفتار، نشان دهنده عدم درک جایگاه امامت و بی اعتنایی به رهبر الهی است که از نشانه های نفاق در افراد به شمار می رود.

امام (ع) در پاسخ به گستاخی اشعث، او را مستحق لعنت خدا و همه لعنت کنندگان می دانند. «عَلَيْكَ لَعْنَةُ اللهِ وَ لَعْنَةُ اللاّعِنينَ»[14] این نفرین شدید، بیانگر عمق انحراف و زشتی کردار اشعث از منظر امام (ع) است.

امام علی (ع) در توصیفی کوبنده، اشعث را «بافنده دروغ»[15] و «منافق فرزند کافر» می خوانند. تعبیر «بافنده دروغ» اشاره به ماهیت منافقان دارد که با سخنان فریبنده و دروغین، در صدد ایجاد تفرقه و گمراهی در جامعه هستند. نسبت دادن او به نفاق و کافری پدرش، ریشه انحرافات او را در تربیت ناسالم و پیشینه کفرآمیز او جستجو می کند. این تعابیر، چهره واقعی اشعث را به عنوان فردی دورو و فاقد اصالت ایمانی آشکار می سازد که مستحق لعن امام علی (ع) است.

یکی دیگر از ویژگی های اشعث که امام (ع) به آن اشاره می کنند، خیانت او به قوم خود و هدایت شمشیر دشمن به سوی آنان است. این عمل خائنانه، موجب خشم نزدیکان و بی اعتمادی بیگانگان نسبت به او شده است. منافق، نه تنها به ارزش های دینی پایبند نیست، بلکه به پیوندهای قومی و اجتماعی نیز خیانت می کند و منافع شخصی خود را بر مصالح جمعی ترجیح می دهد. لقب «عرف النار» (یال های آتش) که قومش به او داده بودند، گویای نقش او در برافروختن آتش فتنه و خونریزی در میان آنان است.[16]

7) مغیرة بن اخنس، منافق گستاخ

مغیرة بن اخنس؛ نمونه ای دیگر از حامیان باطل مورد نکوهش و لعن امام علی (ع) است. در خطبه 135 نهج البلاغه، امیرالمؤمنین علی (ع) در واکنش به تهدیدات مغیره بن اخنس، فردی که از حامیان سرسخت عثمان بود، سخنانی تند و تحقیرآمیز ایراد می فرمایند. این سخنان، ضمن نشان دادن قاطعیت امام (ع) در برابر حامیان باطل، ویژگی های افرادی را آشکار می سازد که به دلیل حمایت از ظلم و بی منطقی، مورد نکوهش و لعن امام علی (ع) قرار می گیرند.

اولین ویژگی برجسته مغیره که واکنش شدید امام (ع) را برانگیخت، گستاخی و تهدید او در برابر امیرالمؤمنین (ع) بود که او را مورد لعن امام علی (ع) قرار داد. او در دفاع از عثمان و در حضور زید بن ثابت و جمعی دیگر، امام (ع) را تهدید کرد که اگر دست از حمایت از مظلومان و انتقاد از عثمان برندارد، با او مقابله خواهند کرد؛ زیرا قدرت عثمان را برتر از امام علی (ع) می دانست. این تهدید، نشان دهنده بی منطقی و تکیه بر قدرت ظاهری در برابر حق و عدالت است.

امام علی (ع) در پاسخ به گستاخی مغیره، با اشاره به پیشینه خانوادگی او، وی را «پسر ملعون ابتر» و «فرزند درخت بی ریشه و شاخه» می خوانند. «يَابْنَ اللَّعينِ الاْبْتَرِ، وَ الشَّجَرَةِ الَّتي لا أَصْلَ لَها وَ لا فَرْعَ»[17] تعبیر «ملعون» درباره پدرش (اخنس بن شریق) به دلیل نفاق و دشمنی او با اسلام در صدر آن بوده است.[18]

واژه «ابتر» در اینجا نه به معنای بی فرزند بودن، بلکه به معنای بریده از خیر و سعادت و دارای نسلی فاسد و بی ارزش است. تشبیه خاندان او به درخت بی ریشه و شاخه، کنایه از حقارت، بی اعتباری و بی ارزش بودن آنان در انظار عمومی است. این نسب شناسی، نشان دهنده آن است که ریشه های ناپاک، ثمری جز حمایت از باطل نخواهد داشت.

امام (ع) با قاطعیت می فرمایند: «فَوَاللَّهِ مَا أَعَزَّ اللَّهُ مَنْ أَنْتَ نَاصِرُهُ، وَ لَا قَامَ مَنْ أَنْتَ مُنْهِضُهُ»[19] «به خدا سوگند! هرگز خداوند کسی را که تو یاورش باشی عزت نمی دهد و آن کس که تو دستش را بگیری به پا نمی خیزد!».

این سخن، بیانگر آن است که حامیان باطل، نه تنها خود از عزت و قدرت الهی بی بهره اند، بلکه توان یاری رساندن به دیگران در مسیر حق و عدالت را نیز ندارند. تکیه بر چنین افرادی، جز ضعف و شکست حاصلی نخواهد داشت. افرادی با این صفات مورد نکوهش و لعن امام علی (ع) هستند.

در پایان این سخنان، امام (ع) مغیره را با عباراتی شدید مورد تهدید قرار می دهند: «اخْرُجْ عَنَّا، أَبْعَدَ اللَّهُ نَوَاكَ، ثُمَّ ابْلُغْ جَهْدَكَ، فَلَا أَبْقَى اللَّهُ عَلَيْكَ إِنْ أَبْقَيْتَ».[20] «از نزد ما بیرون شو! خدا مقصد تو را دور کند (و هرگز به مقصود نرسی) سپس هر چه در توان داری به کار گیر، خدا تو را زنده نگذارد اگر آنچه را در توان داری به کار نگیری!» این نفرین و تهدید، نشان دهنده خشم امام (ع) از حمایت او از ظلم و تلاش برای مقابله با حق است. امام (ع) با این سخنان، بی ارزشی و ناتوانی مغیره در برابر اراده الهی و قدرت حق را به او گوشزد می کنند.

جمع بندی

بررسی گروه های مورد لعن امام علی (ع) در نهج البلاغه، تصویری روشن از خطوط قرمز اخلاقی و اجتماعی در اندیشه ایشان ترسیم می کند. از ریاکاران در عرصه دین گرفته تا مستکبران در برابر ذات الهی، از ترک کنندگان فریضه امر به معروف و نهی از منکر تا سفیهان خطاکار و حتی خردمندان سکوت کننده در برابر باطل، همگی در کلام امام (ع) مستحق دوری از رحمت الهی و سزاوار لعن شناخته شده‌اند.

همچنین، نمونه های عینی منافقان جسور و حامیان باطل، عمق انحراف و استحقاق لعن امام علی(ع) را به خوبی نشان می دهند. این تأکیدات و لعن امام علی (ع)، هشداری جدی به معاصران ایشان بوده، همچنین چراغ راهی برای تمام اعصار است تا از این صفات رذیله دوری جسته و در مسیر حق و عدالت گام بردارند، و بدین سان از لعن امام علی (ع) و غضب الهی در امان بمانند.

پی نوشت ها

[1] طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۳۰۹.

[2] رضوانی، شیعه شناسی، ص۵۸۸.

[3] فخلعی، مجموعه گفتمان های مذاهب اسلامی، ص۳۰۰.

[4] فخلعی، مجموعه گفتمان های مذاهب اسلامی، ص۳۰۰.

[5] مجلسی، بحارالانوار، ترجمه، ج۳، ص۲۰۰؛ فخلعی، مجموعه گفتمان های مذاهب اسلامی، ص۳۰۰.

[6] شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 129.

[7] شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 192.

[8] کلینی، الکافى، ج2، ص310.

[9] شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 192.

[10] سوره مائده، آيه 78و79.

[11] کلینی، الکافى، ج5، ص56.