معلم آغازگر تربیت است، تربیت صحیح و یا غلط از او شروع می شود. همچنین، معلم تراز در قاموس سخنان علی (ع) می تواند در کلید واژه های حساسیت اخلاقی نسبت به دیگران و مسئولیت پذیری در قبال آن ها معنا و تعریف شود. ویژگی های معلم تراز از منظر امام علی (ع) در نهج البلاغه به خوبی تبیین گردیده است.

ارکان اساسی تعلیم و تربیت

در حقیت سه رکن اساسی در تعلیم و تربیت در تعامل طبیعی با هم که فرایند تربیت به معنای عام را تشکیل می دهند، عبارتند از: معلم، شاگرد و محتوی تربیتی.

این سه رکن در جهت رسیدن به اهداف تربیتی اصالت دارند و صحت هر یک و چگونگی تعامل آن ها در یک مجموعه، ارزشمند است؛ اما آنچه توجه بدان ضروری است، اینکه از میان این سه رکن، معلم است که آغازگر جریان تربیت بوده و از این رو نیک بختی و نگون بختی تربیت به دست اوست؛

البته این سخن به معنای معلم محوری نیست، بلکه به جهت اینکه معلم آغازگر تربیت است، تربیت صحیح و یا غلط از او شروع می شود. این معلم است که می تواند مانع بسیاری از آسیب های تربیتی شود و اوست که می تواند راه را برای حرکت در مسیر صحیح، تسهیل نماید.^[1]

ویژگی های عام معلم تراز

ویژگی های عام، اصول و ملاکهایی هستند که همه معلمان صرف نظر از تخصص، برای ایفای نقش تربیتی و آموزشی باید دارا باشند.

١. حساسیت اخلاقی

انسان شاخص باید فراتر از دانش زیاد و اندیشه خوب؛ از سجایای اخلاقی و بهره های معنوی برخوردار باشد.

حضرت علی (ع) تجلّی دانش و ارزش های فردی را در خدمت به دیگران و دست گیری و حمایت از ایشان دانسته و نمود این ویژگی را غم گساری و گره گشایی می داند و این حالت را تجلی لطف الهی برای انسان به شمار می آورد.خدمت به دیگران و بودن در مدار نیاز هم نوعان؛ غم زدایی، همدردی و همدلی و ایجاد نشاط و شادابی در جامعه پیرامون است.^[2]

در همین زمینه نیز نظریه ای در حوزه تعلیم و تربیت با عنوان نظریه اخلاق مراقبتی مطرح است. اخلاق مراقبت، نظریه ای در اخلاق هنجاری است که مطابق آن، محور کنش اخلاقی، روابط بین فردی و مراقبت یا خیرخواهی به عنوان یک فضیلت است. در مقابل نظریه های اخلاقی پیامد گرایانه و وظیفه گرایانه که بر استانداردهای قابل تعمیم و بی طرفی تأکید می کنند، اخلاق مراقبت بر اهمیت واکنش به افراد تأکید می کند.^[3]

٢. مسئولیت شناسی

اما آنچه می تواند در مقام تبیین اهمیت و حساسیت فعالیت های اجتماعی و به ویژه در حوزه دانش و تربیت مورد توجه باشد؛ مسئولیت شناسی و اهتمام به مأموریت بی رقیب در فعالیت عمومی و به ویژه تربیتی اجتماعی است. حضرت علی (ع) اسلام را تسلیم در برابر خدا، یقین و اعتماد راستین به آن دانسته و برون داد آن را انجام مسئولیت ها که نمودی از دین مداری و تعهد است، می داند.^[4]

شاخص هایی که در گزاره های گوناگون نهج البلاغه در تبیین ملاک ها آمده است، بیشتر ناظر به عناصر مؤثّر و کارگزار اجتماعی است که در کسوت های مدیریتی، تربیتی و آموزشی ایفای نقش می نمایند. در این میان شاید اساتید و به ویژه معلمان، به دلیل ارتباط پیوسته با اقشار جوان و نوجوان، بیش از هر کس مخاطب این فرازهای مرتبط با رفتارهای فردی و اجتماعی باشند.

جامعه و کارگزاران آن هرچند در این زمینه تکلیفی بایسته دارند، تا این نگاه را به معلم و رسالت تعلیم و تربیت اصلاح بکنند؛ اما این معلم است که باید با قدرشناسی و اهمیت دادن به جایگاه شغلی، خویش را در مکانت شغل پیامبری^[5] و هدایت گری بداند و این نگاه بر شخصیت خویش و قدرشناسی از فرصت های تربیتی ارزشمندی را ارتقا و زمینه های خدمت را فراخ سازد.

معلم تراز نه فقط خود باید ارجمند باشد، بلکه بکوشد به نگاه جامعه نیز احترام بگذارد و فراتر از شخص به شخصیت خویش معطوف شود تا این نگاه را که مردم خوبی ها و شایستگی ها و حتی شایستگان را در تراز وجود او می سنجند، حرمت گذاری نماید و از این نگاه پاسداری کند.

معلم تراز نه فقط به اقتضای شغل خویش حتی در مقام مرجعیت علمی و اجتماعی خویش نزدیک ترین ها به پیامبران هستند. به دیگر سخن معلم تراز نه تنها در قامت تربیت و حضور در ساحت کتاب کلاس قرابت با پیامبران دارد، بلکه در جایگاه دانای جامعه و محل مراجعه اجتماعی در قامت یک عنصر اجتماعی از نزدیکان پیامبران به شمار می آیند.

3. تقوا محوری

پروا پیشگی، التزام به تقوای الهی یکی از محوری ترین اصول در موفقیت های معلمی است. به دیگر سخن هر چند تقوی عیار همه کارها را بالا می برد و ارجمندی و پایداری را تقویت می کند، اما این مهم در مأموریتی بزرگ و سترگ چون معلمی از ارزش و اهمیت خاصی برخوردار است. به تعبیر امام علی (ع) هیچ کاری با تقوای اندک نیست و چگونه می شود کاری اندک شود که در پیشگاه خداوند ستوده و پذیرفته است.^[6]

مربی باید اهل معنی، سلوک و راه رفته باشد تا بتواند تربیت کند و آموزه اش ماندگار گردد. پس باید مربی از خویشتن آغاز بکند تا دیگران و این آغاز از خویشتن، باید با خودسازی در رفتار و سلوک باشد تا زبان و بیان و آن کس که به خود پرداخته و خویشتن را می سازد، سزاوارتر بر تکریم است تا آن که به دیگران می آموزد.^[7]

به طور خلاصه می توان گفت معلم تراز برای موفقیت در مأموریت تربیتی و آموزشی خود، نیازمند برخوداری از دو بازوی مقبولیت و محبوبیت است. این دو هرچند برای عناصر فعال واجتماعی راهگشا است، اما برای کار معلمی یک ضرورت است.

٤. مقبولیت

معلم وقتی موفق است که مورد پذیرش واقع شود و این شرط نخست در موفقیت و کامیابی آموزش و تربیت دانشجو و دانش آموز است. باید معلم در نظر دانش آموزان خود، بزرگ بنماید و مقام و جایگاه تجربیات علمی ایشان مسلم شود.

معلمی که تجربه آموزش و دانش و اطلاعات علمی و مهارت های معلمی را نداشته باشد، نمی تواند برای دانش آموزان خود چشمگیر و قابل تحسین شود. اصولا جنس آموزش و پرورش و معلم و دانش آموز با پذیرش و توافق نانوشته و قلبی همراه است.

ویژگی های خاص معلم تراز

ویژگی های خاص، شامل مهارتها و صلاحیت هایی است که وابسته به شرایط، موضوعات خاص و موقعیتهای تربیتی ویژه بوده و معلم را از دیگران متمایز می سازد.

1. نگرش

معلم در گروه ارزش گذاری های خویش است و دانش آموزان قیمت و وزن معلم را در چیزی می دانند که در علاقه، زبان و اراده معلم نمود دارد. گرایش ابراز علاقه که شیب شخصیتی یک معلم را نشان می دهد، لزوما به گفتن و نوشتن محدود نمی شود، بلکه در تعامل کوتاه معلم و دانش آموز و در فعالیت های رسمی و غیررسمی ایشان نیز قابل رصد است. به تعبیر بلند حضرت علی (ع)، وزن شخصیتی انسان، در گروه آن چیزی است بدان اندیشه می کند، فضای فکری ایشان را در خود می گیرد.^[8]

معلمی که در کلاس از دانش، علم و پژوهش و یا ارزش های انسانی و کمالات فردی و تعاملات اجتماعی سخن می گوید، با کسی که از ثروت، مادیات، برخورداری ها و قدرت و زیرکی و زرنگی اجتماعی سخن می گوید، تفاوت دارد. معلم با کلام و رفتار و سو گیری های خود نشان می دهد که سرانجام انسان، خدایی شدن و رسیدن به ارزش های والای انسانی است.

2. ذهنیت

وزن معلم در کلاس و مدرسه به بیان و توان علمی ایشان است و مهم تر از همه شخصیت معنوی، اجتماعی و اخلاقی ایشان در گروه زبان و محتوای بیانی او است.

برای همین بر معلم است که هم خوب سخن بگوید و هم سخن خوب بگوید. خوب سخن گفتن در گروه مهارت های زبانی و بیانی و دانش و فنون کلاسداری و اسلوب های مدیریت کلاس است و سخن خوب گفتن مربوط به مطالعه، دانش، پژوهش و مهم تر از همه اندیشه پیوسته ایشان.

معلمی که از دانش عمومی و تخصصی بهره مند باشد و در حوزه آموزش از اندیشه و تازه های علمی برخوردار شود، بهتر می تواند درقامت یک معلمی فرزانه و برخوردار از دانش و اندیشه نقش آفرینی کند. شاید فرصت های مطالعاتی ضمن تدریس را که در زمینه های آموزش اساتید و معلمان تدبیر شده، ناظر به همین نیاز علمی و آموزشی و مطالعاتی باشد.[9]

2. واقع نگری

معلم ترازی که علمی دارد و اهل جهد و جدیت در دانش است، ولع دانش اندوزی داشته و در اندیشه دانش و دانستن است و این ویژگی پیوسته او را در تکاپوی مطالعه و دانش قرار داده و نا آرام دانستن می سازد.

این احساس که ریشه در درون نا آرام دارد، همیشه حس کم دانی و نیازمندی را فروتنانه در ایشان شعله ور می سازد و به تجربه ثابت شده است، معلم و استادی که درگاه تردید و نیاز به مطالعه و تأمل فروتنانه به ندانستن اعتراف نماید، خود درسی بزرگ و ماندگار برای دانش آموزان و دانشجویان خواهد بود.

حضرت علی (ع) در این زمینه می فرمایند: «من ترک قول لا أدری أصیبت مقاتله».^[10] آری! معلم و استادی که بگاه تردید از گفتن نمی دانم روی گرداند، نابود می شود و به تجربه ثابت شده است که این قبیل اساتید نه تنها به بزرگی و دانایی معروف نشدند که از فرزانگی و مقبولیت افتادند.

3. تجربه نگری

استفاده از ظرفیت اهل کسوت و تجربه و انتقال دانش و مهارت پیشکسوتان؛ معلمان جوان و تازه وارد به عرصه تعلیم و تربیت را از آزمون و خطا بی نیاز می سازد. مهارت های آموزش، طرح درس، شیوه های ارائه و انتقال و تعامل با قشر کودک و نوجوان و پایش و ارزیابی تأثیر برنامه ها و فعالیت ها در رفتار فردی و عمومی دانش آموزان و … چیزی نیست که یک ساله و بدون آزمون های عدیده به دست آید.

انتقال طبیعی و دوستانه تجربیات معلمی، نیازمند فراهم ساختن مناسبات خوب بین پیشکسوتان و معلمان جدید است. معلم جوان باید بخشی از برنامه های خود را استفاده از تجربیات گذشتگان بداند. کسی که سابقه ٢٠ یا ٣٠ ساله دارد و یا به افتخار بازنشستگی نائل آمده است، باید طرف مراجعه معلمان کم سابقه و جوان خویش باشد.

پیداست استفاده از این تجربیات که با کلی زحمت و هزینه به دست آمده است، حرکت معلمان را شتاب و مسیر رسیدن به اهداف و برنامه ها را آسان خواهد کرد و این یک واقعیت است که استفاده از مشورت و تجربیات اهل دانش و تجربه دانش عمل و خرد برنامه ریزی را تقویت می کند. حضرت امیر (ع) در فرازی از سخنان ارزشمند خود به این نکته ظریف و کارآمد توصیه می کنند و می فرمایند: «نزد من اندیشه پیر از تلاش جوان خوشایندتر است».^[11]

4. نقد پذیری

در همه مشاغل به ویژه در حوزه تعلیم و تعلم نقد و نقد پذیری از ویژگی های پسندیده است. معلم و استادی که نقد پذیر نباشد، مقبولیت قابل توجهی ندارد. دور نیست اگر گفته شود یکی از ویژگی های معلم موفق استقبال از نقد است.کلاس هایی که در آن پرسشگری نباشد و یا معلم و استاد؛ دانشجو و دانش آموز نقاد نداشته باشد هم کلاس مرده است و هم استاد از به روزرسانی خود باز می ماند.

معلم تراز برای روز آمد شدن و توسعه دانش و آگاهی های علمی نیازمند دانشجو و دانش آموزان پر مسأله است و شاید یکی از آفت های دامن گیر کلاس های درس مدارس و دانشگاه ها، فقر، مسأله و نبود سؤال باشد. تو گویی دانش آموز و دانشجو چشمش را از عقربه های ساعت نمی گیرد و هر لحظه ساعت و موبایلش را می نگرد و کندی حرکت زمان را به زحمت تحمل می کند.

معلم تراز برای چابک شدن و ارتقای توان و اندیشه و مهم تر از همه تغییر رویکردهای آموزشی و شیوه و قالب های یاد دهی و یادگیری نیازمند نقدهای سازنده است و شاید بهتر باشد که معلم و مدیر زمینه های این نقد را از طرف دانش آموزان، معلمان، اولیاء و جامعه هدف مرتبط فراهم نمایند.

مدرسه، مدیر و معلم برخوردار از ظرفیت های نقد، بیش از دیگران از ثمرات و نتایج آن برخوردار می شوند. نقد هر چند ظاهرش تلخ و تحملش سخت می نماید، اما باطنش بشارت بخش و سازنده است. به تعبیر حضرت علی (ع) نتیجه هشدار، بشارت و مژده است، آن کس که تو را هشدار و نقد داد همانند کسی است که تو را مژده داد.^[12]

در این زمینه باید این نکته را مورد توجه قرار داد که مصادیقی چون خودانتقادی، نداشتن پیش داوری ذهنی، دوراندیشی و تجربه اندوزی، به عنوان مهم ترین اوصاف برای تفکر انتقادی شناسایی شدند که نیازمند مهارت هایی چون: حقیقت یابی، راه حل یابی و توانایی هجرت از گذشته بود.

همچنین، مهارت های سه گانه در تفکر انتقادی، نقش بسزایی در خود آگاهی فطری دارند و جزء جدایی ناپذیر آن محسوب می شوند. به دلیل اینکه مبنا قرار گرفتن آگاهی های باطنی در تفکر انتقادی به شیوه امام علی (ع) عاملی اساسی برای شکوفایی خود آگاهی فطری محسوب می شود و در نهایت، دسترسی انسان را به حقیقت محض در توجه به ماورای واقعیات ممکن ساخته است.^[13]

5. دانش افزایی

معلمان بی رقیب ترین قشر در فرهنگ سازی و توسعه دانش عمومی جامعه هستند و تربیت قشر آشنا با کتاب و مطالعه و علاقه به دانش با دستان با کفایت معلمان صورت می پذیرد. معلم برای رسیدن به مقام راهبری و ارتقای نقش مداخله گری در زمینه کتاب و مطالعه نیازمند بهسازی خود با دانش و مطالعه است.

به دیگر سخن، معلم تراز باید مطالعه را عملا در خویش و سپس در جامعه، فرهنگ کند. شاید بهترین و مهم ترین کار برای معلم، دانش اندوزی و ارتقای توان و مهارت باشد. معلم تراز در این دنیایی که دسترسی ها به مطالعه و دانش افزون شده و به شکل های مختلف زمینه های آگاهی پر دامنه شده است، باید بیش از دیگران به ارتقای مهارت علمی وشغلی پرداخته و بالاتر از همه از دانش و آگاهی های لازم برخوردار شود.

حضرت علی (ع) دانش اندوزی و ارتقای توانمندی های علمی را بزرگترین خیر دانسته و جایگاه آن را بالاتر از هر ثروت و حتی فرزند می داند، شاید وجه این برتری به فرزند نقش هدایت گری دانش در تربیت و شکل گیری خانواده است.^[14]

6. محبت محوری

محبوبیت از اصلی ترین لوازم کار معلمی است، اگر معلم را دوست نداشته باشند، کار معلم خوب به سامان نمی شود. باید معلم موقعیت کار خویش را درک کند و فراتر از یک شغل و ابزار معیشت به عنوان یک هنر به آن بنگرد و گفتار و رفتارش را همانند یک تابلوی نقاشی یا اثر ادبی، ماندگار و اثرمند سازد. معلم باید برخلاف دیگران مراقبت خاص از خویش بنماید و در امور ارزشی و اخلاقی و ملاحظات رفتاری و انسانی گام ها از دیگران پیش باشد.

محبوبیت که یک خواست فطری و مطالبه زیبا شناختی بشری است، وقتی به کار معلمی بیاید، کار معلمی را هنرمندانه می کند. معلمان محبوب برای دانش آموزان خود فراتر از یک آموزشگر، یک طبیب و مشاور و همانند پدر و مادر مهربانند و دانش آموزان برای حضور در کلاس درس چنین معلمانی سر از پا نمی شناسند. باید معلم برای دست یابی به چنین شاخصه ای بکوشد و کلاس و درس را از یک برنامه رسمی، خشک و طاقت فرسا به یک فضای صمیمانه، عاطفی و سرشار از روابط متقابل تبدیل نماید.

نتیجه گیری

شاخصه اصلی معلمی در اندیشه های امام علی (ع)، می تواند حساسیت اخلاقی و مسئولیت شناسی باشد. به طور کلی به دو دسته ویژگی در میان اندیشه های امام علی (ع) برای معلم اشاره شده است که شامل ویژگی های عام و ویژگی های خاص هستند. از میان ویژگی های عام مهم ترین آن ها: تقوا محوری و مقبولیت و از میان ویژگی های خاص، نگرش، ذهنیت، واقع نگری، تجربه نگری، نقدپذیری، دانش افزایی و محبت محوری می باشد.

پی نوشت ها

[1] . اصفهانی و شاهی، خوانشی بر اخلاق حرفه ای معلم در تراز نهج البلاغه، ص 58-71.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 257.

[3] . غفاری، اخلاق و تربیت اخلاقی از منظر رویکرد دل مشغولی، ص 5-6.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 125.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 96.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 95.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 73.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 148.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 92.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 85.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 86.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 59.

[13] . بهرامی و همکاران، تحلیلی بر تفکر انتقادی در شکوفایی خودآگاهی فطری، ص ٥٥٦-٥٤١.

[14] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 94.

منابع

1. اصفهانی، مریم، شاهی، بتول، خوانشی بر اخلاق حرفه ای معلم در تراز نهج البلاغه، رویکردی نو در علوم تربیتی، 1400، شماره 4، ص 58-71.
2. بهرامی،حمزه، نجفی، محمد، صادقی، حانیه، تحلیلی بر تفکر انتقادی در شکوفایی خودآگاهی فطری با تمرکز در آموزه های کلام امام علی (ع)، نشریه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 1400، شماره 87، ص 541-556.
3. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
4. غفاری، ابوالفضل، اخلاق و تربیت اخلاقی از منظر رویکرد دل مشغولی، مجله علمی-پژوهشی مطالعات تربیتی و روانشناسی، 1384، شماره 2، ص 5-27.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

توکلی، نسرین، بلاغت، سید رضا، معلم در تراز نهج البلاغه: ویژگی های لازم معلم در تربیت معلم مطابق نهج البلاغه، فصلنامه آموزش پژوهی نوین، 1403، شماره 38، ص 61-54.