مسئله تولید از مسائل مهمی است که در سخنان و سیره عملی امام علی (ع) به آن توجه شده است. در این مقاله تولید با توجه به مؤلفه های اقتصادی آن در سخن و سیره اقتصادی امام (ع) مورد بررسی قرار گرفته است، از جمله: انگیزه تولید و کسب درآمد، بهره برداری بهینه از ظرفیت های تولید، اولیت دادن به تولید کالاهای اساسی، کاردانی و مهارت شغلی، کارآفرینی و ایجاد فرصت های شغلی، تنظیم اوقات کار فراغت و نظم و وجدان کاری. اقدامات و فعالیت های عملی آن حضرت (ع) در تولید و کسب درآمد نیز تبیین گردیده است.
انگیزه تولید و کسب درآمد
انگيزه ها نقشی مهم در شکل دادن به رفتار اقتصادى انسان دارند. تصميم به انجام دادن کار، تنظيم ميزان ساعات کار و فراغت، انتخاب شغل، ميزان توليد و نوع کالاى توليد شده به طور مستقيم تحت تأثير کار و توليد، تعيين مى شوند. از آنجا که خواسته هاى انسان از نظر کمى و کيفى متعدد و برخاسته از انگيزه هاى اساسى ترى است، اقتصاددانان در تحليل رفتارهاى اقتصادى افراد، این انگيزه ها را عميق تر بررسى کرده اند.
از ديدگاه فيلسوفان اقتصادى غرب، مانند جرمى بنتام، هابز، ويليام جونز، آدام اسميت، هدف نهايى انسان دست یابی به لذت فردى است. از آنجایی که لذت، به عنوان هدف نهايى، داراى ارزشى ذاتى است، اهداف ميانى بايد در راستاى تحقق اين هدف تعيين شوند. از اين رو، براى توليد کننده، دست یابی به سود حداکثر، دست یابی به حداکثر کسب درآمد و به حداقل رساندن زيان را اهداف میانی دانسته اند.[1]
امام على (ع) در نهج البلاغه حاکميت لذت طلبى بر رفتار خود را به شدت انکار می کنند:
«من آفريده نشدم که خوردن خوراکي هاى پاکيزه مرا به خود مشغول دارد، همچون حيوان پروارى که تمام همش، علف است و يا همچون حيوان رها شده اى که کارش چريدن و خوردن و پر کردن شکم مى باشد و از سرنوشتى که در انتظار اوست بى خبر است. آيا بيهوده يا مهمل و عبث آفريده شده ام؟[2]
در ادامه، جايگاه دنيا و لذت هاى دنيوى را چنين بيان مى کنند:
«ای دنیا! کسي که در لغزشگاه هاى تو قدم گذارد، سقوط مى کند. کسى که بر امواج بلاهاى تو سوار شود، غرق مى شود. (اما) کسى که خود را از دام هاى تو بر کنار دارد، پيروز است. آن که از دست تو سالم رسته است، هيچ ناراحت نيست که معيشت او به تنگى گراييده، چرا که دنيا در نظر او همچون روزى است که زمان زوالش فرا رسيده است.
از من دور شو! سوگند به خدا! من رام تو نخواهم شد تا مرا خوار سازى و زمام اختيارم را به دست تو نخواهم سپرد که به هر کجا بخواهى ببرى. به خدا سوگند ـ سوگندى که تنها مشيت خداوند را از آن استثناء مى کنم ـ نفس خويش را چنان به رياضت وا دارم که به يک قرص نان ـ هر گاه به آن دست يابم ـ کاملا روی آورد و به نمک، به جاى خورشت قناعت کند».[3]
تنها هدف اصيل در نگاه امام علی (ع) که داراى ارزش ذاتى است، جلب رضايت خداوند است. رضايت خداوند انگيزه نيرومندى است که امام على (ع) را در گرماى طاقت فرسای روز به تلاش اقتصادى وا مى دارد، در حالی که هيچ نياز شخصى به محصول آن ندارد.[4]
عظمت اخلاص امام علی (ع) در کار، از اين کلام ابن ابى الحديد به خوبى روشن مى شود:
«امير مؤمنان على (ع) براى آبیاری درختان خرماى گروهى از يهوديان مدينه با دستان خود آب مى کشيد تا حدى که دستانش تاول مى زد. دستمزد خود را صدقه مى داد و بر شکم خود (از گرسنگى) سنگ مى بست».[5]
اگر بخواهيم متناسب با اين هدف نهايى، براى کار امام علی (ع) هدف ميانى نیز معرفى کنيم، مى توانيم به «قليلُ المؤونةِ كثير المَعونةِ»؛ «بیشترین یاری رساندن با کمترين هزينه» اشاره کنيم. رسول خدا (ص) يکى از صفات مؤمن را «کم هزينه بودن» و «بسیار یاری رسان بودن» دانسته اند.[6]
امام علی (ع) نيز در نهج البلاغه در توصیف پرهیزگاران، تعبير مشابهى به کار برده اند: «نَفْسِهِ فِي عَناء وَ النَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ».[7] امام على (ع) بى شک مظهر عالى چنين صفتى بود. او در حالي که با کار طاقت فرسا، محصول فراوانى به دست می آورد، سهم چندانى براى خود بر نمی داشت و تقريبا همه آن را انفاق مى کرد.
بر اساس اين قاعده مؤمن بايد مازاد کسب درآمد داشته باشد و تلاش براى رسیدن به مازاد کسب درآمد، رشد جامعه اسلامى را تضمين مى کند. این قاعده همچنین به نحوه تخصيص مازاد کسب درآمد اشاره مى کند و این که هر فرد بايد بخشى از مازاد کسب درآمد خود را در راه انجام دادن کارهاى عام المنفعه مانند کمک به فقيران و يتيمان مصرف کند. با این کار توزيع عادلانه کسب درآمد و ثروت تضمين خواهد شد.
قاعده لذت گرايى اساس فعالیت های اقتصادی نيست. زیرا با خفيف المؤونة بودن سازگار نيست. براساس این قاعده، معنويت فداى ماديت نخواهد شد و انگيزه هاى معنوى نیز ارضا خواهد شد.
مطابق اين قاعده تولید اقتصادی مؤمن بايد به گونه اى بوده که بيشترين خير اجتماعى را داشته باشد. از اين رو، از توليدى که موجب اسراف و اتلاف منابع شود، اجتناب خواهد کرد و در هر شرایطی (انحصار، رقابت و…) به گونه اى عمل مى کند که بيشترين مقدار نيازهاى اقتصادى ديگران برطرف شود. لازمه اين کار، عدم کاهش توليد يا افزايش قيمت به منظور افزودن بر سود شخصى است.
بهره بردارى بهينه از ظرفيت هاى توليدى
توليد فراوان، از بارزترين ويژگي هاى رفتار توليدى اميرمؤمنان (ع) است. اين ويژگى رفتارى امام علی (ع) برخاسته از قاعده بیشترین یاری رسانی است. بر اساس اين قاعده تا زمانی که جامعه به کالايى نياز داشته باشد باید از ظرفيت هاى بالفعل توليد استفاده کرد و به دليل وجود همين نياز بايد ظرفيت هاى بالقوه را نيز فعليت بخشيد.
اولويت دادن به توليد کالاهاى اساسى
امام على (ع) گرچه در سنت گفتارى خود همه فعاليت هاى مفيد اقتصادى (صنعت، تجارت، خدمات و کشاورزى) را تشويق کرده اند،[8] اما خود، کشاورزى را بر گزيده اند. براى اين انتخاب حداقل سه دليل مى توان ذکر کرد:
دليل اول به شرايط محيطى و اقتصادى مدينه مربوط است. بر خلاف شرايط مکه که با تجارت و دامپرورى سازگارى بيشترى داشت و به همين دليل مردم آنجا بيشتر به این دو کار مشغول بودند. مدينه به دليل داشتن خاک حاصلخيز و آب و هواى مساعد، بيشتر مناسبت زراعت بود. پيامبر اکرم (ص) به همين دليل پس از مهاجرت به مدينه به قريشيان فرمود:
«اى جماعت قريش! شما دامپرورى را بيشتر دوست داريد، از آن بکاهيد. در سرزمينى قرار گرفته ايد که باران کمترى دارد، پس زراعت کنيد، زيرا زراعت مايه برکت است و در آن از ابزار شخم زياد استفاده کنيد».[9]
دليل دوم، زير بنا بودن کشاورزى در توسعه اقتصادى است. درست است که توسعه اقتصادى با پيشرفت هاى فنى در بخش صنعت تحقق مى يابد، اما تا زماني که نيازهاى ضرورى و ابتدايى انسان تأمين نشود، مازاد کسب درآمد براى سرمايه گذارى و مازاد نيروى کار براى فعالیت در بخش صنعت، وجود نخواهد داشت و بدون اين ها توسعه ممکن نخواهد بود.
دليل سوم (مهم ترین دلیل) سازگارى آن با قاعده رفتارى امام علی (ع) است. ظاهرا ترديدى نیست که کشاورزى عليرغم فايده بسيار آن برای اجتماع، به ويژه برطرف کردن نيازهاى ضروری گروه های کم درآمد، از نظر اقتصادى، داراى سودآورى کمتر و از نظر اعتبار اجتماعى و عرفى نیز منزلت کمترى دارد. بنابراین کارى پر زحمت و کم سود، ولى در عين حال پر خير و برکت به حساب مى آيد.
از اين رو انتخاب چنين فعاليتى توسط امام علی (ع) کاملا بر طبق قاعده است، زيرا او از ميان دو کار که هر دو مورد رضايت پرورگارند، همواره کارى را برمی گزید که تحمل زحمات آن دشوارتر بود.[10]
کاردانى و مهارت شغلى
موفقيت هاى اقتصادى امام على (ع) نشان مى دهد که او در توليد از دانش و مهارت بالايى برخوردار بوده است. امام علی (ع) با بررسى مختصری، وجود منابع عظيم آب را در منطقه ينبع به درستى تشخيص داد و در مدتی نسبتا کوتاه حدود صد حلقه چاه در ينبع و ده ها حلقه چاه در مناطق ديگر حفر کرد.
بى شک، چنين موفقيت بزرگى بدون مهارت و کاردانى پيشرفته، ممکن نبوده است. يکى از شواهد گوياى دانش فنى امام علی (ع) حديث مشهورى از امام باقر (ع) است:
«مردى امير مؤمنان (ع) را در حالى ديد که بارى از هسته خرما بر مرکب خود حمل مى کرد. پرسید: يا اباالحسن! اين بار چيست؟ امام (ع) فرمود: ان شاء الله صد هزار درخت خرما. آن مرد مى گويد: امام (ع) هسته ها را کاشت و همه روييدند و تبديل به درخت شدند».[11]
اين حديث نشان مى دهد، امام علی (ع) به دليل برخودارى از دانش فنى، در توليد صد در صد موفق بوده اند .
کار آفرينى و ايجاد فرصت هاى شغلى
کارنامه پر افتخار زندگى اميرمؤمنان (ع) نشان مى دهد که آن حضرت (ع) با وجود بر عهده داشتن مسئوليت هاى بزرگ، صدها فرصت شغلی به وجود آورد و خانواده هاى فراوانى را از نعمت کار مناسب و زندگى آبرومندانه برخوردار کرد.
چنان که امام صادق (ع) مى فرمايد: «كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَضْرِبُ بِالْمَرِّ وَ يَسْتَخْرِجُ الْأَرَضِينَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله يَمَصُّ النَّوَى بِفِيهِ وَ يَغْرِسُهُ فَيَطْلُعُ مِنْ سَاعَتِهِ وَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوكٍ مِنْ مَالِهِ وَ كَدِّ يَدِهِ».[12] حضرت علی (ع) با دست خويش بيل مى زد و زمين را آباد مى کرد.
با آباد کردن هر زمین، عده اى را به کار مى گرفت و آنگاه زمين ديگر و … ثمره اين تلاش ها در اواخر عمر امام علی (ع)، چنان که از وصيت نامه ايشان برمى آيد،[13] مشغول به کار شدن ده ها و بلکه صدها نفر در کشتزارها بود و اين همه، تصوير يک کارآفرين بزرگ را از امام (ع) به دست مى دهد.
تنظيم اوقات کار و برنامه ریزی برای زمان فراغت
تنظيم اوقات کار و فراغت عمدتا از اهداف و انگيزه هاى کار و توليد متأثر است. بديهى است که اگر هدف از کار، دست یابی به حداکثر لذت باشد، اين تنظیم به گونه اى انجام مى شود که از ساعات کار به نفع ساعات فراغت، کاسته شود. مطابق ارزش هاى رفتارى امام علی (ع)، هدف، جلب خشنودى خدا است و خداوند کار را دوست و بيکارى و بطالت را دشمن مى دارد.
بنابراین بایست بيشترين ساعات ممکن، به کار و کمترين ساعات ممکن به فراغت و آسايش تن اختصاص يابد. به بيان ديگر، امام (ع) ساعات روز را به گونه اى ميان اين دو تقسيم مى کرد که رضايت خداوند بیشتر حاصل شود، هر چند اين تقسيم با تحمل مشقت جسمى بيشترى همراه باشد.
نظم و وجدان کارى
يکى از ويژگی های رفتارى امام على (ع)، برخوردارى از نظم دقيق و وجدان کارى نيرومند است. امام علی (ع) از لحظه لحظه اوقات خود بهره مى گيرد و هيچ فرصتى را براى ارائه کار مفيد از دست نمى دهد. رفتار امام (ع) در ماجرای جنگ خيبر نمونه خوبی است.
در مقطعى از اين جنگ امام علی (ع) به دليل درد شديد چشم، قادر به حضور در ميدان نبرد نبود، ولى وجدان کارى حتی در چنين حالتى هم اجازه بيکارى و آسايش به او نداد. وقتى اصحاب در جستجوى وى بر آمدند، او را دیدند که با وجود چشم درد، در آسياب، مشغول آسياب کردن است.[14]
امام باقر (ع) در برنامه کارى امام علی (ع) را چنین توصیف می کند:
«(برنامه کار) حضرت على (ع) چنين بود که پس از به جا آوردن نماز صبح تا طلوع خورشید، پيوسته به تعقيبات نماز مشغول می شد. زمانی که خورشيد طلوع مى کرد، فقيران و بينوايان و مردم دیگر نزد او جمع مى شدند و او به آن ها فقه و قرآن مى آموخت و زمان مشخصى از اين جلسه بر مى خاست».[15]
نتیجه گیری
سیره حضرت علی (ع)، الگوی عملی تولید و کسب درآمد در جنبه های مختلف آن را به تمامی مردم خصوص پیروان مکتب تشیع ارائه می دهد. آنچه در سیره اقتصادی امام علی (ع) کاملا مشهود است، فعالیت شبانه روزی در کنار نظم و برنامه ریزی برای یک زندگی چند بعدی و مفید است. اما باید بدانیم که مطابق ارزش هاى رفتارى امام علی (ع)، هدف اصلی، جلب خشنودى خدا است و خداوند دوست دار کار و تولید و دشمن بیکاری است.
پی نوشت ها
[1] . انصاری و دیگران، درآمدی به مبانی اقتصاد خرد با نگرش اسلامی، ص64 و 81.
[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 45.
[3] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 45.
[4] . ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج3، ص163.
[5] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص22.
[6] . مجلسی، بحار الانوار، ج67، ص310.
[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 193.
[8] . محمدی ری شهری، موسوعه امام علی بن ابی طالب (ع)، ج4، ص174-171.
[9] . بیهقی، السنن الکبری، ج6، ص229.
[10] . محمدی ری شهری، موسوعه امام علی بن ابی طالب (ع)، ج8، ص227.
[11] . فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، ج7، ص316.
[12] . کلینی، الکافی، ج5، ص74.
[13] . کلینی، الکافی، ج7، ص51-49.
[14] . ابن حنبل، فضائل الصحابه، ج2، ص683.
[15] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج4، ص109.
منابع
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1363.
- ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضر الفقیه، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1363.
- ابن حنبل، احمد بن محمد، فضائل الصحابة، قاهره، دار ابن الجوزی، 1430ق.
- انصاری و دیگران، محمد جعفر، درآمدی به مبانی اقتصاد خرد با نگرش اسلامی، تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1378.
- بیهقی، احمد بن حسین، السنن الكبری، بیروت، دار الفکر، 1419ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1417ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، 1430ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1300.
- محمدی ری شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی طالب عليه السلام فی الکتاب و السنة و التاريخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، 1425ق.
منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:
حسینی، سید رضا، سیره اقتصادی امام علی (ع)، تهران، کانون اندیشه جوان، 1386، ص65-57.
