نگاه جامع و متعالی اسلام به حقوق موجودات، ورای صرفاً نیازهای انسانی است و حیوانات را نیز در بر می گیرد. در این میان، سیره و کلام امام علی (ع) در نهج البلاغه، به ‌ویژه در نامه ۲۵، گنجینه ای ارزشمند از اصول اخلاقی و حقوقی در تعامل با حیوانات را به نمایش می گذارد که می توان آن را به حق «منشور حقوق حیوانات» نامید.

امام علی (ع) در خطبه ۱۵۳ نهج البلاغه به روانشناسی حیوان، خطبه ۱۶۵ به علم زولوژی (حیوان شناسی) و در خطبه ۱۶۷ به رعایت اخلاق و مسئولیت در مقابل حیوانات پرداخته است: «اتقوا الله في عباده و بلاده، فانكم مسئولون حتى عن البقاع و البهائم؛ درباره بندگان خدا و شهرها تقوای الهی پیشه کنید زیرا شما در مورد خانه و حیوانات مسئول هستید».

امام در نامه ۲۵ پس از ذکر اخلاق اجتماعی کارگزاران حکومت، به بیان انواع حقوق حیوانات و لزوم رعایت آن می پردازد.

زیربنای حقوق حیوانات

اسلام بین موجودات جاندار و بی جان تفاوت قائل است. برای درک حکمت اسرار این تفاوتها چند سؤال ضروری است: چرا اسلام برای حیوانات کرامت و حقوق متنوع قائل شده است؟ سرچشمه و زیربنای حقوق حیوانات در کجاست؟ چرا قرآن می فرماید: «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَت» [1].

با مراجعه به تفاسیر و روایات در می یابیم که حیوان بعنوان موجودی زنده، دارای روح و درک بوده و لذت، رنج، ترس، غم و شادی را احساس می کند. از این رو باید برای او حقوق مناسب در نظر گرفت [2]. در احادیث متعدد حیوانات دارای درک و شعور معرفی شده اند، برای نمونه از امام صادق (ع) چنین نقل شده است: «هرچند خدا حیوانات را درک و شعوری مانند انسان نداده، ولی چهار درک و خصلت به آنها عنایت کرده، شناخت خالق خود، چگونگی پی جویی روزی، شناخت نر از ماده و ترس از مرگ» [3]

در حدیث دیگری از حضرت سؤال می شود که منظور از روح چیست؟ امام پاسخ می دهد: «که حیوان و انسان در آن مشترکند» [4]. انسان و حیوان در احترام روح و لزوم نفی ضرر مشترکند [5]. از نامه ۲۵ نهج البلاغه به دست می آید که برخورداری حیوانات از علم و ادراک جزئیات و آنچه پیرامون آن هاست از مسائلی می باشد که اختلاف نظری در آن وجود ندارد (مانند دوست داشتن و وفاداری حیوان نسبت به صاحبش)، همین مقدار از درک و آگاهی برای اثبات حقوق حیوانات کفایت می کند.

زیربنای حقوق حیوانات، دارا بودن روح درک و شعور آن ها می باشد، امام علی (ع) با کلامی موجز به آن اشاره می نماید: «ولا تنفزن بهياً و لا تفر عنها [6]؛ حیوان را رم مده و هراسان مکن». ترس حیوان نشان از درک و شعور اوست.

گونه شناسی حقوق حیوانات

1. حق تغذیه و سیراب شدن

از حقوق حیوانات بر انسان برآوردن نیازهای اساسی چون آب و آذوقه است، زیرا حیوان برای برآوردن نیازهای خود زبان اظهار ندارد، بنابراین محبوس کردن حیوان، محروم کردن از نعمت الهی، مشروع و پسندیده نیست [10].

امام در نامه ۲۵ نهج البلاغه در دو فراز به این حق از حقوق حیوانات اشاره می فرماید: «هرگاه به آب و علف رسیدند فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند آن ها را سر راه به درون آب ببرد و از جاده هایی که دو طرف آن علفزار است به جاده بی علف نکشاند».

بر مبنای فقه اسلامی هرگاه کسی مالک حیوان شود بر او واجب است نیازهای آن حیوان را برآورد. در این حکم فرقی میان حیوان حلال گوشت یا حرام گوشت و پرنده و غیر پرنده نیست، زیرا حیوان تشنه می شود و حق حیات دارد [11]. از نخستین درخواست های روزانه و صبحگاهی حیوانات از پروردگار این است که خدا صاحبانی نصیب آن ها گرداند که آن ها را آذوقه دهد و سیراب نماید [12]. قرآن به تهیه مایحتاج حیوان اشاره و آن را معادل حق انسان می داند [13]. حق تغذیه و سیراب کردن حیوانات از اخلاق اسلامی است.

2. حق استراحت و مسکن

شایسته است انسان در استفاده های گوناگون از حیوان به استراحت آن توجه کند و زمان و مکان مناسبی را برای استراحت آن ها در نظر بگیرد و هنگام استراحت آن ها به ویژه در شب از کاری که موجب سلب آرامش آن ها است بپرهیزد [14].

امام می فرماید: «وَ ليُروحها في الساعات [15]؛ چند گاه شتران را مهلت ده تا استراحت نمایند». علف زار مناسب ترین محل استراحت حیوان می باشد و امام در ادامۀ کلام به این نکته اشاره می نماید. در فقه اسلامی محل سکونت حیوان از حقوق ضروری و نیازهای اولیه اوست، شهید ثانی و نجفی حق مسکن را «حق نفقه حیوان» می شمارند [16]. پیامبر(ص) فرمود: «کسی که اسبی را به استراحت برده و برایش آب و علف قرار داده، جایگاهش را پاکیزه نماید در قیامت پاداش دارد» [17].

3. حق بهداشت و درمان

از جمله ضروریات در مورد حقوق حیوانات رسیدگی به بهداشت و درمان آن هاست. امام(ع) می فرماید: «وَلیرَفّه عَلَى اللاغب [18]؛ مراعات حال شتر زخمی یا خسته را بنماید». از تأکید امام نسبت به حال شتران خسته و زخمی پی می بریم که حیوان نیز همانند انسان دارای حق بهداشت و درمان می باشد و صاحبش باید آن را رعایت نماید.

بر پایۀ احکام فقهی اسلام، صاحب حیوان باید هزینه های دارو و درمان بیماری های دام را تأمین نماید [19]. دارویی که بر اثر بیماری بدان نیازمند است در حکم هزینه حیوان است [20]. از پیامبر(ص) نقل است که: «آغل گوسفندان را پاکیزه نگهدارید و خاک و خاشاک آن را بزدایید» [21].

4. حق احترام

اسلام برای حیوان احترام ویژه ای قائل شده است. پیامبر (ص) فرمودند: «بر مالک چهارپایان واجب است به دلیل حرمت روحی که در حیوان است به آن ها آب و علف بدهند» [22]. امام علی (ع) در مورد این حق از حقوق حیوانات می فرماید: «حیوان را به دست چوپانی که خیرخواه، امین و حافظ، نه سخت گیر باشد و نه ستمکار، نه تند براند و نه او را خسته کند، بسپار» [23].

اسلام دستور می دهد نسبت به حیوان مهربان و خیرخواه باشیم. پیامبر(ص) درباره احترام به حیوان می فرماید: «چهارپایان سالم را سوار شوید و آن ها را سالم نگه دارید و آن ها را هنگام صحبت های طولانی خود در کوچه و بازار خسته نکنید، بسا مرکبی که از سوارش بهتر باشد و بیشتر از او خداوند را یاد کند» [24]. اسلام همواره به رفتاری آکنده از شفقت با حیوان تأکید کرده است.

قرآن آزار حیوان و یا قطع عضو را شیطانی و آن را عملی زشت می داند: «وَلَأُضِلَّنَهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِّن دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا» [25]. در روایات از زدن حیوان به ویژه صورت نهی شده در بیان علت حرمت، احترام صورت آن ها ذکر شده است [26]

در برخی از روایات حمد و ثنا گفتن حیوان را از دلایل نهی زدن به صورت حیوان ذکر کرده اند: «به صورت حیوانات نزیند، زیرا آن ها خدا را حمد و تسبیح می گویند» [27]. امام سجاد(ع) زدن حیوانات را موجب قصاص می داند [28].

در روایات و کتب فقهی به جهت رعایت حق احترام، داغ نهادن بر حیوان نهی شده است. امام صادق(ع) می فرمایند: «صاحب حیوان نباید برای نشانه گذاری بر چهره حیوان داغ نهد» [29]. امام علی(ع) می فرماید: «نهي رسول الله (ص) أن توسم الدواب، فرب دابه مركوبه خير من راكبها و أطوع الله تعالی و اکثر ذکراً [30]؛ پیامبر (ص) از داغ زدن حیوان نهی نمود، چه بسا که حیوان از صاحب و راکبش بهتر است و در پیشگاه الهی مقام بالاتری دارد چون ذکر و تسبیح او بیشتر است». در صورت نیاز به علامت گذاری توصیه شده که در غیر صورت حیوان یا در گوش او انجام شود. [31]

از دیگر آداب اسلامی در زمینه حقوق حیوانات و در جهت ادای حق احترام به حیوانات، نهی از مثله کردن آن ها می باشد.پیامبر(ص) مسلمانان را از مثله کردن حیوانات بر حذر می داشت و چنین افرادی را مورد غضب خدا می دانست [32]. توهین به حیوان از دیگر مواردی است که به جهت وجود حق احترام برای چهارپایان در اسلام، به شدت نهی شده است. اسلام هر گونه توهین زبانی ،فحش، ناسزا و لعن حیوانات را امری ناپسند شمرده است. از امام علی(ع) نقل شده که فرمودند: «به صورت حیوانات نزنید و آن ها را لعن نکنید، زیرا خدا بر نفرین کننده آن ها لعن کرده است» [33]. امام صادق(ع) می فرماید: «نباید به حیوان دشنام داد» [34].

5. رعایت عدالت و انصاف

در اسلام عدالت به عنوان اصل کلی معرفی شده و در مورد حیوان هم دعوت به انصاف و رعایت عدالت تأکید می شود. «وَليَعدل بَینَ صَواحِباتها في ذلک و بَينَها [35]؛ در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کنید»؛ و مراعات حال شتر خسته و زخمی را بنمایید به جهت مراعات حال حیوان. اسلام ذبح حیوان و شکار آن ها را در شب نهی فرموده است: «ذبح حیوان در شب مكروه است مگر به هنگام ضرورت و ترس از مردن حیوان» [36].

6. مراعات در شیوه برخورد با حیوان

برخورد اولیه انسان با اشیا، در واکنش بعدی وی تأثیر دارد. امام(ع) به کارگزار اقتصادی حکومت در مورد رعایت حقوق حیوانات سفارش می کند: «فإذا أتيتها فلا تدخل عليها دخول متسلط عليه و لا عنيف به و لا تنفرن بهيمة و لا تفرعنها [37]؛ هنگامی که داخل محل نگهداری حیوان شدی، سلطه گر، سخت گیر رفتار مکن، حیوان را نترسان و رم مده و هراسان ننما».

7. حق انتخاب محافظ دلسوز

از آنجا که حیوان زبان بسته است و برای رفع بسیاری از احتیاجات ضروری خویش و برای جابه جایی و دیگر مسائل نیازمند انسانی است که او را در این امور یاری نماید، بنابراین یکی از حقوق حیوانات، داشتن محافظی رحیم است. نامۀ ۲۵ نهج البلاغه به بیان ویژگی های ملازم حیوان می پردازد: «ولا تُوَكَّل بها إلّا ناصحاً شفيقاً و أميناً حفيظاً غير معنفٍ و لا مجحف، و لا ملغب و لا مُتعِب؛ حیوانات را به چوپانی بسپار که خیرخواه، مهربان و امین باشد، در حال حرکت حیوان را خسته نکند».

8. حق بهره برداری مناسب

اسلام رعایت حال حیوان را با عنوان موجودی دارای احساس، بر خواهش های نفسانی بشر مقدم می شمارد، به همین جهت بهره گیری های نامتعارف از حیوان را ناروا شمرده است. خوابیدن بر پشت ، ایستادن، نشستن طولانی، یک طرفه سوار شدن و هرگونه بهره گیری ناروا را مذموم می داند [38]. امام(ع) می فرماید: «و لا يجهدنَها ركوبا [39]؛ پشت حیوان را صندلی قرار ندهید».

پیامبر (ص) از ایستادن بر پشت حیوان نهی نمود [40]. نشستن طولانی بر پشت حیوان را نهی فرمود مگر برای جهاد [41]. اسلام اجازه نداده بی جهت و برای هوسرانی و تفریح، جانداری هدف تیراندازی قرار گیرد [42]. مسأله مهم در بهره برداری مناسب از حیوان، رعایت توان و طاقت اوست. در احادیث و متون فقهی تأکید شده که باید در زمان به کار گرفتن حیوان، رعایت توان و طاقت او را نمود [43].

9. حق مادری

همان گونه که در اخلاق اسلامی از جدایی مادر و فرزند نهی شده، به احساسات و عواطف حیوان و فرزندش نیز توجه شده است. در نامه ۲۵ «فإذا أخذها أمینك فأوعز إلیه إلّا یحول بين ناقه و بين فصیلها؛ هرگاه حیوان را به دست فردی امین سپردی، به او سفارش کن که بین شتر و نوزداش جدایی نیفکند». حیوانات گاه برای حفظ فرزندان جان خود را به خطر می اندازند.

«و لا يَمصُرَ لَبنَها فَيَضُرَّ ذلك بوَلَدِها [44]؛ همه شیر حیوان را ندوش تا به بچه اش زیان وارد نشود». توجه به حیوان شیرده اهمیت بیشتری دارد زیرا مراعات حقوق حیوانات شیرده، ادای حق دو حیوان است.

یکی از صحابه نقل می کند، شتری شیرده را به رسول خدا(ص) هدیه کردند. مرا فرمود آن را بدوشم و سخت دوشیدم چون زیاده روی مرا دید، فرمود: «برای بچه او سهمی بگذار» [45]. انسان حق ندارد حیوانی را عقیم و آن را از حق تولید مثل محروم کند. پیامبر(ص) از عقیم کردن حیوان از جمله ،اسب، گوسفند و خروس نهی کرد [46].

10. حق دوستی

هر موجودی که در کنار انسان زندگی می کند، شایسته است با آن برخوردی مناسب و دوستانه عمل آید. امام(ع) به زیبایی در فراز زیر به این حق از حقوق حیوانات اشاره می نماید: «حَتَّی تَأْتِيَنَا بِإذْنِ اللَّهِ بُدَّنَا مُنْقِيَاتٍ، غَيْرَ مُتْعَبَات وَلاَ مَجْهُودَات  [47]؛ تا آنگاه که (حیوانات) به اذن خدا بر ما وارد شوند، فربه و سرحال نه خسته و کوفته باشند». نهایت دوستی انسان نسبت به حیوان در این کلام مشخص است.

از دیگر موارد حق دوستی حیوان بر انسان در مورد حیوانی است که به دست آدمی پرورش یافته است. در روایات اسلامی آمده که کراهت دارد انسان حیوانی را که خود پرورش داده، ذبح کند. شخصی به امام رضا (ع) عرض کرد: «من قوچی را برای قربانی پرورش دادم و چون آن را برای قربانی آماده نمودم در من نگریست بر او رحم نمودم سپس او را ذبح نمودم امام فرمود: کار تو را نمی پسندم، نباید حیوانی را پرورش دهی آنگاه ذبح نمایی» [48].

دفن حیوان مرده از موارد حق دوستی حیوان بر انسان است. امام سجاد(ع) در هنگام وفات به فرزندش سفارش می کند: «من با این شتر بیست سفر حج رفته ام و یک بار او را تازیانه نزده ام، وقتی مرد، او را دفن نما تا جانوران درنده آن را پاره نکنند. پس از مرگ آن شتر، امام محمد باقر(ع) او را به خاک سپرد» [49]. حکیم سبزواری کمتر گوشت می خورد اگر در خانه حیوانی را می کشتند از آن غذا میل نمی کرد و می گفت نمی خواهم جانداری برای من جانش گرفته شود [50].

نتیجه گیری

بخشی از نامه 25 نهج البلاغه که عمق رأفت اسلامی درباره حیوانات را انعکاس می دهد، نشان می دهد که اخلاق اسلامی فراتر از مرزهای انسانی، حیوانات را به‌عنوان موجوداتی صاحب حق و شایسته احترام معرفی کرده و التزام به این «منشور حقوق حیوانات» را بخشی جدایی ناپذیر از تقوای الهی و سلامت جامعه بشری می داند.

پی نوشت ها

1. تکویر، آیه5.

2. جوادی آملی، مفاتیح الحیاة، ص667.

3. کلینی، الکافی، ج6، ص539.

4. مجلسی، بحار الأنوار، ج58، ص42.

5. فاضل هندی، کشف اللثام، ص612 .

6. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه25.

7. مقیمی، حقوق حیوانات در اسلام، ص26.

8. جبل عاملی،شرح لمعة، ص488؛ موسوی عاملی، شرائع الإسلام، ص195؛ محدث بحرانی، لؤلؤ البحرین، ص29.

9. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج11، ص479؛ صدوق، الأمالی، ص289.

10. جوادی آملی، مفاتیح الحیاة، ص669.

11. نجفی، جواهر الکلام، ج6، ص47.

12. کلینی، الکافی، ج 6،ص537.

13. عنکبوت، آیه 60.

14. جوادی آملی، مفاتیح الحیاة، ص678.

15. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

16. جبل عاملی، شرح لمعة، ج5، ص482؛ نجفی، جواهر الکلام، ج31، ص395.

17. مجلسی، بحار الأنوار، ج64، ص165.

18. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

19. نجفی، جواهر الکلام، ج36، ص436-437.

20. جبل عاملی، مسالك الأفهام، ج1، ص305.

21. کلینی، الکافی، ج6، ص544.

22. مجلسی، بحار الأنوار، ج64، ص217.

23. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

24. محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ج3، ص270.

25. نساء، آیه 119.

26. کلینی، الکافی، ج6، ص539.

27. کلینی، الکافی، ج6، ص538.

28. حرعاملی، وسائل الشیعة، ج11، ص48.

29. صدوق، الأمالی، ص507.

30. مجلسی، بحار الأنوار، ج64، ص210؛ راوندی، النوادر، ص15.

31. برقی، المحاسن، ص644؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج11، ص485.

32. متقی هندی، کنز العمّال، ج9، ص66.

33. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص188.

34. طوسی، تهذیب الأحکام، ج6، ص164.

35. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

36. طوسی، النهایة، ص585.

37. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

38. جوادی آملی، مفاتیح الحیاة، ص662.

39. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

40. محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ج3، ص270.

41. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج2، ص286.

42. راوندی، النوادر، ص33.

43. نجفی، جواهر الکلام، ج31، ص397.

44. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

45. دمیری، حیاة الحیوان الکبری، ج2، ص277.

46. مجلسی،  بحار الأنوار، ج62، ص10.

47. دشتی، ترجمه نهج البلاغه، نامه 25.

48. طوسی، تهذیب الأحکام، ج24، ص83.

49. صدوق، ثواب الأعمال، ص50.

50. مدرسی، زندگی و فلسفه حاجی سبزواری، ص35.

منابع

قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

1. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، چاپ دوم، قم، دار الكتب الاسلامية، ۱۳۷۱ق.
2. شهید ثانی، الروضة البهیة فى شرح اللمعة الدمشقية، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۲.
3. شهید ثانی، مسالك الأفهام إلى تنقيح شرائع الإسلام، قم، معارف اسلامی، ۱۴۱۳ق.
4. جوادی آملی، عبدالله، مفاتيح الحياة، قم، اسراء، ۱۳۹۱.
5. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، قم، آل البيت، ۱۴۱۴.
6. دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، قم، مؤسسه فرهنگی امیرالمؤمنین (ع)، ۱۳۸۹.
7. دمیری، محمد بن موسی، حیاة الحیوان الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1415.
8. راوندی، فضل الله، النوادر، صادق اردستانی (دانشنامه اسلامی) تهران، بنیاد فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶.
9. صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی، الأمالی، تهران، کتابخانه اسلامی، ۱۳۶۲.
10. صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی، ثواب الأعمال فى عقاب الأعمال، قم، شریف رضی، ۱۳۶۴.
11. صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی، من لا يحضره الفقيه، قم، مؤسسه انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳.
12. طوسی، محمدبن حسن، النهاية فى مجرد الفقه والفتاوي، بيروت، دارالكتب العربي، ۱۴۰۰ق.
13. طوسی، محمدبن حسن، تهذيب الأحكام، تهران، دارالکتب اسلامية، ۱۳۶۵ش.
14. فاضل هندی، بهاءالدین، كشف اللّثام عن قواعد الأحكام، قم، مكتبة مرعشى، ۱۴۱۶.
15. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامية، ۱۳۶۵ ش.
16. متقی هندی، علی بن حسام، كنز العمّال في سنن الأقوال، بيروت، مؤسسة الرّسالة، ۱۴۰۹ق.
17. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بيروت: موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
18. محدث بحرانی، یوسف، لؤلؤ البحرين، قم، انتشارات آل البيت، ۱۳۶۳.
19. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، مؤسسة دار الحدیث العلمیة و الثقافیة، 1422.
20. مدرسی چهار دهی، مرتضی، زندگی و فلسفه حاجی سبزواری، تهران، طهوری، ۱۳۳۴.
21. مقیمی، ابوالقاسم، حقوق حیوانات در اسلام، قم، انتشارات نور السّجاد، ۱۳۸۷.
22. موسوی، محمدبن علی، شرائع الإسلام، قم، انتشارات آل البيت، ۱۴۱۰.
23. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، تهران، دارالکتب الاسلامية، ۱۳۶۷ش.

منبع اقتباس

شمخی، مینا و سامی، محمد جواد و خنشا، علیرضا، فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه، سال هشتم، شماره 30، ص 1_ 17، 1399.