منابع درآمد امام علی (ع) به عنوان یکی از موضوعات کلیدی و مهم مطرح است. بررسی این منابع علاوه بر درک بهتر از وضعیت اقتصادی آن دوران، نشان دهنده روحیه ایثار و تلاش امام (ع) در شرایط دشوار زندگی است. منابع درآمد امام علی (ع) در دوران زندگی ایشان، به ویژه در سال های آغازین تشکیل خانواده، از آنجایی اهمیت دارد که نشان دهنده سیره اقتصادی و اجتماعی امام علی (ع) است. بر اساس رهنمودهای پیامبر (ص)، وظیفه تأمین معاش بر عهده امام علی (ع) بود، اما این مسئولیت در شرایطی دشوار و بدون هیچ سرمایه درآمدزایی انجام می شد.

این مقاله به بررسی دقیق تر راه های منابع درآمد امام علی (ع) و فراهم ساختن هزینه های زندگی در دوره های مختلف زندگی ایشان پرداخته و تلاش های ایشان برای تأمین معاش در شرایط سخت را تحلیل خواهد کرد.

منابع درآمد امام علی (ع)

امام علی (ع) با وجود مشغله های حکومتی و عدم دسترسی به منابع مالی کافی، به کشاورزی، دامداری و تجارت روی آورد تا بتواند زندگی خود و خانواده اش را تأمین کند. منابع درآمد امام علی (ع) شامل غنایم جنگی، کسب و کار و هدایای مردمی نیز می شد که در شرایط مختلف به ایشان کمک می کردند. منابع درآمد امام علی (ع) را در اين دوره مى توان به چند دسته تقسيم کرد:

1. هداياى مردمى

مسلمانان مدينه از دو گروه انصار و مهاجرين تشکيل مى شدند. مهاجرين کسانى بودند که با به جا گذاشتن تمام اموال و املاک خود به همراه پيامبر (ص) از مکه به مدينه هجرت کرده بودند. به همین دلیل از نظر سیره اقتصادى بسیار ضعیف بودند.

انصار گروهى از مردم مسلمان شده مدينه بودند که از تمکن نسبی مالى برخوردار بودند. ايشان را انصار مى گفتند چرا که با ارشاد رسول خدا (ص) به يارى برادران مهاجر خود شتافتند و آنان را شريک مال خود قرار دادند. امام على (ع) در گروه مهاجران بود.

رسول خدا (ص) به منظور تقويت سیره اقتصادى مهاجران و تحکيم روابط اجتماعى میان مسلمانان، ميان هر يک از مهاجران با يکى از انصار، عقد اخوت برقرار کرد. پیامبر عقد اخوت امام على (ع) را با خود بست. بنابراین، امام على (ع) بر خلاف ديگر مهاجران، هم پيمان اقتصادى از ميان انصار نداشت.

به این ترتیب بود که در سال هاى آغازين هجرت، کمک هاى مالى انصار بود که زندگى مهاجرين را اداره مى کرد. اين وضعيت تا زمان گسترش فتوحات اسلامى و خود کفايى نسبى مهاجران ادامه داشت.

در اين دوره به دليل عقد اخوت میان امام على (ع) و پيامبر (ص)، زندگى آن دو به هم گره خورده بود و از اين رو يکى از راه هاى تأمين معاش امام على (ع)، هدايايى بود که مردم مدينه به پيامبر (ص) تقديم مى نمودند. چنان که گاهى امام على (ع) نيز متقابلا آن حضرت (ص) را از درآمدهاى خود بهره مند مى ساخت.[9]

2. فعاليت هاى اجتماعى

در زمان حيات رسول خدا (ص) کار اصلى امام على (ع) مشارکت داوطلبانه در فعاليت هایی مانند جهاد و انجام دادن مأموريت هایی بود که از جانب پيامبر (ص) بر عهده ایشان گذاشته می شد. اين گونه فعاليت ها براى کسب درآمد نبود و تنها به حکم وظيفه و به قصد دفاع از اسلام و پيشبرد اهداف آن انجام می شد. به همين دلیل هيچ گاه به ازای اين اعمال، قراردادی که حاکى از تعيين مزد باشد، نقل شده است.

اما اين کارها گاهى با درآمدهاى پيش بينى نشده اى همراه بود. يکى از موارد عمده اين گونه درآمدها، غنايم جنگى بود. پيامبر اکرم (ص) معمولا غنايم جنگى را پس از کسر هزينه هاى جانبى و اخراج خمس، میان مجاهدان فاتح تقسيم مى کرد. امام على (ع) در تمام غزوات عصر پيامبر (ص) حضور داشت و تنها در جنگ تبوک که جانشين پيامبر (ص) در مدينه بود، نتوانست در جهاد شرکت کند.[10]

بنابراين از سال دوم هجرى به بعد يکى از منابع درآمد امام علی (ع)، سهم ايشان از غنايم جنگى بود. مقدار درآمدى که از اين راه بدست مى آمد، اگرچه در مقايسه با غنايم هنگفت دهه 20 و 30 هجرى ناچيز بود، اما با توجه به فقر شديد حاکم بر آن زمان بسيار تعيين کننده بود.

وقتى رسول خدا (ص) سپاه 313 نفرى مسلمانان را براى مقابله با مشرکان قريش در غزوه بدر از مدينه به حرکت در مى آورد، با دیدن وضعيت رقت بار ايشان، براى بهبود سیره اقتصادى آنان چنين دعا فرمود:

بار خدايا! « ايشان پيادگانند، حملشان کن. پروردگارا! ايشان برهنگانند، بپوشانشان. خدايا! ايشان گرسنگانند، سيرشان کن».[11]

مطابق بعضی منابع، پس از این دعای پیامبر، خداوند پيروزى را در روز بدر بر آنان نازل نمود، چنان که هنگام بازگشت، مردى از آنان نبود مگر آن که يک يا دو شتر به همراه داشت و همگى آنان از گرسنگى و برهنگى نجات يافتند.[12]

امام على (ع) نیز در روايتى فرموده است که در جنگ بدر يک شتر به عنوان تقسيم غنائم، نصيب من شد.[13]

در سال هاى بعد، فتوحات اسلامى گسترش بيشترى يافت و تقسيم پیاپی غنايم جنگى، وضعيت زندگى امام على (ع) را بهبود بخشيد.

از فعاليت هاى اجتماعى دیگر امام (ع) مأموريت هاى ويژه اى بود که از جانب رسول خدا (ص) بر عهده ايشان گذاشته می شد و طبق معمول سيره آن حضرت (ص)، کمک هاى مالى را در پى داشت. يکى از اين مأموريت ها، فرستادن امام على (ع) به سرزمين يمن به منظور دعوت مردمان آن دیار به اسلام[14] و سپس براى منصب قضاوت [15] است. در برخى روايات نيز به مأموريت آن حضرت (ع) براى جمع آورى خمس معدنى در يمن اشاره شده است.[16]

برخى از ديگر مأموريت هاى مهم ايشان عبارتند از: شکستن بت هاى طائف،[17] پرداخت خسارت به طائفه بنى جذيمه که توسط خالد بن وليد، کشته و غارت شده بودند[18] و مأموريت اعلان برائت از مشرکان در مراسم حج[19].

3. خمس و فیء

در نظام مالى اسلام، پرداخت زکات مال به عنوان تکلیف به منظور کمک اغنيا به فقیران پيش بينى شده است. اما به دليل حرمت اعطای زکات به بنى هاشم، امام على (ع) از گرفتن زکات محروم بود. قانونگذار اسلام براى رفع نیاز نيازمندان بنى هاشم، منابع ديگرى مانند خمس و فیء را تعیین کرده است.

خمس، یک پنجم مالی است که بايد از موارد معينى مانند غنايم جنگى و معادن اخراج شود و فى ء اموالی است که بدون جنگ و لشکر کشى از کافران به غنيمت گرفته مى شود.

بنا به حکم صريح قرآن کريم يکى از موارد مصرف خمس و فیء، خويشاوندان پيامبر اکرم (ص) هستند.[20] رسول خدا (ص) پس از جمع آورى غنایم، ابتدا خمس آن را جدا می کرد و سهمى از آن را به نزديکان خود از بنى هاشم و بنى عبدالمطلب مى داد.[21] چنان که در غزوه بدر يک شتر به عنوان خمس به على (ع) داد.[22]

پيامبر (ص) غنايم بنى النضير را که بدون جنگ به تصرف درآمده بود، بين مهاجران نخستین از جمله امام علی (ع) و 2 تن از انصار تقسيم کرد. يکى از موارد عمده تقسيم فیء که به گونه اى به امام (ع) نيز مربوط مى شود، اعطاى زمين هاى فدک توسط رسول خدا (ص) به حضرت فاطمه (س) است.

اين زمين ها پس از جنگ خيبر، بدون جنگ به تصرف پيامبر اکرم (ص) درآمد و از موارد فیء و ملک خاص آن حضرت (ص) به شمار مى آمد. چنان که در روايات اهل سنت نيز نقل شده است:

وقتى که آيه «وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ»[23] نازل گرديد، رسول خدا (ص) حضرت فاطمه (س) را خواست و فدک را به او بخشید.[24]

امام (ع) در نهج البلاغه با اشاره به اين موضوع، فرموده است:

«آرى، در دست ما از آنچه آسمان بر آن سايه افکنده است، «فدکى» بود که قومى بر آن بخل ورزيدند و قومى ديگر از سر آن گذشتند و بهترين داور خداوند است».[25]

افزون بر اين، رسول خدا (ص) بخشی از اموال خود را وقف حضرت فاطمه (س) کرد. کلينى اسامى اين موارد را که 7 باغ در اطراف مدينه بود، چنین آورده است:

«الدلال و العواف والحسنى و الصافيه و ما لأم ابراهيم و الميثب و البرقة»[26]

4. اقطاع

در نظام مالى اسلام، دولت اسلامى مالک ثروت هاى طبيعى مانند زمين هاى موات و معادن است. يکى از شيوه هاى مديريت مصرف اين ثروت ها در صدر اسلام، اقطاع (واگذارى به بخش خصوصى) بوده است. رسول خدا (ص) در موارد متعدد که در کتب تاريخ و سيره به تفصيل ذکر شده است، زمين ها و يا معادنى را به شیوه اقطاع به برخى اصحاب خود واگذار کرده اند. از جمله واگذاری چند زمین به امام علی (ع) است. امام صادق (ع) مى فرمايد:

«پيامبر اکرم (ص)، 4 قطعه زمين به امام على (ع) اقطاع نمود؛ دو زمين به نام فقيرين[27]، و دو زمین دیگر به نام های بئرقيس و الشجرة».[28]

در برخى روايات نيز به اقطاع زمينى در منطقه «ينبع» از سوی رسول خدا (ص) به امام على (ع) اشاره شده است.[29]

5. کسب و کار

چنان که گفتيم در زمان حيات رسول خدا (ص)، فعاليت هاى عمده امام على (ع) در عرصه فرهنگ و سياست بود و انگيزه کسب درآمد در آن ها نقشى نداشت، اما گاهى نيز تنگناى معيشت، آن حضرت (ع) را به عرصه کسب و کار اقتصادى می کشاند. ابونعيم اصفهانى مى گويد:

«على (ع) هرگاه به تنگناى معيشت گرفتار مى شد، از مردم دورى مى گزيد و به کسب و تلاش مى پرداخت».[30]

در اوايل هجرت که سختى معيشت جلوه بيشترى داشت و امام (ع) زمينى براى کار کردن روى آن نداشت، به مقاطعه کارى مى پرداخت. مواردى از اين گونه فعاليت هاى ايشان در کتب سيره نقل شده است. ابن شهر آشوب به چندين طريق از محمد بن کعب القرظى نقل مى کند:

«امير مؤمنان (ع) آثار گرسنگى را در چهره رسول خدا (ص) مشاهده کرد، پوستى برداشت و ميان آن را گرد کرد و در گردنش داخل کرد و میان آن را با ليف خرما بر کمر خود محکم کرد. ايشان نيز به شدت گرسنه بود. مردى را ديد که به وسيله چرخ از چاه آب بيرون مى کشيد، به او گفت: آيا به ازای هر دلو آب يک خرما می دهى؟

مرد گفت: آرى. علی (ع) براى او از چاه آب بيرون کشيد، به قدرى که دست هايش پر از خرما شد، آن گاه دلو را رها کرد و خرماها را نزد پيامبر (ص) آورد».[31]

امام (ع) خود در اين باره چنين مى فرمايد:

«در مدينه به گرسنگى شديدى مبتلا شدم. براى جست و جوى کار در حوالى مدينه از خانه خارج شدم. زنى را ديدم که کلوخ هايى را جمع کرده است. پنداشتم که قصد خيساندن آن ها را دارد. نزد او رفتم و هر دلو آب را به يک خرما مقاطعه کردم. 16 دلو آب کشيدم و دست هايم تاول زد.

کنار آب آمدم و کمى آب نوشیدم. آن گاه نزد آن زن رفتم و با اشاره دست، از او طلب خرما کردم و او 16 خرما شمرد و به من داد، آن گاه نزد پيامبر (ص) رفتم و او به همراه من از آن خرماها خورد»![32]

در سال هاى بعد امام (ع چند قطعه زمين در حوالى مدينه بدست آورد و به کشاورزى پرداخت. در همين سال ها بود که امام (ع) به کنيه ابوتراب که نشان دهنده شدت علاقه آن حضرت (ع) به کار کردن روى زمين است، اشتهار يافت. شيخ صدوق در علل الشرايع از ابن عمر نقل مى کند:

«من همراه پيامبر (ص) بودم که در نخلستان هاى مدينه در جست و جوی على (ع) بود. در همين حال به بوستانى رسيد و به درون آن نگاه کرد و على (ع) را در حالى که در آن زمين کار مى کرد و گرد و خاک بر رويش نشسته بود، ديد و فرمود: مردم را نمى توان سرزنش کرد که تو را ابوتراب صدا مى کنند»![33]

نتیجه گیری

بررسی منابع درآمد امام علی (ع) در دوران زندگی ایشان نشان داد که چگونه این منابع نه تنها به تأمین معاش خانواده کمک کردند، بلکه نمایانگر سیره اقتصادی و اخلاقی ایشان نیز بودند. منابع درآمد امام علی (ع) شامل تلاش های مستمر در زمینه کشاورزی، دامداری و کسب و کار، هدایای مردمی، خمس و… بود که با وجود شرایط دشوار، ایشان را قادر می ساخت تا به مسئولیت های خود در قبال خانواده و جامعه عمل کند.

علاوه بر این، منابع درآمد امام علی (ع) به ما می آموزد که چگونه می توان با ساده زیستی و ایثار، بر چالش های اقتصادی غلبه کرد و در عین حال به مسئولیت های اجتماعی و خانوادگی پایبند ماند. این درس ها همچنان در دنیای امروز قابل توجه و الهام بخش هستند. به طور کلی، شناخت و تحلیل منابع درآمد امام علی (ع) می تواند به ما کمک کند تا ارزش های اقتصادی و انسانی ایشان را بهتر درک کنیم و از آن ها در زندگی روزمره خود بهره برداری کنیم.

پی نوشت ها

[9] . سمهودی، وفاء الوفاء، ج1، ص268-266.

[10] . ری شهری، موسوعة الامام علی (ع)، ج9، ص434.

[11] . ابی داود، سنن ابی داود، ج2، ص79.

[12] . ابی داود، سنن ابی داود، ج2، ص79.

[13] . بخاری، صحیح البخاری، ج3، ص1125.

[14] . ری شهری، موسوعة الامام علی (ع)، ج1، ص278.

[15] . ری شهری، موسوعة الامام علی (ع)، ج1، ص279.

[16] . صنعانی، المصنف، ج4، ص116.

[17] . ری شهری، موسوعة الامام علی (ع)، ج1، ص265.

[18] . ری شهری، موسوعة الامام علی (ع)، ج1، ص266.

[19] . ری شهری، موسوعة الامام علی (ع)، ج1، ص268.

[20] . حشر، 7.

[21] . ابی جمهور، عوالی اللآلی، ج3، ص128.

[22] . بخاری، صحیح البخاری، ج3، ص1125.

[23] . اسراء، 26.

[24] . سیوطی، الدر المنثور، ج5، ص273.

[25] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 45.

[26] . کلینی، الکافی، ج7، ص47.

[27] . ری شهری، موسوعه الامام علی بن ابی طالب (ع)، ج9، ص379.

[28] . سمهودی، وفاء الوفاء، ج2، ص1282.

[29] . سمهودی، وفاء الوفاء، ج2، ص1334.

[30] . ابونعیم، حلية الأولياء، ج1، ص70.

[31] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج2، ص125.

[32] . ابن حنبل، مسند، ج1، ص286.

[33] . ابن بابویه، علل الشرائع، ص157.

منابع

قرآن کریم.
ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللآلی العزيزية فى الاحاديث الدينية، قم، مؤسسه سيدالشهداء(ع)، 1403ق.
ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، مکتبة الداوری المکتبة الحيدرية، 1300.
ابن بابویه، محمد بن علی، من لايحضره الفقيه، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1404ق.
ابن حنبل، احمد بن محمد، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1416ق.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب (ع)، بیروت، دارالضواء، 1412ق.
ابوداود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، قاهره، دار الحدیث، 1420ق.
ابونعیم، احمد بن عبدالله، حلية الأولياء و طبقات الأصفياء، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره، لجنة احیاء کتب السنة، 1410ق.
سمهودی، علی بن احمد، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، بیروت، دار الکتب العلمية، 2006م.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی التفسير بالمأثور، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1404ق.
شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، بیروت، المجلس العلمی، 1990م.
طبری، محمد بن جریر، تاريخ الطبری، بیروت، 1346.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، 1430ق.
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، بیروت، دار احياء التراث العربی، 1300.
محمدی ری شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی طالب عليه السلام فی الکتاب و السنة و التاريخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، 1425ق.
ورام، مسعود بن عیسی، تنبيه الخواطر و نزهة النواظر، بیروت، دار صعب، 1300.