محمد بن ابی بکر و ملقب به «عابد قریش»[1]، شخصیتی برجسته در تاریخ صدر اسلام به شمار می رود. ولادت او در واپسین روزهای حیات پیامبر اکرم (ص) و پرورش یافتن وی در دامان دو چهره شاخص صدر اسلام، حضرت علی بن ابی طالب (ع) و اسماء بنت عمیس، از او شخصیتی ممتاز و صاحب فضائل اخلاقی ساخت. این مقاله به بررسی زندگی، فضایل، عقاید و فعالیت های سیاسی محمد بن ابی بکر می پردازد تا تصویری روشن از نقش و جایگاه او در تاریخ اسلام ارائه دهد.
تولد و خاندان محمد بن ابی بکر
محمد بن ابی بکر در بیست و پنجم ذی القعده سال دهم هجری، در جریان حجة الوداع پیامبر اکرم (ص) و در مسیر بازگشت کاروان حج از مدینه به مکه، در مکانی به نام «بیداء»[2] چشم به جهان گشود. برخی دیگر از منابع، محل تولد او را «ذی الحلیفه»[3] یا «شجره» ذکر کرده اند که یکی از میقات های پنجگانه در مسیر مدینه به مکه است.
پدرش ابوبکر نخستین خلیفه مسلمانان بود. محمد در هنگام وفات پدر، کودکی دو ساله بود. مادر او، اسماء بنت عمیس، از زنان بزرگ و تاثیرگذار صدر اسلام بود که پیش از ازدواج با ابوبکر، همسر جعفر بن ابی طالب بود. پس از شهادت جعفر، اسماء به همسری ابوبکر درآمد و محمد ثمره این ازدواج بود. پس از درگذشت ابوبکر، اسماء با حضرت علی (ع) ازدواج کرد[4] و بدین ترتیب، محمد بن ابی بکر در خانه امام علی (ع) پرورش یافت و از تعالیم و اندیشه های ناب ایشان بهره مند گردید.
فضایل و ولایت مداری محمد بن ابی بکر
اکثر منابع تاریخی صدر اسلام بر صداقت، دیانت و نجابت محمد بن ابی بکر اذعان دارند. او یکی از پنج نفر[5] از یاران خاص و وفادار حضرت علی (ع) محسوب می شد. اعتقاد راسخ او بر این بود که خلفای پیشین، حق مسلم حضرت علی (ع) را در تصدی مقام خلافت نادیده گرفته اند و هیچ کس را شایسته تر از ایشان برای این امر نمی دانست.[6]
روایتی از امام صادق (ع) نقل شده است که نشان دهنده عمق اعتقاد محمد بن ابی بکر به امامت حضرت علی (ع) و جایگاه پدرش در نزد ایشان است. بر اساس این روایت، هنگامی که محمد برای بیعت با حضرت علی (ع) حاضر شد، اظهار داشت: «أَشْهَدُ أَنَّكَ إِمَامٌ مُفْتَرَضُ طَاعَتِكَ، وَ أَنَّ أَبِي فِي النَّارِ؛[7] گواهی می دهم که تو امامی هستی که اطاعت تو واجب است و پدر من در آتش می باشد.»
این سخن، نشان از صراحت لهجه و اعتقاد قلبی او به حقانیت امام علی (ع) دارد، حتی اگر این اعتقاد با جایگاه پدرش در تاریخ صدر اسلام در تضاد باشد.
حضرت علی (ع) نیز به فضایل و روحیات محمد بن ابی بکر آگاه بود و محبت خاصی به او داشت. ایشان در نهج البلاغه، محمد را «حبیب» و «فرزند» خود خوانده و فرموده اند: «… فَلَقَدْ كَانَ إِلَيَّ حَبِيباً وَ كَانَ لِي رَبِيباً؛[8] او (محمد) مورد علاقه من بود و چون فرزندم او را پرورش داده بودم.» حضرت همچنین در وصف او فرمودند: «…به خدا سوگند از آن زمان که او را شناخته بودم همواره در انتظار قضای الهی و چشم به راه پاداش الهی بود. او کج تابی های فاجران را دشمن بود و نرمی و وقار مؤمنان را دوست داشت.»[9]
این سخنان، گواهی بر ایمان راسخ، وظیفه شناسی و بصیرت محمد بن ابی بکر در شناخت حق و باطل است. پس از شهادت او در مصر، حضرت علی (ع) در حق او فرمودند: «خدا محمد را بیامرزد که هر چه توانست کوشید و تکلیف خویش را انجام داد.»[10]
محمد بن ابی بکر شخصیتی لایق و کاردان نیز بود. امام علی (ع) در این باره می فرماید: «او از تباهی عقل یا دین شکست نخورد.»[11] او معتقد بود که خداوند حضرت محمد (ص) را امین وحی و راهنمای شرایع قرار داده است و امام علی (ع) را نخستین مؤمن به پیامبر (ص) و یاور همیشگی ایشان می دانست.
در مقابل، او معاویه و بنی امیه را افرادی غاصب می دانست که با دروغ و تزویر به مقابله با اسلام برخاسته اند و جنگ با آنان را جهاد در راه خدا می شمرد. او همچنین معتقد بود که خلفای سه گانه حق امام علی (ع) را در امر خلافت ضایع کرده اند و عثمان را منحرف از احکام الهی و سنت نبوی می دانست.[12]
فعالیت های سیاسی محمد بن ابی بکر
نخستین حضور محمد بن ابی بکر در عرصه فعالیت های سیاسی و نظامی به دوران خلافت عثمان باز می گردد. او در جوانی در جنگ های دوره عثمان علیه غیرمسلمانان شرکت داشت. اما مخالفت های او با عثمان نیز در همین دوره و در جریان جنگی که به «صواری» [13] مشهور است، آغاز شد.
در اواخر حکومت عثمان، دلایل متعددی موجب مخالفت محمد بن ابی بکر با او گردید: عدم عمل به کتاب خدا[14]، عدم رعایت حق[15]، کنار گذاشتن سنت های پیامبر (ص) و دو خلیفه پیشین، و بی توجهی به عملکرد خودسرانه حاکمان و امیران در مناطق مختلف قلمرو اسلامی[16] از جمله این دلایل بود.
مهمترین منصب سیاسی که از سوی حضرت علی (ع) به محمد بن ابی بکر واگذار شد، حکومت مصر بود. امام علی (ع) در اول رمضان سال سی و شش هجری، طی حکمی او را به عنوان والی مصر منصوب کرد. اهمیت مصر در آن زمان به دلیل هم مرز بودن با شام (مرکز حکومت معاویه)، وجود گروه های طرفدار عثمان، حضور شیعیان امام علی (ع)، نیروهای مؤثر در قتل عثمان، و نیز منابع اقتصادی و نظامی آن، بسیار زیاد بود.
مکاتبات محمد بن ابی بکر با حضرت علی (ع)
بر اساس شواهد تاریخی، در دوره حکومت محمد بر مصر، مکاتبات متعددی میان او و حضرت علی (ع) صورت گرفته است. دو نامه از این مکاتبات (نامه 27 و 34) در نهج البلاغه موجود است و بقیه در کتب تاریخی و فقهی ذکر شده اند.
هنگامی که محمد بن ابی بکر به امارت مصر منصوب شد، حضرت علی (ع) طی نامه ای دستوراتی مهم به او ابلاغ فرمودند که محورهای اصلی آن عبارت بود از:
- ضرورت یاد مرگ.
- مخالفت با نفس.
- دفاع از دین.
- اهتمام به نماز اول وقت. [17]
- تقوای الهی و ترس از خدا در آشکار و نهان.
- نرمش با مسلمانان، گذشت و انصاف با مردم ستمدیده و احسان به آنان به اندازه توان.
- خشونت با تبهکاران و سختگیری بر ستمکاران.
- رعایت عدل و انصاف با اهل ذمه و پیروان ادیان دیگر.
- یکپارچه ساختن مردم مصر زیر لوای اسلام حقیقی.
- گردآوری مالیات طبق رسوم گذشته و عدم تصرف در آن و تقسیم عادلانه بیت المال میان مردم. [18]
این دستورات، نمایانگر رویکرد عدالت محور و مردم دارانه حضرت علی (ع) در حکومتداری و انتظارات ایشان از والیان خود، از جمله محمد بن ابی بکر است.
سخنان محمد بن ابی بکر بعد از قرائت نامه
بعد از قرائت نامه امام على (ع)، محمد بن ابى بكر از جاى خود برخاست و براى مردم مصر خطبه اى خواند و چنين گفت:
ستايش مخصوص خداوندى است كه ما و شما را هدايت فرمود، و در ميان اين همه اختلافات حق را به ما نشان داد و ما را در مسائلى كه گروهى از آن ها اطلاع ندارند و كور مى باشند بينا گردانيد، و حقايق را براى ما آشكار فرمود.
اى مردم متوجه باشيد امير المؤمنين مرا والى شما گردانيد، و همه امور شما را همانگونه كه شنيديد به من تفويض فرمود، و مطالب فراوانى را به صورت شفاهی به من توصيه كرده كه آن ها را هم بايد به كار گيرم، تا آنجا كه در توانم باشد به شما نيكى خواهم كرد، و در راه سعادت و خير شما خواهم كوشيد و بايد از خداوند توفيق خواست و به او اميدوار بود.
من اكنون با توكل بر خداوند كارها را شروع مى كنم شما اگر از كارهاى من راضى شديد و آن ها را مورد رضايت خداوند ديديد و عدالت و تقوى در كارها مشاهده نموديد خداوند را شكرگذار باشيد، كه اين كارها انجام مى گيرد و خداوند هادى و راهنماى ما مى باشد.
اگر در جاهائى خلاف مشاهده كرديد و ديديد به حق عمل نمى گردد، آن را به من بگوييد و رفع آن را از من بخواهيد من از اينكه شما نابساماني ها را به اطلاع من برسانيد، خوشحل مى شوم، و شما هم لازم است اين مسائل را در نظر بگيريد. خداوند به ما و شما توفيق دهد و با عنايت خود به كارهاى شايسته راهنمائى فرمايد. [19]
شهادت محمد بن ابی بکر
در مورد چگونگی شهادت محمد بن ابی بکر چندین دیدگاه وجود دارد. بسیاری از منابع بر این باورند که پس از شکست سپاه محمد در برابر شامیان، یارانش او را تنها گذاشتند و متواری شدند. محمد نیز به تنهایی به ویرانه ای پناه برد و در همان پناهگاه توسط معاویه بن حدیج به شهادت رسید و گفته می شود که جسد او را در دل یک الاغ مرده قرار داده و سوزاندند.[20]
روایت دیگری نیز وجود دارد که بیان می کند او پس از پراکنده شدن اطرافیانش، در خانه جبلة بن مسروق یا زنی از بنی غافق پنهان شد و پس از آن در نبرد با معاویه بن حدیج و در میدان جنگ به شهادت رسید. همچنین نقل شده که عمروعاص او را اسیر کرد و سپس به شهادت رساند. شهادت محمد بن ابی بکر در ۱۴ ماه صفر سال ۳۸ هجری و به قولی در نیمه جمادی الثانی همان سال بوده است.[21]
نتیجه گیری
محمد بن ابی بکر، شخصیتی که در سایه تربیت دو چهره درخشان صدر اسلام رشد یافت، نمونه ای از یک مؤمن صادق، وظیفه شناس و پیرو راستین امام علی (ع) بود. اعتقادات راسخ او به حقانیت اهل بیت(ع)، شجاعت در بیان حق، و تلاش بی وقفه در راه اجرای عدالت، او را به یکی از یاران خاص و مورد اعتماد حضرت علی (ع) تبدیل کرد.
امارت او بر مصر، اگرچه کوتاه مدت بود اما نشان از لیاقت و کاردانی او در اداره امور داشت. مکاتبات او با امام علی (ع) نیز گواه بر ارتباط عمیق و بهره مندی او از رهنمودهای آن حضرت است. محمد بن ابی بکر، با وجود عمر کوتاه خود، نقشی ماندگار در تاریخ صدر اسلام ایفا کرد و به عنوان نمادی از صداقت، ایمان و وفاداری به امام حق، همواره مورد احترام و یادبود قرار می گیرد.
پی نوشت ها
[1] دینوری، المعارف، ص175.
[2] ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابة، ج5، ص97.
[3] قرطبی، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج3، ص422.
[4] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج، ص282.
[5] چهار نفر دیگر عبارت بودند از: هاشم بن عتبه، جعدة بن هبیرة مخزومی، محمد بن ابی حذیفه و ابن ابی العاص؛ بنگرید به: طوسی، رجال الکشی، ص63.
[6] شیخ مفید، الجمل و النصرة سید العترة فی حرب البصرة، ص162.
[7] طوسی، رجال الکشی، ج1، ص64.
[8] سید رضی، نهج البلاغه، خطبه68.
[9] ثقفی، الغارات، ج1، ص296.
[10] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج4، ص83.
[11] یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، ص194.
[12] منقری، وقعة الصفین، ص118.
[13] در این جنگ که در سال ۳۱ یا به قولی ۳۴ ق اتفاق افتاد، فرماندهی کل سپاه مسلمانان را معاویه بن ابی سفیان بر عهده داشت. تعداد کشتی های سپاه روم به فرماندهی «هرقل» یا «هراکلیوس» حدود هفتصد عدد بود، در حالی که تعداد کشتی های مسلمانان از صد تجاوز نمی کرد و نتیجه نبرد به نفع مسلمانان رقم خورد. بنگرید به: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۱۹۶.
[14] ابن شبه، تاریخ المدینة المنورة، ج4، ص288.
[15] ثقفی، الغارات، ج1، ص284.
[16] طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج3، ص405.
[17] سید رضی، نهج البلاغه، نامه27.
[18] ثقفی، الغارات، ج1، ص224 و 225.
[20] قرطبی، الاستیعاب، ج۳، ص۴۲۳.
[21] طبری، تاریخ الامم والملوک، ج5، ص105.
منابع
- ابن اثیر، عزالدین علی، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، قاهرة، انتشارات المکتبة الاسلامیة، بی تا.
- ابن اثیر، عزالدین علی، الکامل فی التاریخ، ترجمه عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، بی تا.
- ابن اعثم کوفی، ابومحمد احمد، الفتوح، ترجمه محمد بن احمد مستوفی، تصحیح طباطبایی مجد، تهران، ۱۳۷۷ ش
- ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب، ۱۹۹۰م.
- ابن شبه، ابوزید عمر، تاریخ مدینة المنورة، تحقیق فهیم محمد شلتوت، قم، انتشارات دارالفکر، قم، ۱۴۱۰ ق.
- ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق میر جلال الدین حسینی ارموی، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۹۵ ق.
- دینوری، ابی محمد بن عبدالله، المعارف، تحقیق دکتر ثروت عکاشة، قاهرة، دارالمعارف، بی تا.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، انتشارات امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم والملوک، قاهره، مطبعة الاستقامه، ۱۳۵۸ ق.
- طوسی، محمد بن حسن، رجال الکشی، تصحیح حسن المصطفی، بی جا، بی تا.
- عبدالبر قرطبی، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق شیخ علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.
- مفید، محمد بن نعمان، الجمل والنصرة سید العترة فی حرب البصرة، تحقیق سید علی میرشریفی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۳ ق.
- منقری، نصر ابن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مؤسسة العربیة الحدیثة للطبع والنشر والتوزیع، ۱۳۸۲ ق.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر للطباعة والنشر و دار بیروت للطباعة والنشر، ۱۳۷۹ ق.
منابع اقتباس
- محمدی ری شهری، محمد، گزیده دانش نامه امیرالمؤمنین علیه السلام، ۱۳۸۸، ص۸۵۷.
- حسینی، سید حسن، مقاله نگاهی به زندگی و شخصیت محمد بن ابی بکر، فصلنامه مشکوة، شماره ۸۳.
