عزت و بزرگی، یکی از ویژگی های انسانی است که از درون شخص نشأت می گیرد و با قناعت و اطاعت از پروردگار پیوند عمیقی دارد. انسان عزتمند کسی است که در زندگی به جای دست یافتن به متاع دنیوی، بر رضای خداوند تمرکز کرده و با قناعت از نعمت های خداوند راضی است.

اصل عزت و بزرگی

«عزت» در اصل به معنی صلابت و محکمی و قوت و حالت شکست ناپذیری است، چنانکه گویند: «اَرضٌ عَزازٌ» یعنی زمین سفت و سخت[1]، و بر این اساس از باب توسعه در استعمال در معانی دیگر از جمله غلبه، صعوبت، سختی، غیرت و حمیت و مانند اینها به کار رفته است[2]؛ و عزت و بزرگی آن حالتی است در انسان که نمی گذارد مغلوب کسی و چیزی گردد و شکست بخورد، همچنین به کسی که قاهر است و مقهور نمی شود «عزیز» گفته اند.[3]

البته عزت در اصل متعلق به خداوند است و بالافاضه از آن اهل ایمان؛ و هر که خواهان عزت و بزرگی است باید آن را از خداوند بخواهد، زیرا تمام عزت و بزرگی در اصل از آن اوست، چنانکه آیات قرآن کریم گواه این حقیقت است: «و لِلهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ»[4]، «برای خدای است عزت و بزرگی و برای پیامبر او و مؤمنان». «مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً»[5]، «هر که عزت و بزرگی خواهد پس بداند که عزت و بزرگی همه از آن خداست و به هر که خواهد دهد».

امیرمؤمنان (ع) نیز این حقیقت را چنین بیان کرده است: «الْعَزِيزُ بِغَيْرِ اللهِ ذَلِيلٌ»[6]، «عزیزی که عزت و بزرگی او از خدا نیست ذلیل است». با توجه به این حقیقت، هر که راه بندگی بپیماید به عزت و بزرگی حقیقی رسد و خدای متعال او را بزرگ و ارجمند و راسخ و استوار و نفوذناپذیر و شکست ناپذیر سازد، چنانکه امیرمؤمنان (ع) این را سنت الهی معرفی کرده و فرموده است: «فَإِنَّهُ جَلَّ اسْمُهُ قَدْ تَكَفَّلَ بِنَصْرٍ مَنْ نَصَرَهُ وَ إِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ»[7]، «خداوند که بزرگ است نام او، یاری هر که او را یاری کند پذیرفته است و عزت بخشی هر که او را عزیز دارد به عهده گرفته است».

عزت جویی و عزت یابی راهی است اساسی در تربیت. اگر آدمی به این حقیقت توجه نماید که خداوند عزیز علی الاطلاق است و هر عزیز دیگری در برابر او ذلیل است و اینکه همه موجودات ذاتاً فقیر و در نفس خویش ذلیلند و مالک هیچ چیزی برای خود نیستند مگر آنکه خدای رحمان از سر رحمت خویش بهره ای از عزت به آنان بخشد، پس عزت و بزرگی حقیقی را از رب العزة به سلوك بندگی طلب کند، عزت و بزرگی در او جلوه می یابد؛ و این راهی است که انسان باید با آن آشنا شود و آن را طی نماید.

کمال تربیت در سایه عزت و بزرگی

کمال تربیت آدمی در این است که به عزت و بزرگی دست یابد و رسالت تربیتی پیام آوران الهی نیز در این جهت بوده است که عزت های مجازی و دروغین را به کناری زنند و مردمان را به عزت و بزرگی حقیقی رسانند، زیرا هیچ چیز در تربیت چون عزت، شخصیت آدمی را تحکیم و تثبیت نمی کند و هیچ دژی چون عزت، انسان را در برابر وسوسه ها حفظ نمی کند و از تباهی ها به دور نمی دارد.

امیرمؤمنان (ع) در خطبه ای با بیان شأن رب العزة و رسالت پیامبر اکرم (ص) بدین حقیقت اشارت فرموده است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الْأَوَّلِ فَلَا شَيْءَ قَبْلَهُ، وَ الْآخِرِ فَلَا شَيْءَ بَعْدَهُ، وَ الظَّاهِرِ فَلَا شَيْءَ فَوْقَهُ، وَ الْبَاطِنِ فَلَا شَيْءَ دُونَه»[8]، «سپاس خدای راست که اول است و چیزی پیش از او نیست و آخر است و پس از او موجودی نیست. برتر است و از او بالاتر چیزی نیست نزدیک است و از او نزدیکتر نیست».

در قسمت دیگری از این خطبه در توصیف پیامبر اکرم (ص) می فرماید: «مُسْتَقَرُّهُ خَيْرُ مُسْتَقَرٍّ وَ مَنْبِتُهُ أَشْرَفُ مَنْبِتٍ، فِي مَعَادِنِ الْكَرَامَةِ وَ مَمَاهِدِ السَّلَامَةِ، قَدْ صُرِفَتْ نَحْوَهُ أَفْئِدَةُ الْأَبْرَارِ وَ ثُنِيَتْ إِلَيْهِ أَزِمَّةُ الْأَبْصَارِ، دَفَنَ اللَّهُ بِهِ الضَّغَائِنَ وَ أَطْفَأَ بِهِ الثَّوَائِرَ، أَلَّفَ بِهِ إِخْوَاناً وَ فَرَّقَ بِهِ أَقْرَاناً، أَعَزَّ بِهِ الذِّلَّةَ وَ أَذَلَّ بِهِ الْعِزَّةَ»[9].

«قرارگاه او بهترین قرارگاه است و خاندان او را شریفترین پایگاه است؛ از کان های ارجمندی و کرامت و مهدهای پاکیزگی و عفت. دل های نیکوکاران به سوی او گردیده، و دیده ها در پی او دویده. کینه ها را بدو بنهفت و خون ها به برکت او بخفت. مؤمنان را بدو برادران هم کیش ساخت و جمع کافران را پریش. خواران را بدو ارجمند ساخت و سالار و عزیزان را بدو خوار».

تجلی عزت علوی در جنگ صفین

زندگی حقیقی، زیستن با ارجمندی است و این امر در اندیشه و سیره امام علی (ع) چنان می درخشد که آن حضرت حیات بی عزت را مرگ واقعی معرفی کرده است. در پیکار صفين لشکریان معاویه پیش دستی کردند و شریعه فرات را اشغال نمودند و آب را به روی لشکریان امام (ع) بستند. امیرمؤمنان (ع) خطبه ای شگفت ایراد کرد و فرمود:

«قَدِ اسْتَطْعَمُوكُمُ الْقِتَالَ، فَأَقِرُّوا عَلَى مَذَلَّةٍ وَ تَأْخِيرِ مَحَلَّةٍ أَوْ رَوُّوا السُّيُوفَ مِنَ الدِّمَاءِ تَرْوَوْا مِنَ الْمَاءِ؛ فَالْمَوْتُ فِي حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَ الْحَيَاةُ فِي مَوْتِكُمْ قَاهِرِينَ»[10]، «دشمن از شما نبرد می طلبد و گرسنه جنگ است؛ یا تن به ذلت دهید تا تیغ هایتان را با خون دشمن سیراب سازید و سپس خود سیراب شوید؛ خوار گشتن و زنده ماندنتان مردن است و کشته گشتن و پیروز شدن زنده بودن».

این سخنان روح عزتمندی را در کالبد لشکریان چنان برانگیخت که با حمله ای برق آسا لشکریان معاویه را عقب راندند و شریعه را در اختیار گرفتند. آنگاه برخی از یاران امام (ع) گفتند اینک ما آب را بر آنان ببندیم و عمل به مثل کنیم تا از پای درآیند. اما پیشوای عزتمندان از سر عزت نفس فرمود:

«خُذُوا مِنَ اَلْمَاءِ حَاجَتَكُمْ وَ اِرْجِعُوا إِلَى عَسْكَرِكُمْ وَ خَلُّوا بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ اَلْمَاءِ؛ فَإِنَّ اَللَّهَ قَدْ نَصَرَكُمْ بِبَغْيِهِمْ وَ ظُلْمِهِمْ»[11]، «به اندازه نیازتان آب بردارید و به لشکرگاه خود باز گردید و راه رسیدن آنها را به آب آزاد بگذارید؛ همانا خداوند شما را بر آنها به سبب سرکشی و ستمگریشان پیروز گردانیده است».

عزت و بزرگی از چنان جایگاهی در زندگی آدمی برخوردار است که بدون آن زندگی معنا ندارد. سخن حسین بن علی (ع) – تربیت شده مدرسه نبوی و علوی – بیانگر این امر است: «مَوْتٌ في عِزٍّ خَيْرٌ مِنْ حَياةٍ في ذُلٍّ»[12]، «مرگ با عزت از زندگی با ذلت بهتر است».

همچنین سخن حسین (ع) در روز عاشورا آن هنگام که سپاه عمر بن سعد از هر طرف حسینیان را محاصره کرد و دو سپاه رویاروی هم قرار گرفتند، نشان دهنده این تربیت کمالی است: «ألا وَ إنَّ الدَّعيَّ ابنَ الدَّعيِّ قَد رَکَزَ بَينَ اثنَتينِ، بَينَ السِّلَّهِ وَالذِلَّةِ؛ وَ هَيهاتَ مِنّا الذِلَّةُ، يَأبى اللّه ُ ذلك لَنا وَ رَسولُهُ وَ المُؤمِنونَ وَ حُجورٌ طابَت وَ طَهُرَت، وَ أنوفُ حَميَّةٍ وَ نُفوسُ أبيَّةٍ مِن أن تُؤثِرَ طاعَةَ اللِئامِ عَلى مَصارِعِ الكِرامِ»[13].

«آگاه باشید که این فرومایه فرزند فرومایه مرا میان دوراهی شمشیر و ذلت قرار داده است؛ و هیهات که ما زیر بار ذلت رویم، زیرا خداوند و پیامبرش و مؤمنان از اینکه ما زیر بار ذلت رویم ابا دارند، و دامن های پاک مادران و انسان های پاکدامن و مغزهای با غیرت و نفوس با شرافت روا نمی دارند که اطاعت افراد لئیم و پست را بر قتلگاه انسان های کریم و نيك منشان مقدم داریم».

در مدرسه تربیتی علی بن ابی طالب (ع) زندگی با سر بلندی، حیات است هر چند که با سختی بسیار همراه باشد،؛ و زندگی در خواری، ممات است هر چند که با راحتی بسیار مقرون باشد. آن حضرت فرموده است: «الْمَنِيَّةُ وَ لَا الدَّنِيَّةُ، وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّل»[14]، «مرگ آری، اما تن دادن به پستی هرگز؛ قناعت به کم آری، اما دست نیاز به سوی دیگران دراز کردن هرگز».

راه های کسب عزت و بزرگی

با توجه به حقیقت عزت، برای اینکه عزت و بزرگی در درون آدمی جان بگیرد و رشد کند و همه وجود را فرا گیرد و انسان از روحیه ای عزتمند برخوردار شود و شخصیتی پایدار و راست و استوار بیابد، بهترین راه، اطاعت خدا، غلبه بر هوای نفس، آزادی از دنیا، تقوا، قناعت، شجاعت و انصاف است که در سخنان امیرمؤمنان (ع) به صراحت وارد شده است.

چون اصل عزت به طور کلی از آن خداست، اطاعت خدا راهی کوتاه و هموار و مطلوب فطرت در کسب عزت و بزرگی است و غنیمتی بی مانند در تربیت انسان است. امیرمؤمنان (ع) فرموده است: «إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ الطَّاعَةَ غَنِيمَةَ الْأَكْيَاسِ، عِنْدَ تَفْرِيطِ الْعَجَزَةِ»[15]، «خدای سبحان طاعت را غنیمتی ساخته است برای زیرکان، آنگاه که مردم ناتوان کوتاهی کنند در آن».

انسان خردمند به خوبی درمی یابد که همه موجودات بالذات فقیرند و خداوند بی نیاز مطلق است، و تنها اوست که بی نیاز حقیقی است و همه موجودات سر تا پا نیازند. او ذاتی است مستجمع جمیع کمالات و شایسته طاعت؛ و با اطاعت اوست که آدمی به کمال می رسد و عزت و بزرگی می یابد. امیرمؤمنان (ع) راه عزت و بزرگی را این گونه ترسیم می کند: «إِذَا طَلَبْتَ الْعِزَّ فَاطْلُبُهُ بِالطَّاعَةِ»[16]، «هر گاه خواهان عزت شدی آن را در اطاعت و فرمانبرداری خدای بجوی».

آدمی چون در اطاعت حق قرار می گیرد، به دریای بیکران عزت ربوبی واصل می شود و به اقتدار حقیقی می رسد که از امیرمؤمنان (ع) چنین وارد شده است. «لَا عِزَّ كَالطَّاعَةِ»[17]، «هیچ عزتی چون اطاعت و فرمانبرداری [خدای] نیست». «لَا عِزَّ إِلَّا بِالطَّاعَةِ»[18]، «هیچ عزتی نیست مگر به سبب اطاعت و فرمانبرداری [خدای].

انسان با اطاعت قادر یکتا به صلابت و قوت حقیقی می رسد و در نتیجه از کوه راسخ تر می شود که سرافرازی به تمام معنا در اینجاست: «مَنْ أَطَاعَ اللهَ سُبْحَانَهُ عَزَّ وَ قَوِيَ»[19]، «هر که خدای سبحان را اطاعت کند، عزت و بزرگی یابد و قوی گردد».

تقوای الهی و پرواپیشگی نیز دژی است که آدمی را از آنچه بدو ضرر و زیان می رساند، حفظ می کند و مایه استواری و شکست ناپذیری آدمی در برابر عوامل مخرب حقیقتش می شود و زمینه رسیدن به مقصد تربیت را فراهم می نماید؛ و پرده دری و تبهکاری و ناپارسایی، خانه ای است بی بنیاد که آدمی را به نابودی می کشاند. امیرمؤمنان (ع) در ضمن خطبه ای فرموده است:

«اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ التَّقْوَى دَارُ حِصْنٍ عَزِيزٍ، وَ الْفُجُورَ دَارُ حِصْنٍ ذَلِيلٍ، لَا يَمْنَعُ أَهْلَهُ وَ لَا يُحْرِزُ مَنْ لَجَأَ إِلَيْهِ؛ أَلَا وَ بِالتَّقْوَى تُقْطَعُ حُمَةُ الْخَطَايَا، وَ بِالْيَقِينِ تُدْرَكُ الْغَايَةُ الْقُصْوَى»[20]، «بندگان خدا بدانید که پرهیزگاری خانه ای است چون دژ استوار، و ناپارسایی خانه ای بی بنیاد و خوار، نه ساکنانش را از آسیب نگاهبان است و نه کسی که بدان پناه برد در امان است. بدانید که با پرهیزگاری توان ریشه خطاها را برید و با یقین به نهایت درجه بلند توان رسید».

انسان به میزانی که در عرصه های گوناگون پروا پیشه می کند، به عزت و بزرگی دست می یابد و از پله های کمال بالا می رود، همان طور که پرده دری در هر عرصه ای حریم های وجود آدمی را می درد و خواری و سقوط به بار می آورد، به بیان امام علی (ع): «التَّقْوَى تُعِزُّ؛ الْفُجُورُ تُذِلُّ»[21]، «پرهیزگاری عزت می بخشد، تبهکاری ذلت می آورد».

تقوای الهی در ارجمندی آدمی چنان نقشی دارد که امیرمؤمنان (ع) آن را چنین معرفی کرده است: «لا عِزُّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَى»[22]، «هیچ عزتی عزت بخش تر از تقوا نیست».

آزادی از دنیای نکوهیده و رها شدن از دام های آن نیز آدمی را به قوت و صلابت می رساند و عزتش می بخشد. پیشوای آزادگان، علی (ع) فرموده است: «مَنْ سَلَا عَنْ مَوَاهِبِ الدُّنْيَا عَزَّ»[23]، «هر که بخشش های دنیا را از یاد برد عزت و بزرگی یابد».

هر چه آدمی بر خواهش های نفسانی و تمنیات حیوانی بیشتر چیره گردد، ارجمندی اش فزونی می گیرد و بستر سلوک انسانی به سوی مقصدی متعالی بیشتر برایش فراهم می شود. «مَنْ يَغْلِبُ هَوَاهُ يَعِزُّ»[24]، «هر که بر خواهش نفس خود چیره شود، عزت یابد».

روی برگرداندن از غیر خدا و همه چیز را از خدا دیدن و از او خواستن و جز او را در عالم وجود مؤثر ندانستن، خود بنیانی است عزت آور، چنانکه در بیانی از امیرمؤمنان (ع) بدین امر اشارت رفته است: «الْعِزُّ مَعَ الْیأْسِ»[25]، «عزت با یأس از غیر خدا است». «تروح إلى بقَاءِ عِزِّكَ بِالْوَحْدَةِ»[26]، «ماندگاری عزت خویش را با یکتایی و انقطاع زنده بدار».

قناعت و دوری از فزون طلبی و زیاده خواهی، آدمی را به عزت و بزرگی سوق می دهد، چنانکه از امیرمؤمنان (ع) وارد شده است: «الْقناعَةُ تُؤَدِّي إِلَى الْعِزَّء»[27]، «قناعت به سوی عزت می کشاند». حرص و طمع عین دریوزگی و خواری است و قناعت عین بی نیازی و ارجمندی. «الْقَنَاعَةُ عِزٌّ»[28]، «قناعت عزت است».

چون درخت قناعت در وجود آدمی سر زند، عزت به بار نشیند و آدمی تن به خواری در برابر فزون طلبی نفس ندهد؛ به بیان پیشوای پرهیزگاران علی (ع): «ثَمَرَةُ الْقَنَاعَةِ الْعِزَّ»[29]، «میوه قناعت عزت است». بنابراین کسی که خواهان عزت و بزرگی است، فزونخواهی را مهار می زند و زندگی خود را با قناعت، والایی و ارجمندی می بخشد. امام علی (ع) بدین کمال انسانی سفارش کرده و فرموده است: «اِقنَع تَعُزَّ»[30]، «قناعت کن عزیز باش».

شجاعت نیز از موجبات عزت و بزرگی انسان است و نمی گذارد آدمی تن به خواری و پستی دهد، چنانکه در سخنان نورانی امیرمؤمنان (ع) وارد شده است: «الشَّجَاعَةُ أَحَدُ الْعِزَّيْنِ»[31]، «شجاعت یکی از دو عزت است». «الشَّجَاعَةُ عِزُّ حَاضِرَ، الْجُبْنُ ذُلٌّ ظَاهِرٌ»[32]، «شجاعت عزتی مهیا و آماده است، و ترسویی ذلتی آشکار است».

پاس داشتن عدل و داد و حفظ حقوق دیگران همانند حفظ حقوق خود و نصف کردن سود و زبان میان خود و دیگران و در مقام داوری حقوق طرفین را یکسان و برابر رعایت کردن، یعنی انصاف، نیز از اموری است که آدمی را عزت و بزرگی می بخشد. امیرمؤمنان (ع) در ضمن سخنی این حقیقت را اشارت فرموده است: «ألا إِنَّهُ مَنْ يُنْصِفُ النَّاسُ مِنْ نَفْسِهِ لَمْ يَزِدْهُ اللهُ إِلَّا عِزّا»[33]، بدانید هر که از خود به مردم انصاف دهد خداوند جز عزتش نیفزاید».

پیامد های ذلت و خواری

خواری و ذلت پذیری، چه در فرد و چه در جامعه، زمینه پذیرش همه تباهی هاست و هیچ چیز چون ذلت ویرانگر بنیان تربیت حقیقی نیست. در هر دوره ای از تاریخ بشر که مناسبات و روابط ذلت بار بر مردمی حاکم شده است، انواع تباهی ها نیز ظهور کرده است. امیرمؤمنان علی (ع) چنین جامعه ای را این گونه معرفی کرده است:

«وَ اعْلَمُوا – رَحِمَكُمُ اللَّهُ – أَنَّكُمْ فِي زَمَانٍ الْقَائِلُ فِيهِ بِالْحَقِّ قَلِيلٌ وَ اللِّسَانُ عَنِ الصِّدْقِ كَلِيلٌ وَ اللَّازِممُ لِلْحَقِّ ذَلِيلٌ؛ أَهْلُهُ مُعْتَكِفُونَ عَلَى الْعِصْيَانِ، مُصْطَلِحُونَ عَلَى الْإِدْهَانِ؛ فَتَاهُمْ عَارِمٌ، وَ شَائِبُهُمْ آثِمٌ، وَ عَالِمُهُمْ مُنَافِقٌ، وَ قَارِئُهُمْ مُمَاذِقٌ؛ لَا يُعَظِّمُ صَغِيرُهُمْ كَبِيرَهُمْ، وَ لَا يَعُولُ غَنِيُّهُمْ فَقِيرَهُم»[34].

«بدانید خدایتان بیامرزد، شما در زمانی به سر می برید که گوینده حق اندک است در آن، و زبان در گفتن راست ناتوان. آنان که با حقند خوارند و مردم به نافرمانی خدا گرفتار، و سازش با یکدیگر را پذیرفتار. جوانشان بدخو و پیرشان گنهکار، عالمشان دو رو و قاری شان سود خود جو، نه خردشان سالمند را حرمت نهد و نه توانگرشان مستمند را کمک دهد».

وقتی حریم های عزت و بزرگی آدمیان می شکند، رنگ و بویی از انسانیت، سلامت، صداقت و صراحت باقی نمی ماند و انحطاط اخلاقی چون خوره ای فرد و جامعه را به نابودی می کشاند. تربیت انسان های والا جز به عزت ممکن نیست، و اخلاقیات جز در زمین ارجمندی آدمی شکوفا نمی شود. انسانی که زبان به ناراستی می گشاید و به تباهی تن می سپارد از ذلت نفسش است. «الْكَاذِبُ مُهَانٌ ذَلِيلٌ»[35]، «دروغگو [دارای شخصیتی] پست و خوار است». «نِفَاقُ الْمَرْءِ مِنْ ذُلّ يَجِدُهُ فِي نَفْسِهِ»[36]، «نفاق آدمی از ذلتی است که درون خود می یابد».

بنابراین خطرناکترین بیماری های درونی و پلیدترین رفتار آدمی ریشه در زمین ذلت نفس دارد و جز با تربیتی مبتنی بر عزت و بزرگی سیر به سوی کمال مطلق میسر نمی شود.

نتیجه گیری

عزت و بزرگی واقعی نه در قدرت و ثروت دنیاست، بلکه در قناعت و اطاعت از خداوند نهفته است. انسانی که به خدا توکل کرده و از نعمت های او راضی است، از هیچ نیازی احساس فقر نمی کند و در دلش آرامش واقعی را تجربه می کند. زندگی ای سرشار از عزت و آرامش زمانی امکان پذیر است که انسان با ایمان و قناعت در مسیر اطاعت از خداوند گام بردارد.

پی نوشت ها

[1] . راغب، مفردات، ص332-333

[2] . طباطبایی، المیزان، ج17، ص2

[3] . راغب، مفردات، ص333

[4] . منافقین/8

[5] . فاطر/10

[6] . مجلسی، بحارالأنوار، ج78، ص10

[7] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه53

[8] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه96

[9] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه96

[10] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه51

[11] . منقری، وقعة صفین، ج1، ص161