تاثیر فقر در افول سرمایه های اجتماعی کتمان ناپذیر است. از دیدگاه امام علی (ع)، میان فقر و مؤلفه های حضور در انجمن ها، مشارکت اجتماعی، ارتباطات اجتماعی و اعتماد اجتماعی و رعایت هنجارهای اجتماعی که از مهم ترین مؤلفه های سرمایه اجتماعی است، رابطه معناداری وجود دارد.

نیاز مادی از جمله مهم ترین نیازهای بشری است. تقریباً در همه جوامع، افرادی وجود دارند که به لحاظ معیشتی در تنگنا به سر ببرند. در اندیشه علوی نیز هنجار شکنی، بی صبری، اقدام به کارهای غیر عقلانی، گسترش عداوت و تضادهای اجتماعی و ستیز بین گروه های اجتماعی، به افراد فقیر نسبت داده شده است.

تاثیر فقر در اجتماع

امام علی (ع) در این باره می فرمایند: «وَ قَالَ (علیه السلام) لِابْنِهِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ: يَا بُنَيَّ، إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكَ الْفَقْرَ، فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْهُ؛ فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّينِ، مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ، دَاعِيَةٌ لِلْمَقْتِ»؛[1] «و درود خدا بر او، فرمود (به پسرش محمد حنفیه سفارش کرد): ای فرزند من از تهیدستی بر تو هراسناکم، از فقر به خدا پناه ببر که همانا فقر، دین انسان را ناقص و عقل را سرگردان و عامل دشمنی است».

مطابق این سخن، مردم از افراد فقیر فاصله می گیرند و حتی وی را مزاحم خویش تلقی می کنند و او هم از مردم فاصله می گیرد، چرا که فکر می کند دیگران باعث فقر او شده اند و در نتیجه، از دو جهت، باعث کینه ورزی و دشمنی می شود.[2] بنابراین، باعث افول ارتباط افراد فقیر با دیگران شده، در نتیجه، تاثیر فقر در افول سرمایه اجتماعی هویدا می شود.

تاثیر فقر در اجتماع بسیار گسترده است و بنابر حجم وسیعی از بیانات امام (ع) در این ارتباط، می توان تاثیر فقر را در زمینه های مختلف از جمله در کاهش سرمایه اجتماعی مشاهده کرد.

1. طرد شدگی اجتماعی

تاثیر فقر بر طرد شدگی اجتماعی به این معناست که اگر سرمایه اجتماعی ناظر به روابط انسانی و تقویت شبکه های اجتماعی است و زمانی به وجود می آید که روابط میان افراد به شیوه ای دگرگون شود که کنش را تسهیل کند، پدیده فقر می تواند به کاهش روابط اجتماعی بیانجامد. زیرا فقر عبارت است از بی نصیب ماندن از چیزهایی که برای تأمین زندگی انسان و کسانی که تحت تکفل او هستند، کفایت کند.

چون امکان ظهور استعدادهای افراد فقیر در جامعه وجود ندارد. در عرصه اجتماعی حضور چندانی ندارند و از مشارکت در فعالیت های عمومی مثل فعالیت در نهادها و سازمان های بزرگ و شبکه های اجتماعی پرهیز می کنند و در هیچ یک از انجمن های عام المنفعه و داوطلبانه عضو نمی شوند یا حداقل عضویت آن ها مورد قبول شبکه ها و نهادها و سازمان ها مورد قبول قرار نمی گیرد.[3]

چنان چه حضرت علی (ع) به درستی به آن اشاره داشته اند و و به فرزندش امام حسن (ع) فرمودند: «فرزندم! فرد تهیدست و فقیر، جایگاهش و موقعیتش در جامعه شناخته شده نیست».[4] بنابر نظریه فقر موقعیتی و طرد اجتماعی، افراد فقیر از جامعه طرد می شوند.

طرد اجتماعی سبب عدم مشارکت و قطع پیوندهای اجتماعی می شود، در نتیجه، موجب فرسایش سرمایه اجتماعی می شود. با چنین دیدگاهی، بیشترین تاثیر فقر در عرصه اجتماعی، از نگرش منفی نسبت به فقرا نشأت می گیرد و مردم با فقرا با شیوه ای کاملاً متفاوت از دیگر طبقات جامعه برخورد می کنند.

در روابط خانوادگی، روابط دوستانه، رفت و آمدها و به طور کلی در صحنه های اجتماعی، افراد فقیر با بی تفاوتی یا تحقیر نگریسته می شوند. نگرش منفی و تحقیر آمیز را در مدارس، فروشگاه ها، مراکز اجتماعی می توان ملاحظه کرد. امروزه نیز این امر ثابت شده که بین موقعیت اجتماعی فرد و روابط او با اعضای اجتماع، رابطه نزدیکی وجود دارد.[5]

حضرت امیر (ع) با اشاره به این موضوع در فرازی دیگر فرمودند: «الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ»؛[6] «ثروتمندی در غربت، همچون در وطن بودن و تهیدستی در وطن، غربت است».

زیرا غریب، کسی است که دوست و آشنایی ندارد و دنیا پرستان از افراد فقیر فاصله می گیرند، یعنی شخص غنی هرجا برود، به موجب غنایش، پیوندهای محبت با این و آن برقرار می سازد و به سبب بذل و بخشش یاران و مددکارانی پیدا می کند. اما فرد فقیر، دوستان و بستگان خود را از دست می دهد و گاه به صورت موجودی فراموش شده در می آید و آن ها را در شهر خویش غریب می گذارند.[7]

به عبارتی، تاثیر فقر، محدود شدن در شبکه اجتماعی، بی اعتمادی اجتماعی، انزوای اجتماعی و تضعیف پیوندهای اجتماعی است. این امور همان است که به نابودی سرمایه اجتماعی، حیثیت انسان و موجودیت اجتماعی او می انجامد.

2. تاثیر فقر بر فراموشی

همچنین حضرت علی (ع) می فرمایند: «الفَقرُ يُنسي»؛[8] «فقر، مایه فراموش شدن است».

پس فقر شخص را به گمنامی سوق می دهد، ضمن اینکه او را از رده زندگی خارج می کند، کرامت انسانی او را از میان می برد و از دادن حقوق سیاسی و اجتماعی به او باز می دارد. پس فقر، عمده ترین مانع برای پیوستن به اجتماع و عضو شدن در آن است. از این رو، محرومان چنان در اجتماع زندگی می کنند که گویی در آن نیستند.[9]

افراد فقیر در جامعه بزرگتر درگیر نمی شوند. امام علی (ع) در این باره فرمودند: «وَ الْمُقِلُّ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ»؛[10] «کسی که مال کمی دارد؛ در شهر خودش غریب است».

3. عدم توجه به سخن فقیر

همچنین کسی سخن فقیر را گوش نمی کند و هیچ کس مقامی برای او قائل نمی شود. چنانچه امام علی (ع) فرموده اند: «الفقيرُ حَقيرٌ لا يُسمَعُ كلامُهُ ، ولا يُعرَفُ مَقامُهُ»؛[11] «فقیر، حقیر است، به سخن او کسی گوش نمی دهد و قدر او را هیچ کس نمی شناسد».

این سخن امام (ع)، اشاره دارد به از دست دادن موقعیت اجتماعی و جمله لا يسمع كلامه، اشاره است به این که کرامت انسانی فقیران نادیده گرفته می شود و کسی به سخنان آنان در راه مطالبه حقوق شان گوش فرا نمی دهد.

4. مرگ بزرگ

به همین دلیل، امام علی (ع) از فقر به مرگ بزرگ یاد کرده اند: «الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ».[12]

زیرا مرگ، عبارت است از نابودی زندگی و باطل شدن نیروهای جسمی و حیاتی. امام (ع) می فرمایند: «القَبرُ خَيرٌ مِنَ الفقر»؛[13] «قبر (مردن و دفن شدن)، بهتر از فقر است». در قبر، جسد آدمی دفن می شود، ولی در گودال های فقر، هرچه آدمی نیرو و شایستگی و موهبت دارد، مدفون می گردد.[14]

5. تاثیر فقر بر مشکلات خانوادگی

همچنین امام علی (ع) درباره مشکلات خانوادگی نیز می فرمایند: «هنگامی که پول داشتی، همه مردم در خدمت تو هستند و هنگامی که فقیر شدی، حتی خانواده ات تو را نمی شناسند».[15]

هنگامی که فقیر از اجتماع و سیاست منزوی و منعزل باشد و هیچ وزن و آبرویی در فرهنگ و اجتماع و سیاست و اقتصاد و برنامه ریزی و حقوق نداشته باشد و به جایی برسد که آرزوی مرگ کند و جسمش لاغر و عقلش پریشان شود و اندوهناک و ناچیز و نومید باشد و همه از او بیزار باشند و با وی پیوند و رابطه نداشته باشند، چنین شخصی، نزد خویشانش نیز منزلت و ارزشی ندارد.[16] این وضعیت، درست نقطه مقابل اعتماد بالا، مشارکت فعال، روابط اجتماعی وسیع و پویا و فعال است که باعث تقویت سرمایه اجتماعی می شود.

6. عدم امنیت اجتماعی

به زعم کلمن و نظریه فقر و عدم امنیت اجتماعی، هنجارهای موثر، شکل نیرومند سرمایه اجتماعی را شکل می دهد یا هنجارهایی که پشتوانه اخلاقی دارند؛ به عاملان اجتماعی یاد می دهد که از منافع شخصی خویش به منفعت جمع بگذرند.[17]

بنابراین اگر افراد در موقعیتی قرار گیرند که با هنجارهای اجتماعی همسو باشد، به همان میزان به سرمایه اجتماعی خود می افزایند. هنجارها بایستی از ویژگی خاصی برخوردار باشند تا توان نهادینه شدن را داشته باشند و آن، هم سویی با نیازهای انسان است تا به بهزیستی منجر شوند.

اگر هنجارها با نیازهای فیزیولوژی انسان همسو نباشد، چندان قدرت نهادینه شدن را ندارند. به دلیل تقدم نیازهای مادی بر نیازهای معنوی، در صورت نادیده گرفتن نیازهای مادی، اصولاً نیازهای معنوی انسان به مرحله ظهور نمی رسد.

چنانچه منشأ بسیاری از انحرافات و ناهنجاری های اجتماعی، ریشه در فقر و ناتوانی در پاسخ به نیازهای مادی انسان است. هرچند لزوماً تاثیر فقر ناهنجاری نمی باشد، ولی احتمال آن وجود دارد. حضرت امیر (ع) می فرمایند: «العسر يشين الاخلاق ويُوحِشُ الرفاق»؛[18] «تنگی و فشار زندگی خوی و خصلت ها را زشت می گرداند و رفقا را به وحشت اندازد».

همچنین امام علی (ع) به امام حسن (ع) می فرمایند: «انسانی را که طلب روزی خود می کند، سرزنش مکن. چه هر کس روزی خود و خانواده خود را نداشته باشد، خطاهایش افزون می گردد».[19]

فقر مفرط، جز آنان که راسخ در اصول شده اند را به شدت تهدید می کند. زیرا آدمی را به غفلت و ذلت و خواری در برابر مخلوق می کشاند و و رشته روابط اجتماعی را می گسلد و بسیاری از تباهی ها و ناهنجاری ها، ریشه در فقر مفرط دارد.

7. تاثیر فقر بر انحرافات اجتماعی

بنابراین، بعنوان یکی دیگر از آثار فقر در کاهش سرمایه اجتماعی، می توان به افزایش انحرافات توسط افراد فقیر اشاره کرد. زیرا این احتمال وجود دارد که افراد فقیر برای رفع نیازهای اساسی خویش به امور خلاف روی آورند. پرونده های موجود، آمار جرائم در همه جای دنیا، نشانگر تأیید این مسأله است که افراد فقیر به کارهای خلاف، از جمله سرقت و اعمال منافی عفت روی می آورند.

همچنین ممکن است از طرف سودجویان نیز مورد سوء استفاده قرار بگیرند. زیرا آنان را به بهای اندکی خریده و به کارهای خلاف سوق می دهند. چنانچه حضرت علی (ع) می فرمایند: «العُسُ يُفسد الاخلاق»؛[20] «سختی و فشار اخلاق را فاسد می کند».

این بیانات امام (ع) حاکی از آن است که فقر در انحرافات اجتماعی نقش بسیاری مهمی دارد. زیرا ترس از فقیر شدن و میل و اندیشه بزرگ خواهی، انسان را به ناهنجاری سوق می دهد و او را به هلاکت می اندازد. البته فقری که سبب انحراف است، آن است که با این تخیل همراه باشد که دنیا همه چیز است و از همین رو سبب انحراف می شود و اساساً اگر هدف اصلی انسان در میان خواسته های دنیوی گم شود، به چنین توهمی دچار می شود و از گرایش به هیچ انحرافی ابا نخواهد داشت.

بنابراین فقر به خودی خود، عامل بروز انحراف نیست. چنانچه علامه در ذیل آیه ٢٦٨ سوره مبارکه بقره، ترس از فقر را یک القای شیطانی می دانند که هدف شیطان نیز انحراف است.[21]

بدیهی است که فقر، تمام وجوه زندگی آدمی را تحت تاثیر خود قرار می دهد. بدین ترتیب، این افراد تحت تاثیر واقعیت های زندگی، بیکاری، جهل و بی سوادی … قرار گرفته و متعاقباً آنان را به نوعی بی اعتمادی، عدم مشارکت کاهش روابط و تضعیف پیوندهای اجتماعی که همه از مؤلفه های سرمایه اجتماعی است، دچار می کند.[22]

امام علی (ع) این گونه تصریح می کند که انسان فقیر از خواست ها و مطلوب های خویش که سرمایه زندگی مادی است، محروم شده و از این رو، دچار تألم و اندوه می شود و از مقاصد خود باز می ماند. زیرا اندوه سراسر زندگیش را در بر می گیرد.[23]

همان گونه که فقر، منجر به کاهش سرمایه اجتماعی است، ثروت فراوان نیز انسان را به طغیان می کشاند. لذا میانه روی باعث ایجاد روحیه برادری در اجتماع است. اگر افراد در هر اجتماع به حقوق خود دست یابند و گرفتار دام های ناکامی نشوند (و با دیدن مشتی مردم خوشگذران، احساس کمبودی در خود نکنند)، در دل خود خشم و رشکی احساس نخواهند کرد، بلکه نسبت به یکدیگر احساس محبت و مهربانی خواهند داشت.

بدینگونه علت های کینه و خشم و اختلاف و قطع روابط که از عوامل کاهش سرمایه اجتماعی هستند، از میان می رود.

نتیجه گیری

از دیدگاه امام علی (ع)، تاثیر فقر در عرصه اجتماعی، موجب افزایش بدبینی و سوء ظن نسبت به افراد می شود و باعث تخریب مشارکت اجتماعی به عنوان یکی از مؤلفه های سرمایه اجتماعی می شود و موجب عکس العمل کینه توزانه نسبت به اطرافیان می شود. با حل معضل فقر و حذف تاثیرات فقر در اجتماع، می توان از سرمایه های اجتماعی به بهترین نحو بهره برد.

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 319.

[2] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین (ع)، ج15، ص588.

[3] . کدخدایی الیادرانی و دیگران، بررسی پیامدهای فقر در سلامت روح و روان افراد، ص49.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

[5] . گنجی، روان شناسی عمومی، ص103.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 56.

[7] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین (ع)، ج12، ص352.

[8] . آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ج6، ص12.

[9] . حکیمی و دیگران، الحیاة، ج4، ص405.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 3.

[11] . مجلسی، بحارالانوار، ج72، ص47.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 163.

[13] . کلینی، الکافی، ج8، ص21.

[14] . حکیمی و دیگران، الحیاة، ج4، ص400.

[15] . محمدی ری شهری، میزان الحکمة، ص91.

[16] . حکیمی و دیگران، الحیاة، ج4، ص408.

[17] . کلمن، بنیادهای نظریه اجتماعی، ص476.

[18] . آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ج2، ص9.

[19] . مجلسی، بحار الانوار، ج69، ص47.

[20] . آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ج1، ص202.

[21] . طباطبایی، تفسیر المیزان، ج2، ص392.

[22] . زاهدی و دیگران، فقر و سرمایه اجتماعی، ص91.

[23] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج5، ص335.

منابع

1. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1366.
2. بحرانی، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، ترجمه: حبیب الله روحانی و محمد رضا عطایی، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1375ق.
3. حکیمی، محمد رضا؛ حکیمی، محمد؛ حکیمی، علی، الحیاة، ترجمه: احمد آرام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1380.
4. زاهدی، محمد جواد؛ ملکی، امیر؛ حیدری، امیر ارسلان، فقر و سرمایه اجتماعی، فصلنامه رفاه اجتماعی، شماره 28، 1378، ص 105-79.
5. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
6. طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه: محمد باقر موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی، 1374.
7. کدخدایی الیادرانی، زهره؛ اجیه، تقی؛ فاضل یگانه، مسعوده، بررسی پیامدهای فقر در سلامت روح و روان افراد از دیدگاه امام علی (ع)، پژوهشنامه حکمت اهل بیت (ع)، شماره 1، 1393، ص 47-62.
8. کلمن، جیمز، بنیادهای نظریه اجتماعی، ترجمه: منوچهر صبوری، تهران، نشر نی، 1377.
9. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامی، 1365.
10. گنجی، حمزه، روان شناسی عمومی، تهران، موسسه نشر ساوالان، 1385.
11. مجلسی، محمد تقی، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار (ع)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1404ق.
12. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمة، ترجمه: حمید رضا شیخی، قم، انتشارات دارالحدیث، 1377.
13. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین (ع)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1375.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

قادر زاده، مژگان؛ زراع زردینی، احمد؛ زارعی محمود آبادی، حسن، رابطه فقر و فرسایش سرمایه اجتماعی در آموزه های علوی، فصلنامه علمی پژوهش های نهج البلاغه، شماره 82، 1403، ص 186-167.