سخنرانی های امام علی (ع) نشان دهنده مهارت بی نظیر در استفاده از زبان عربی و شاهکار هوش کلامی امام علی (ع) هستند. البته باید مدنظر داشت که بنابر امامت امام (ع) امکان هرگونه خطا و اشتباه نیز در سخنرانی ایشان حذف می گردد.

علت نیاز به آمادگی قبل از سخنرانی

حتی در بیان مطالب داخل متن نیز تکراری صورت گیرد و یا یک مطلب چند جا آورده شود، بلکه به صورت روان و پشت سر هم و به صورت پیاپی صادر شده اند، زیرا زمانی یک سخنران، نیاز به آماده سازی قبل از سخنرانی دارد که از چند ویژگی برخوردار باشد:

۱ – دچار نسیان و فراموشی شود.

۲ – دچار اشتباه گردد.

3- معلوم در نزد او حاضر نباشد و یا علم آن را از جایی دیگر گرفته و خود در آن زمینه تخصص لازم را نداشته باشد.

ولی در رابطه با امام علی (ع) هر سه گزینه منتفی است، زیرا امام (ع) از آن جهت که امامت دارد، باید به تمام حقایق و احکام دین عالم باشد. چون کسی که نمونه دین است، به باطن و حقیقت احکام متحقق شده، باید تمام احکام و حقایق دیانت را بداند و از روح و باطن آن ها مطلع باشد و به حقیقت آن نائل شده باشد.

زیرا همیشه باید یک فرد کامل انسانیت و نمونه جامع دین در بین بشر موجود باشد که تمام کمالات ممکنه انسانیت در وی به فعلیت رسیده، آینه سر تا پای دیانت باشد، تا طریق دین و نیل به کمالات بی نهایت و ارتباط بين عالم غیب و نوع انسان محفوظ باشد.^[1] بنابراین علوم گوناگون در نزد امام (ع) به صورت بالفعل وجود دارد، همان گونه که امام رضا (ع) در ضمن حدیث مفصلی درباره امامت فرمودند:

«هنگامی که خدای متعال کسی را به عنوان امام (ع) برای مردم بر می گزیند، به او سعه صدر اعطا می کند و چشمه های حکمت در دلش قرار می دهد و علم را به وی الهام می کند تا برای جواب از هیچ سوالی و در تشخیص حق، سرگردان نشود».^[2]

و همچنین امام (ع) با داشتن مقام عصمت، از گناه و اشتباه و فراموشی مصون بوده،^[3] بنابراین نیاز به سازماندهی و بازسازی متن خطابه ندارد که دچار فراموشی، اشتباه و یا خطا شود و حین خطابه مشکل یاد آوردی و غیره به او دست دهد، امام رضا (ع) در ادامه می فرمایند:

«پس او معصوم و مورد تایید و توفیق و تسديد الهی بوده از خطاها و لغزش ها در امان خواهد بود و خدای متعال، این خصلت ها را به او می دهد تا حجت بر بندگان و شاهد بر آفریدگانش باشد و این بخشش الهی است که به هر کس بخواهد می دهد».^[4]

کمتر خطیبی وجود داشته که خطب خود را بداهةً و ارتجالاً ادا کرده باشد. خطیبان سخنان خود را قبلاً تهیه و در تنظیم آن وقت هایی مصروف کرده اند، اما امام علی (ع) در هر جا و هر مورد و هر حالت که اقتضا کرده، ایستاده و گوهر افشانی کرده است، بدون سابقه و تمرین قبلی و دیدن مدرسه و استاد و خواندن ادبیات و معانی بیان، با آن که سخنان امام علی (ع) بداهه است، اما دارای جامعیت می باشد.

سخن امام علی (ع) در عین سادگی، شور انگیز و در عین روانی، گاهی در پیچیدگی تصنعات قرار می گیرد، مشحون است از صنایع لفظی و معنوی، در حالتی که دارد مرسل پیش می رود، مسجع می شود، جایی که تاثیر می خواهد (تاثیر بیشتری) به انواع تأکید و تشبیه و استعاره و مجاز دست می زند. تمثیل را ماهرانه به کار می برد، از آیات گرفته تا اشعار و مثل های سایر.[5]

جرج جرداق نیز از بدیهی سخن گفتن امام علی (ع) به شگفت آمده و فرقی بین نامه ها و خطبه ها و سخنرانی های امام علی (ع) نمی بیند:

«خطبه های بدیهی علی (ع) حاکی از اندیشه هایی معجزه آساست که بر اساس دقت و منطق صحیح و استوار است، راستی چنین دقتی حیرت زاست، زیرا علی (ع) در ایراد خطبه های خود آمادگی قبلی و لو برای چند لحظه نداشت و خطبه های خود را بدون آمادگی قبلی ایراد می کرد!

این خطبه ها چنان در افکار علی (ع) جوشش داشت که مانند برقی که بی خبر جهش کند یا صاعقه ای ناگهانی که بی مقدمه به وقوع بپیوندد و یا گردبادی که ناگهان وزیدن بگیرد و همه را به خود بپیچد و جاروب کند و به حکم قانون حادثه و حدود مناسبت های ویژه مسیری را پیش گیرد و از همان جا باز گردد، بدون کوچکترین رنج و زحمت به زبانش جاری می شد».[6]

و یا در جای دیگر می گویند:

«در خطبه های ارتجالی امام (ع)، معجزاتی و شگفتی هایی از افکار وابسته و پیوسته به قانون عقل استوار و منطق محکم وجود دارد و شما اگر بدانید که علی بن ابی طالب (ع)، برای القای خطابه ای هیچ وقت خود را از قبل آماده نمی ساخت و حتی چند دقیقه از وقت خود را صرف آن نمی کرد، از این قدرت و استحکام خطبه ها یکه خواهید خورد. در واقع این خطبه ها از قلب او می جوشید و از خاطر او می گذشت و بر زبانش جای می گردید، بدون آن که زحمتی به خویش بدهد، یا کوششی را بر خود تحمیل کند».[7]

محمد علی انصاری نیز در مقدمه ترجمه نهج البلاغه، خود نهج البلاغه را یکی از شگفتی هایی می داند که در آن از مطالب گوناگون بیان شده است و تمام اسرار ارجمندی و رموز سربلندی بشریت در آن مندرج است.

امام علی (ع) کلیه مطالب خلقت را از قبیل توحید، ساختمان بشر، خلقت آسمان ها و زمین ها، ملائک و کواکب خورشید و ماه ها، کوه ها، معدن ها، غرش رعد، ریزش ابر، مغرس درخت ها، منبت شکوفه ها، رویش گل ها، تشریح احوال امم و طوایف، حتی چگونگی و توصیف خلقت طاووس و شب پره را با کمال فصاحت بیان فرموده است. بعد از بیان این موارد در پایان می آورند که:

«از شگفتی هاست، با این که اغلب این خطب و کلمات درباره اموری که عرض شد، تمام بدون اندیشه قبلی، مرتجلاً بالبداهه سروده شده است، معذلک، کلیه آداب و قوانین بدیت و بلاغت، از حس ترکیب سلاست، الفاظ، شیرینی و استحکام معانی، نزدیکی بافهام، دوری از تعقید و تکلیف، مقابلت جملات، مطابقت حروف و الفاظ، ترصیع و توشیح، استعمال مجاز، معانی رد العجز على الصدر و بالعکس.

تمام این دقایق و لطائف در آن خطب و کلمات عرشی در نظر گرفته و بیان گردیده است که تحدید و توصیف آن ها و صدها امور دیگری که در این دایرة المعارف علوی است، از عهده ماها خارج است».[8]

به عنوان نمونه می توان به خطبه غرا که یکی از پربارترین خطبه ها و سخنرانی های امام علی (ع) و یکی از شگفت انگیزترین خطبه ها است، اشاره نمود که بعد از بیان آن بدن ها لرزید و اشک از چشم ها جاری شد، خطبه ای که در اوج بلاغت صادر شده است و مطالب عمیق توحیدی و جهان بینی در آن وارد شده است که امام (ع) به صورت بالبداهه و اتجالاً و بدون هیچ گونه سابقه ذهنی آن را بیان کرده اند.[9]

بیان مطالب و پرهیز از بازگویی های بی مورد

برخلاف شیوه سخنرانی های امام علی (ع) آنچه که در سخنان خطیبان و اندیشمندان سخندان رایج امروزی بیان می شود، این است که متن خطابه و سخنرانی باید از قبل توسط سخنران آماده شود. به قول دیل کارنگی: «فقط سخنرانی که متن سخنرانی اش از قبل تهیه کرده است، قابل اعتماد است».^[10] هر سخنران قبل از سخنرانی اش، باید نسبت به سازماندهی متن و حتی نوشتن قبل از آن، بیان جزئیات و در نظر گرفتن مطالب مورد نیاز و طرح اولیه سخنرانی اقدام نماید، هر چند که برخی می توانند به بداهه سخن بگویند، اما مشی خطبا بر این است و اندیشمندان خطابه به آن تاکید دارند.

هرگز نمی توان این امر را برای امام علی (ع) صادق دانست. بنابر دلایلی خطابه ها و سخنرانی های امام علی (ع) در اکثر قریب به اتفاق به صورت بالبداهه بیان شده اند، بدون این که آمادگی قبلی وجود داشته باشد و یا حتی در خصوص حواشی آن تفکر نمایند و یا دو خطبه را همسان و به صورت تکراری و در دو مکان بیان نمایند.

یکی دیگر از رویکردهای سخنرانی های امام علی (ع) این است که امام (ع) مطالب خطب را به صورت پیاپی صادر کرده و با جملات و عبارات کوتاه به توصیف کامل و تشریح جریان می پرداختند، بدون این که بازگویی های بی مورد در طول خطبه داشته باشند. یعنی در طول خطبه وقتی مطلبی را بیان می کردند و همه جوانب آن را تشریح می نمودند، از آن مطلب رد شده و نسبت به آن مطلب تکرار نداشته و از آن عبور می نمودند.

با نگاهی به خطبه ها و سخنرانی های امام علی (ع) مشاهده می شود که در داخل سخنرانی های امام على (ع) جملات تکراری به غایت کمتر است، به این دلیل است که امام (ع) مطلب را به صورت جملات ریز و خلاصه و جان کلام بیان نموده و آن را با همان شیوه در ادامه می آوردند، اما در میان آن ها بازگویی های بی مورد و رجوع به جمله قبلی وجود نداشته و بعد از بیان مطلب از آن عبور نموده اند.

به عنوان نمونه با نگاهی به خطبه اشباح که یک خطبه طولانی است، امام (ع) مطالب گوناگونی را در این خطبه بیان نموده اند که از صفات خداوند، کیفیت خلقت آسمان ها، اقسام ملائکه، صفات فرشتگان، چگونگی آفرینش زمین، زیبایی های زمین، آفرینش امکانات زندگی و مناجات سخن گفته اند که با نگاهی گذرا به این خطبه مشاهده می شود که امام (ع) بازگویی های بی مورد مطالبی در این خطبه نداشته و به صورت روان مطالب را بیان نموده و بعد از بیان هر مطلب از آن عبور کرده اند و برای توضیح و تفسیر مجدد، رجوع دوباره به مطلب نداشتند.

شاید یکی از دلایل اصلی این امر را این بدانیم که امام (ع) به بیان مطالب و به انتها رساندن مطالب تاکید داشته تا با این شیوه بتوانند، همه مطالبی که در یک خطبه نیاز است را بیان نمایند و بازگویی های بی مورد، نوعی از دست دادن زمان و از بین رفتن جان کلام و خستگی مخاطبان را به همراه خواهد داشت.

از سوی دیگر شگرد امام (ع) بر این بود که با موضوعات گوناگون مطالب خطبه را بیان نمایند، به عبارت دیگر امام (ع) ترجیح می دادند به جای بازگویی های بی مورد یک موضوع، از موضوعات دیگر جهت گیرایی و ایجاد علاقه در شنوندگان استفاده نمایند.

یا این که به جای بازگویی های بی مورد، از تشبیه، امثال، ضرب المثل و مسائل تاریخی، علمی و داستان برای بیان استفاده می نمودند که در این صورت، اولاً از بازگویی های بی مورد کلام که موجبات خستگی مخاطبان و مخل در خطابه است، پرهیز می نمودند و ثانیاً علاوه بر تنوع و زیبایی، موجب تاکید بر کلام نیز می شد.

در خطبه شقشقیه هنگامی که امام (ع) خطبه را به بحث خلافت خود و این که هرگز مشتاق خلافت نمی باشند، می رسانند، مردی از اهالی عراق بلند می شوند و نامه ای به دست امام (ع) می دهند و امام (ع) بعد از آن که آن را خوانده و جواب دادند، دیگر سخن را ادامه نمی دهند. ابن عباس تقاضای ادامه کلام می کنند، اما امام (ع) می فرمایند:

«شقشقةُ هَدَرَت ثُمَّ قَرِّت»؛

یعنی شعله ای بود و فروکش کرد و رفت و دیگر به ادامه سخن نمی پردازند. شقشقة هدرت یک ضرب المثل است، همچنان که گه گاهی شتر پاره گوشتی از دهان بیرون می آورد و صدایی از آن برخاسته و تمام می شود.[11] امام (ع) مطلب به آن مهمی و همراه با فصاحت و بلاغت را بیان می نمایند و دیگر تمایلی به بیان دوباره و حتی ادامه آن ندارند و بعد از بیان، از آن عبور می کنند و به بازگویی های بی مورد و ادامه آن نمی پردازند.

در بسیاری از خطب نیز امام (ع) مطالب را بیان نموده و از آن عبور کرده و از بازگویی های بی مورد و توضیح مجدد و بیشتر صرف نظر کرده اند.

نتیجه گیری

همیشه وجود یک نمونه کامل انسانی از دین لازم است تا رابطه عالم غیب و انسان حفظ گردد. امامت امام (ع)، او را از هرگونه خطا و اشتباه در رفتار و گفتار محفوظ می دارد. سخنرانی های امام علی (ع) بداهه ایراد می گشت، چرا که ایشان نیازی به تمرین و آمادگی قبلی نداشتند. کلام ناب امام علی (ع) همیشه کامل و جامع بیان می گشت و از بازگویی های بی مورد حذر می کردند.

پی نوشت ها

[1] .  امینی، بررسی مسائل کلی امامت، ص232.
[2] . مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص373.
[3] . مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص367-374.
[4] . مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص373.
[5] . سپهر خراسانی، امام علی (ع) بزرگترین خطیب تاریخ، ص281.
[6] . جرداق، بخشی از زیبایی نهج البلاغه، ص25.
[7] . جرداق، علی صدای عدالت انسانی، ص595.
[8] . انصاری قمی، ترجمه نهج البلاغه، ص12-13.
[9] . مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج3، ص460.
[10] . کارنگی، آیین سخنرانی، ص35.
[11] . انصاری قمی، ترجمه نهج البلاغه، ص53.

منابع

1. امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت، قم، مرکز مطبوعاتی دارالتبلیغ، 1352، چاپ دوم.
2. انصاری قمی، محمد علی، ترجمه نهج البلاغه، تهران، انتشارات نوین، 1331.
3. جرداق، جرج، بخشی از زیبایی نهج البلاغه، ترجمه: انصاری، محمد رضا، کانون انتشارات محمدی، 1373.
4. جرداق، جرج، علی صدای عدالت انسانی، ترجمه: خسروشاهی، سید هادی، قم، بوستان کتاب، 1389، چاپ سوم.
5. سپهر خراسانی، احمد، امام علی (ع) بزرگترین خطیب تاریخ، یاد نامه کنگره هزاره نهج البلاغه، تهران، بنیاد نهج البلاغه، 1360.
6. کارنگی، دیل، آیین سخنرانی، ترجمه: جعفری، ریحانه، تهران، نشر پیمان، 1380، چاپ سوم.
7. مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1376، چاپ پانزدهم.
8. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام (ع)، تهران، دارالکتب اسلامیه، 1375.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

یار محمدی، مهدی، آیین سخنرانی امام علی (ع)، قم، مهر امیرالمومنین (ع)، 1391. ص150-144.