امام علی (ع) پیش از هر مکتب مادیِ طرفدار زن، مدارا با زنان را تحت هر شرایطی حتی در صورت بدرفتاری و اهانت لازم و ضروری دانسته و خشونت و تعرض به او را محکوم نموده است. بررسی اجمالی در سیره امام (ع) ثابت می کند که آن حضرت هرگز به سنت جاهلیت (مردم عرب پیش از ظهور اسلام) آلوده نشد و همواره به شخصیت و مقام زن احترام بسیار می گذاشته اند. او نه تنها در خانه شریک زندگی همسر خود بوده بلکه مردان را نیز به پاسداری از حرمت و حفظ جایگاه حقوقی زن توصیه می نموده است. در بیان کرامت و منزلت زن از زبان حضرت همین بس که او را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی نموده و می فرماید: «المرأة ریحانة و لیست بقهرمانة»؛[1] زن گل خوشبوی زندگی است و نباید کارهای دشوار را بر او تحمیل کرد. در کلامی دیگر از زن به عنوان امانت الهی[2] یاد شده است که همچون امانت های دیگر خداوند ارزشمند و قابل احترام می باشد و باید آن چنانکه شایسته امانتگذار است از او محافظت و نگهداری شود.

مصداقهای جایگاه حقوقی زن

در ذیل به چند نمونه از جایگاه حقوقی زن در عرصه خانواده در کلام امیر المؤمنین امام علی (ع) اشاره می گردد:

1. همکاری و همیاری

از مهمترین جایگاه حقوقی زن در عرصه خانواده، کمک و یاری نمودن همسر است، خدمت در خانه بالاترین عبادتهاست؛ زیرا بالاترین فضیلت ها، شهادت در راه خداست و پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمودند: «الکادُّ علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله»؛[3] كسى كه براى [كسب روزىِ] خانواده اش زحمت بكشد، مانند مجاهدِ در راه خداست.

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که امیر المومنین (ع) آب و هیزم می آورد و جارو می کرد.[4] با این که حضرت علی (علیه السلام) کارهای بیرون خانه را به عهده گرفته است به کارهای درون خانه نیز می پردازد و به همسرش کمک می کند.

و در حدیث دیگر درباره بیان جایگاه حقوقی زن آمده است: «دخل رسول الله (ص) علی علی فوجده هو و فاطمه علیها السلام یطحنان فی الجاروش، فقال النبی (ص): أیکما أعیی؟ فقال علی: فاطمة یا رسول الله؟ فقال لها: قومی یا بنیة. فقامت و جلس النبی (ص) موضعها مع علی (ص) فواساه فی طحن الحبّ».[5]

رسول خدا (ص) به خانه علی (ع) وارد شد. او و فاطمه را دید که با کمک یکدیگر با آسیاب آرد می کنند پیامبر (ص) فرمود: کدام خسته ترید؟ علی عرض کرد: فاطمه خسته تر است. پیامبر (ص) به او فرمود: برخیز. فاطمه برخاست و پیامبر به جای او نشست و علی (ع) را در ارد کردن کمک نمود.

از نکات لطیف در روایت که اشاره به جایگاه حقوقی زن دارد آن است که پیامبر (ص) در مرحله اول به فاطمه نمی فرماید: تو خسته ای برخیز، بلکه سؤال می فرماید: کدام یک خسته ترید تا تساوی را رعایت کرده باشد. لطیف تر از سخن پیامبر (ص)، سخن (علی علیه السلام) است که پیش از آنکه خود فاطمه (س) بفرماید: من خسته ام، علی (ع) می فرماید: فاطمه خسته تر است.

2. معاشرت نیک و عدم عزلت

اگر مرد اهل زهد و ریاضت است، نباید ریاضت او به سخت گیری در مورد همسر و فرزندانش منجر شود. حضرت علی (علیه السلام) به عاصم بن زیاد که ریاضت و ترک دنیای او سبب حزن و اندوه همسر و فرزندانش شده بود فرمودند: «اما استحیتَ من أهلک، اما رحمت ولدک؟ أتری الله أحل لک الطیبات و هو یکره أخذک منها؟».[6]

«آیا از همسر و خانواده ات شرم نمی کنی؟ چرا به فرزندانت رحم نمی کنی؟ در مورد خدا چنین می اندیشی که بر تو حلال می گرداند اموری را، اما گرفتن و استفاده تو از آنها را کراهت دارد؟»

3. عدم تبعیض

جوامع بشری به تناسب فرهنگ های متفاوت بین فرزندان دختر و پسر تفاوت هایی قائلند؛ امام علی (علیه السلام) که عدل مجسم بود به بهترین وجه عدالت را در بین فرزندانش رعایت می کرد، از این رو در آخرین رمضان عمرش دو شب نزد یکی از فرزندان خود میهمان بود.

از دیدگاه اسلامی دختر و پسر به جهت داشتن هویت انسانی مشترک و از جهت ارزشی، ترجیحی بر یکدیگر ندارند مگر به سبب تقوی؛ لذا هیچ یک از نقش های اجتماعی آنها به دلیل جنسیت نمی تواند منجر به ارزش برتر یا پست تر شود. البته از حیث جنسیتی، روانی و عاطفی برخی از تفاوت های مردان و زنان بر اساس خلقت الهی قابل پذیرش و درک است.

4. مشورت و نظرخواهی

یکی دیگر از جایگاه حقوقی زن در سیره امام علی (ع)، مشورت گرفتن از اوست، در تاریخ آمده است که وقتی خلیفه اول و دوم برای ملاقات با حضرت زهرا (س) آمدند، امام علی (ع) به حضرت فرمود: «آن دو آمده اند نظر شما چیست؟»[7] البته حضرت زهرا (س) نیز به پیشنهاد همسر خویش توجه نموده و اجازه ملاقات دادند.

5. هدیه

از هر فرصتی برای ایجاد محبت و صفا بین افراد خانواده باید استفاده کرد؛ یکی از این عوامل مؤثر در این زمینه هدیه است. از این رو در روایتی که اسماء در مورد گردن بند حضرت زهرا (علیها السلام) نقل می کند به این نکته تصریح دارد که این گردن بند را حضرت علی (علیه السلام) برای او خریده بود.

«اسماء بنت عمیس قالت کنت عند فاطمة اذ دخل علیها رسول الله (صلی الله علیه و آله) و فی عنقها قلادة من ذهب کان اشتراها لها علی بن ابی طالب (علیه السلام) من فی ء …».[8]

6. تقسیم کار

از نظر اسلام خوب است که مردان مسئولیت کارهای بیرون از منزل را بپذیرند تا زن به آسودگی خاطر از تأمین مالی به انجام وظایف خانوادگی بپردازد؛ زیرا اگر زن موظف باشد برای رفع نیازهای اقتصادی خود خانواده خویش در اجتماع حضور یابد، ممکن است وجود بعضی افراد مریض برای او مشکلاتی ایجاد کند و موجب ناراحتی اوشود.

از این رو هنگامی که حضرت علی و زهرا (ع) از پیامبر  (ص) نیک اندیش اسلام درخواست تقسیم کار نمودند و حضرت رسول (ص) کار بیرون منزل را به حضرت علی (ع) و تدبیر منزل را به حضرت زهرا (س) سپردند، حضرت زهرا (س) فرمودند:

«فلا یعلم ما داخلنی من السرور الا الله با کفانی رسول الله (صلی الله علیه و آله) تحمل رقاب الرجال».[9] خوشحالى اى كه با اين كار بر قلب من وارد شد و رسول خدا (ص) مرا از رويارويى با نامحرمان راحت نمودند، جز خدا كسى نمى داند.

از کلام حضرت روشن می شود در تفکر اسلامی این که مرد متکفل مسائل اقتصادی و امور بیرون منزل شود و به گونه ای برنامه ریزی شود که بیشترین فعالیت و کار اجتماعی زن در منزل انجام گیرد حقی برای زن محسوب می شود زیرا منزل محیطی عاطفی و آرام برای زن می باشد. چنانچه حفظ عفاف نیز حقی است به نفع زن اما متأسفانه بعضی ظاهراندیشان این امر را فشار و تکلیفی برای زن معرفی می نمایند.

جانبداری افزون بر حقوق

با نگاهی گذرا به مجموعه سخنان و سیره عملی حضرت در می یابیم که جانبداری های گسترده و اصولی که نسبت به زنان شده است بسیار بالاتر و والاتر حتی از حقوقی است که بیان شد و بسیار متعالی تر از اندیشه های مادی زن گرایانه ای است که در این زمان مطرح می باشد. دراینجا به ذکر دو نمونه می پردازیم:

1ـ حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: «فداروهنَّ علی کل حال احسنوا لهنَّ المقال، لعلهنَّ یحسن الفعال»؛[10] با زنان در هر شرایطی مدارا کنید و با آنان خوش گفتار و نیکوسخن باشید تا ایشان هم خوش کردار و نیکورفتار شوند.

با همه کژی و ناهنجاری که در رفتار برخی زنان به خاطر مسائل تربیتی و محیطی است با آنان سازگاری و مدارا کنید و با ایشان گفتاری نیک داشته باشید شاید که آنان در پرتو برخوردهای درست و انسانی به خود آیند و دگرگون شوند و روش خویش را نیک سازند.

حضرت علی (علیه السلام) حتی در برابر کج رفتاران و زشت سیرتان از زنان به مدارا، نرمش و رفتار انسانی دستور می دهد نه انتقام جویی و پرخاشگری و اعمال خشونت علیه آنان.

از تعالیم والای علوی روشن می گردد که برخوردهای انسانی و اخلاقی مهمترین عامل تربیت است و این نکته ای ظریف است که باید برای حفظ جایگاه حقوقی زن با برخورد منطقی و گفتار نیک زنان را تربیت کرد و به اصلاح اخلاقی آنها پرداخت نه با ابراز پرخاشگری و خشونت و …

2ـ قسمتی از سفارش های حضرت است به لشکریان خود پیش از روبه رو شدن با دشمن: «و لا تهیجوا النساء بأذی و إن شتمن اعراضکم و سببنَ أُمراءکم»؛[11] با اذیت و آزار زنان را به هیجان نیاورید، اگر چه آنها به شما دشنام دهند و متعرض آبروی شما گردند و به امیران و بزرگانتان بدگویی کنند.

در جنگ جمل با این که یکی از عاملین مؤثر در برافروختن آتش جنگ عایشه بود بعد از پی شتر او، حضرت علی (علیه السلام) عایشه را دعوت کردند تا به آیات قرآن عمل کرده و دستور دادند او را با احترام به مدینه برگردانند.

جمع بندی

سیره عملی امام علی (ع) به ویژه تعامل ایشان با حضرت زهرا (س)، بیانگر آن است که جایگاه و منزلت زن در نگرش دینی و سبک زندگی اسلامی از کرامت و ارزش والایی برخوردار است، در این مقاله جایگاه حقوقی زن در عرصه خانواده مورد بررسی قرار گرفت، در کلام امیر المؤمنین (ع) مواردی همچون: توصیه به همکاری و کمک به افراد خانواده در کارهای خانه، توجه به همسر، عدم تبعیض بین فرزندان دختر و پسر، هدیه دادن، مشورت و نظر خواستن، تقسیم کارهای بیرون و درون منزل از اموریست که نشان می دهد زن به مقتضای خلقت خویش، از جایگاه منحصر به فرد و ممتازی برخوردار است.

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

[2] . نوری، مستدرک، ج2، ص551.

[3] . حر عاملی، وسائل الشیعة، ج12، ص42، باب وجوب الکد علی العیال من الرزق الحلال.

[4] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج41، ص54 و ج43، ص 151.

[5] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج41، ص124-123 و ج40، ص327-326.

[6] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج41، ص301-300.

[7] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج41، ص81.

[8] . علامه مجلسی، بحار الانوار، ج41، ص81.

[9] . حر عاملی، وسائل الشیعة، ج14، ص129.

[10] . فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، نامه 14.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 47.

فهرست منابع

1. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشيعة و مستدركها، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1424ق.
2. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق: صبحی الصالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
3. فيض الاسلام اصفهانی، سيد على نقى، ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات فقیه (تأليفات فيض الاسلام)، 1368.
4. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1404ق.
5. نوری، میرزا حسین، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، 1408 ق – 1987م.

منبع مقاله | با اقتباس از:

برقعی، زهره، جايگاه حقوقی زن در نهج البلاغه، نشریه نهج البلاغه (پژوهش های نهج البلاغه)، ش10-9، 1383، ص170-135.