نعمت های پیاپی، تجلی رحمت الهی و نشانه هایی از لطف بی کران خداوند به بندگانش هستند. نعمت های پیاپی می توانند آزمونی برای انسان باشند؛ آزمونی که در آن، شکرگزاری و استفاده صحیح از نعمت ها، راهی به سوی کمال و سعادت انسان است. و غفلت از آن ها و دلبستگی به دنیا، موجب دوری از خداوند و سقوط در گرداب گناهان می شود.
امام علی (ع) می فرماید: «یَابنَ آدمَ اِذا رایتَ ربَّکَ سُبحانَهُ یُتابعُ عَلیکَ نِعَمَهُ وَ انتَ تَعصِیهِ فَاحذَرهُ»[1] ای فرزند آدم هرگاه دیدی که پروردگارت نعمت های پیاپی به تو می رساند. در حالی که تو نافرمانی او را می کنی از عذاب و غضب او بترس. این حکمت در واقع هشدار امام علی (ع) به انسان ها است، که نباید به نعمت های پیاپی الهی مغرور شوند و گمان کنند که به دلیل این نعمت ها، از مجازات الهی در امان هستند.
در این مقاله، با الهام از کلمات گهربار امام علی (ع)، به بررسی این موضوع میپردازیم، که چگونه نعمت های پیاپی می توانند به جای اینکه نردبان ترقی باشد، به مانعی برای توبه و بازگشت به سوی خداوند تبدیل شوند.
سنت های الهی در زندگی انسان
الف. سنت استدراج (تدریج)
در تفسیر آیه «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ»[2] معنای «سنستدرجهم» این است که آنها را به تدریج گرفتار عذاب می کنیم که در واقع قدم به قدم به عذاب نزدیک می شوند. مثل بالا و پایین رفتن از جایی که به تدریج صورت می گیرد.[3] لذا «استدراج» به معنای نزدیک گردانیدن کسی را به سوی چیزی به تدریج، ذکر کرده اند.[4]
گاهی چیزی را «تدریجا» و مرحله به مرحله بگیرند، یا گرفتار سازند؛ به این عمل استدراج گفته می شود.[5] معنای دیگر استدراج «پیچیدن» است، همان گونه یک طومار را بهم می پیچند. هر دو معنا، به یک مفهوم کلی و جامع یعنی «انجام تدریجی» باز می گردند.
پس مي توان گفت استدراج تجديد نعمتي بعد از نعمت ديگري است. تا بدين وسيله التذاذ به آن نعمت های پیاپی، ايشان را از توجه به وبال کارهايشان وهمچنین توبه غافل بسازد.[6]
ب. سنت امهال (مهلت دادن)
امهال يعني مهلت دادن[7]، خداوند متعال براي رعايت يک سلسله مصالحي که ما از برخي از آنها نا آگاهيم. در عقوبت اهل باطل تعجيل نمي کند، بلکه به آنان فرصت و مهلت مي دهد.
تفاوت امهال و استدراج
به طور کلی «امهال» همان سنت استدراج را نیز بیان می کند؛ ولی تفاوت هایی نیز دارد، سنت استدراج نوعی عذاب کافران و گنهکاران از طریق نعمت های پیاپی و افزایش آن است. در حالی که امهال به معنای تاخیر انداختن عذاب تا زمانی خاص است. از سویی در امهال زمان برای عذاب تعیین می گردد. مانند فرصت به ابلیس تا روز معلوم.[8] در حالی که در استدراج تعیین زمان نمی شود، همچنین امهال، حکم مستقیم الهی بی واسطه است، در حالی که در استدراج از وسائط برای افزایش نعمت های پیاپی استفاده می شود.
ویژگی های سنت استدراج
از جمله ویژگی هایی که برای سنت استدراج می توان بر شمرد عبارتند از:
الف. همراه بودن سنت استدراج با مهلت دهی
امام علی (ع) در این کلام نورانی می فرماید: «کم من مستدرَج بالاحسان الیه و مغرور بالستر علیه و مفتون بحسن القول فیه و ما ابتلی الله احدا بمثل الاملاء له»[9] عبارت آخر اشاره به کسانی است که گناهان را انجام می دهند ولی خداوند همچنان به آنها مهلت می دهد،
اما این مهلت دهی نه تنها سبب بیداریشان نمی گردد، بلکه بر غفلت آنها می افزاید و ناگهان خدا مهلت را از آنان می گیرد و چنان مبتلایشان می سازد که حتی فرصت توبه و بازگشت هم پیدا نمی کنند. و رسوای خاص و عام می شوند.[10]
ب. فرود آمدن پیاپی نعمت ها
در حدیث دیگری امام علی (ع) می فرمایند: «يا بن آدم إذا رأيت اللّه سبحانه يتابع عليك نعمه فإحذره و حصّن النّعم بشكرها»[11] «ای فرزند آدم، هرگاه مشاهده کردی که خداوند سبحان نعمتهایش را بر تو پی در پی میفرستد، مراقب باش و آن نعمتها را با شکرگزاری محافظت کن». این حدیث هشدار می دهد که بر اثر دریافت نعمت های پیاپی نباید غفلت یا طغیان کرد بلکه باید با قدردانی و شکرگزاری، این نعمتها را حفظ نمود.
امام علی (ع) درباره آثار شکر نعمت و کفران نعمت مى فرمايد: هنگامى که مقدمات نعمت های پیاپی به شما روى مى آورد، دنباله آن را به واسطه کمىِ شکرگزارى از خود دور نسازيد. «إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ».[12]
نعمت ها غالبآ به صورت تدريجى به انسان مى رسد و وظيفه انسان هوشيار اين است که به استقبال نعمت های پیاپی برود، و این استقبال راهى جز شکرگزارى ندارد. هرگاه با آغازِ روى آوردن نعمت های پیاپی، به شکر قلبى و زبانى و عملى بپردازد، این نعمت ها ادامه خواهد يافت و تا پايانِ آن نصيب انسان مى شود.
به گفته بعضى از شارحان نهج البلاغه، نعمت های پیاپی مانند گروه هاى پرندگان هستند که وقتى تعدادى از آن ها بر شاخه درختى نشستند، بقيه به تدريج به دنبال آن ها می آيند و شاخه ها را پر می کنند؛ ولى اگر گروه اول صداى ناهنجارى بشنوند و يا حرکت ناموزونى ببينند، فرار می کنند و بقيه هم به دنبال آن ها می روند و صحنه از وجودشان خالى می شود. اگر انسان هوشیار باشد می تواند کاری کند که نعمت ها و خوشی ها دوام دار باشد.
امام على (ع) «اِذا رَاَيْتَ اللّه سُبْحانَهُ يُتابِعُ عَلَيْكَ الْبَلاءَ فَقَدْ اَيْقَظَكَ»[13] هرگاه ديدى خداى پاك، پياپى بر تو بلا و بیماری نازل می کند، بدان كه تو را [ از خواب غفلت] بيدار كرده است.
اما «اِذا رَاَيْتَ اللّه سُبْحانَهُ يُتابِعُ عَلَيْكَ النِّعَمَ مَعَ المَعاصى فَهُوَ اسْتِدْراجٌ لَكَ؛»[14] و چون ديدى خداى سبحان، با آن كه گناه می کنى، او به تو نعمت های پیاپی می فرستد، بدان كه اين، دامى [از طرف خداوند] براى غافلگير كردن توست.
امام علی (ع) می فرماید: «أَقَلُّ مَا يَلْزَمُكُمْ لِلَّهِ، أَلَّا تَسْتَعِينُوا بِنِعَمِهِ عَلَى مَعَاصِيهِ».[15]كمترين حقى كه خداى سبحان را بر عهده شماست، اين است كه از نعمت هايش در راه نافرمانيش يارى نخواهى.
براساس این روایت نافرمانى مولا هميشه زشت است، ولى زشت ترين حالات نافرمانى و عصيان اين است كه انسان نعمت هاى پیاپی او را، وسيله نافرمانى وى قرار دهد.
پيام اين گفتار حكيمانه اين است كه انسان هر گناهى كه می کند به يقين با استفاده از يكى از نعمت هاى الهى است؛ چشم، گوش، دست، پا، فكر، قدرت و مواهب ديگر همه نعمت هاى پیاپی پروردگارند و انسان بدون استفاده از اين نعمت ها نمى تواند كار خلافى انجام دهد.
بنابراين مفهوم كلام اين می شود كه انسان منصف نبايد هيچ گناهى كند، زيرا هر گناهى را که مرتكب شود، با استفاده از يكى از نعمت هاى پیاپی خداست و اين كار بسيار شرم آور است.
حکمت و فلسفه امهال
اموري را در حد درک بشري مي توان به عنوان فلسفه امهال نام برد.
1. ازدياد در گناه و عذاب الهي
خداوند مي فرمايد: «إِنَّما نُمْلي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْمًا وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهينٌ»[16]به کافران مهلت می دهیم، تا برگناهانشان بیفزایند، و برای آنان عذابی خوار کننده است.
والبته نبايد کساني که کافر شده اند تصور کنند، اين که به ايشان مهلت مي دهيم براي آنان نيکوست، ما فقط به ايشان مهلت مي دهيم تا بر گناه خود بيفزايند و آنگاه عذابي خفت آور خواهند داشت.
يعني خداوند به کفار مهلت مي دهد و اين مهلت در حقيقت يک بستر آزمايشي است که آنها خود را در آن محک بزنند. اما آنها به سوء اختيار خود، راه گمراهي را بر مي گزينند و فريب امهال الهي را مي خورند و غرق در گناه مي شوند. به بيان ديگر اين ازدياد گناه، نتيجه و عاقبت غفلت آنها از هشدارهاي خداوند است.
2. فرصت توبه و بازگشت
اگرخداوند در عقاب ظالمان تعجيل کند و فرصت توبه و اصلاح به آنان ندهد. اولا: انساني باقي نمي ماند که از عقوبت دنيوي سالم بماند. و ثانيا: با نبود فرصت توبه، روح نااميدي بر مردم حاکم مي شود.
«لَوْ يُؤاخِذُ اللّهُ النّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَ لكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى»[17] اگر خداي متعال مردم را به آنچه مي کنند مؤاخذه مي کرد، هيچ جنبنده اي را بر پشت زمين باقي نمي گذاشت ولي مؤاخذه آنان را تا سرآمدي معين به تأخير مي اندازد.
بنابراين امهال و استدراج نسبت به برخي از گنهکاران مقدمه عذاب سخت الهي است و نسبت به برخي ديگر سبب توبه و بازگشت به سوي رحمت الهي باشد.
امام علی (ع): «وَ لَئِنْ أَمْهَلَ اللهُ الظَّالِمَ فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِيقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِيقِه».[18] ممکن است خدا ستمگر را مهلت دهد ولی هرگز او را بی کیفر رها نمی کند، وی بر سر راه ستمگر کمین کرده و همچون استخوانی که در گلو گیر کند راه را بر او میبندد.
برای آنکه کلام مولایمان بهتر روشن شود به این آیه شریفه دقت بیشتر کنیم که چگونه خداوند پس از طغیان و سوء استفاده از نعمت های پیاپی بنده مغرور و گنهکارش را کیفر می دهد: «فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّروا بِهِ فَتَحنا عَلَیهِم اَبوابَ کُلِّ شَیءٍ حتّی اذا فَرِحوا بِما اُوتُوا اَخَذناهُم بَغتَةً فَاِذاهُم مُبلِسُون»[19]
پس چون آنچه را به آنها یادآوری شده بود فراموش کردند، درهای همه چیز [نعمت های پیاپی] را به روی آنها گشودیم، تا وقتی که به آنچه داده شدند شاد گشتند. ناگهان آنها را گرفتیم، در این هنگام همه مأیوس شدند.
منظور از «فَتَحنا عَلَیهِم اَبوابَ کُلِّ شَیءٍ» همان نعمت های پیاپی الهی و همه امکانات مادی است، که خدا برای آنها داده است. آدم های کم ظرفیت وقتی که دنیا به آن ها اقبال می کند و وضع مادیشان بهبود پیدا می کند و انواع امکانات رفاهی رفاهی برایشان فراهم می گردد، طغیان می کنند و آن نعمت های پیاپی را در راه معصیت و نافرمانی خدا به کار می برند یا به طور کلی گرفتار گناه می شوند.
«كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَىٰ أَن رَّآهُ اسْتَغْنَىٰ»[20] انسان طغیان می کند هنگامی که احساس بی نیازی می کند. در آیه دیگر چنین آمده: «وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ»[21] و اگر خدا روزی را بر بندگانش وسعت دهد، در زمین سرکشی و ستم کنند. بر اساس این دو آیه شریفه وقتی خداوند نعمت های پیاپی بر بندگانش عطا کند، بنده ای که ظرفیت شکرگزاری ندارد، به جای سپاسگذاری، به طغیان و سرکشی روی می آورد.
داستان قارون و بلعم باعورا به خوبی نشان می دهند که نعمت های پیاپی الهی، به این دو نفر اگرچه می توانست زمینه ساز شکرگزاری و تقرب به خدا باشد، اما با غفلت و غرور، عاملی برای انحراف و فراموشی توبه شد.
قارون، با وجود بهره مندی از نعمت های پپاپی الهی، به جای شکرگزاری و استفاده از این نعمت های پیاپی در راه خیر، به تکبر و غرور روی آوردند و از راه راست منحرف شدند. بلعم باعورا از علمای بنی اسرائیل بود که به واسطه نعمت علم، نزد مردم جایگاه ویژه ای داشت، اما او نیز به جای استفاده از علمش برای هدایت مردم و نزدیک شدن به خدا، به دنبال منافع شخصی رفت و با سوء استفاده از نعمت علم در نهایت، او نیز از راه راست منحرف شد و از توبه غفلت کرد.
این دو داستان، درس عبرتی است برای همگان که همواره باید از نعمت های پیاپی الهی شاکر باشیم و از غفلت و غرور دوری کنیم.
در کتاب شریف کافى از امام صادق (ع) چنین نقل شده: «إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْد خَیْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنَقِمَة وَیُذَکِّرُهُ الاِْسْتِغْفَارَ» هنگامى که خداوند نیکى بنده ای را بخواهد، هنگامی که گناهى انجام می دهد او را گوشمالى می دهد، تا به یاد توبه بیفتد.
«وَإِذَا أَرَادَ بِعَبْد شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِعْمَة لِیُنْسِیَهُ الاِْسْتِغْفَارَ وَیَتَمَادَى بِهَا»؛ و هنگامى که بدى براى بنده اى (بر اثر اعمالش بخواهد) هنگامى که گناهى می کند نعمتى به او می بخشد تا استغفار را فراموش کند و به کار خود ادامه دهد و این همان چیزى است که خداوند متعال می فرماید: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ»؛ با بخشیدن نعمت های پیاپی ما آنها را تدریجا به سوى عذاب می بریم، از آنجایی که خودشان هم نمی دانند، به هنگام گناه»[22]
در اینجا ممکن است برای خوانندگان این سؤال پیش می آید که کار خداوند هدایت و بیدار ساختن است نه غافل کردن و گرفتار نمودن.
در پاسخ به این سؤال باید به این نکته توجه داشت که توفیقات الهى بر اثر لیاقت هاست؛ گاه افرادى چنان مست و مغرور و سرکش می شوند که هر گونه شایستگى هدایت را از دست می دهند و در واقع اعمال آنهاست که آنها را آن قدر از خدا دور کرده که حتى لیاقت هشدار ندارند، بلکه به عکس مستحق مجازات هاى سنگین اند.
نتیجه
نعمت های پیاپی، اگرچه نشانه ای از رحمت الهی هستند، اما می توانند به وسیله ای برای غفلت و دوری از خداوند تبدیل شوند. برای رهایی از این خطر، باید همواره به یاد خدا باشیم، در نعمت ها تفکر کنیم، شکرگزار باشیم و از گناهان توبه کنیم. با این کار، می توانیم از نعمت ها به عنوان وسیله ای برای رشد و کمال استفاده کنیم و به سوی سعادت ابدی گام برداریم.
پی نوشت ها
[1] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 25.
[2] – سوره اعراف، آیه182.
[3] – راغب اصفهانی، المفردات، ص267.
[4] – ابن منظور، لسان العرب، ج4، ص320.
[5] – مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج7، ص 46-49.
[6] – طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ج8، ص454.
[7] – راغب، المفردات، ص780.
[8] – مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج11، ص192.
[9] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 116 و260.
[10] – مکارم شیرازی، تفسیرنمونه، ج14، ص158.
[11] – آمدی، غرر الحکم، ص804.
[12] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 13.
[13] – آمدی، غرر الحکم، حدیث 4946.
[14] – آمدی، غرر الحکم، حدیث 4946.
[15] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت 330.
[16] – سوره آل عمران، آیه178.
[17] – سوره فاطر، آیه45.
[18] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 97.
[19] – سوره انعام، آیه 44.
[20] – سوره علق، آیه 7.
[21] – سوره شوری، آیه 27.
[22] – کلینی، الکافی، ج2، ص452، حدیث1.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- ارفع، کاظم، حدیث زندگی، شرح حکمت های نهج البلاغه، تهران: پیام عدالت،1390.
- آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، ناشر دارالکتاب الاسلامی، قم،1410ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، لقمان، 1379، چاپ سوم.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1407ق، چاپ چهارم
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ه ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، دار الکتب الاسلامیة، تهران، 1386 شمسی، چاپ اول.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، تهران، 1368.
