فقر یکی از چالش های بزرگ جوامع بشری است که می‌ تواند تبعات گسترده ای در حوزه های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی داشته باشد. امام علی (ع)، با درایت و بینش عمیق خود، راه های پیشگیری از فقر را ارائه داده اند که براساس اصول اخلاقی و اجتماعی استوار است.

از جمله این راهکارها می ‌توان به صدقه دادن، امانت داری، داشتن اخلاق پسندیده، و تشویق به مهاجرت و سفر اشاره کرد. این راه های پیشگیری از فقر نه تنها باعث بهبود وضعیت اقتصادی افراد می ‌شود، بلکه به تقویت همبستگی اجتماعی و ایجاد عدالت اقتصادی نیز کمک می‌ کند. در این راستا، عمل به آموزه ‌های امام علی (ع) می‌ تواند راهگشای مشکلات اقتصادی و اجتماعی باشد.

راه های پیشگیری از فقر

«وَ قَالَ (عليه السلام): لَا يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ يَثِقَ بِخَصْلَتَيْنِ: الْعَافِيَةِ وَ الْغِنَى؛ بَيْنَا تَرَاهُ مُعَافًى إِذْ سَقِمَ، وَ بَيْنَا تَرَاهُ غَنِيّاً إِذِ افْتَقَرَ»[1]

و فرمود (ع): آدمى را به دو خصلت اعتماد نشايد، يكى تندرستى و يكى توانگرى. چه بسا هنگامى كه او را تندرست مى بينى، بناگاه، بيمار شود و هنگامى كه او را توانگر مى بينى، بناگاه، فقير گردد.

امام علی (ع) به دو خصلت مهم پرداختند که هر لحظه ممکن است انسان آنها را از دست بدهد. پس باید در صدد حفظ آنها باشد.

پیشگیری از فقر بهتر از درمان آن است زیرا درمان نسبت به پیشگیری تلاش بیشتری می طلبد در نهج البلاغه هم از درمان فقر سخن به میان آمده و هم راه های پیشگیری از فقر نشان داده شده است.

مهمترین راه های پیشگیری از فقر عبارتند از:

1. صدقه دادن
2. امانت داری
3. پرهیزگاری و استغفار
4. تواضع (فروتنی) و اخلاق پسندیده
5. درستکاری
6. مهاجرت و سفر

1- صدقه

یکی راه های پیشگیری از فقر صدقه است. صدقه مقداری از مال است که صرف فقرا و نیازمندان می شود و گونه ای همیاری اجتماعی است و دارای مزایای بسیار از جمله اقتصادی و روحی است. مزیت اقتصادیش این است که این مال هر چند اندک هم باشد در حیات اقتصادی موثر است و قدرت خرید قشری از مردم را بالا می برد و این امر به نوبه خود در تقویت اقتصاد سهیم است.

مزیت روحیش آن است که حس مشارکت اجتماعی انسان را در اوج سرخوشی قرار می دهد چون بخشی از مالش را برای سیر کردن شکم های گرسنه ای که در انتظار دست های مهربانند صرف کرده است.

و صدقه بنا به فرموده امام داروی شفابخش (دَوَاءٌ مُنْجِحٌ)[2] است. داروی اقتصادی، روحی و اجتماعی است که بسیاری از بیماری های اقتصادی روانی و روحی جامعه و حتی بیماری های جسمی را شفا می بخشد. چون درمان بیماری های جسمی نیز نیاز به تهیه دارو دارد.

جوامعی که در آن صدقه جاری است جوامعی سالمند که در آن از فقر و تنگدستی خبری نیست و بدبخت و بیچاره ای پیدا نمی شود زیرا صدقه روح انسان دوستی را در جامعه ریشه دار می کند و انسان وقتی وارد چنین جامعه ای می شود گویی که وارد خانه ای شده و در پیش روی خود یک خانواده را می بیند که به یکدیگر مهر می ورزند و یکدیگر را دوست دارند امام علی (ع) می فرماید:

«الصدقة جنة عظيمة وحجاب للمؤمن من النار ووقاية للكافر من تلف المال ويعجل له الخلف ويدفع السقم عن بدنه، وماله في الآخرة من نصيب»[3] صدقه سپر بزرگی است مؤمن را از آتش جهنم نگاه می دارد از تلف شدن مال کافر جلوگیری می کند و مالش را به زودی جبران می کند و بلا را از بدنش دور می کند و در آخرت او کافر را بهره و نصیبی نباشد.

از این رو صدقه دادن مطلوب است حتی توسط خود فقیران. امام (ع) می فرماید: «إِذَا أَمْلَقْتُمْ، فَتَاجِرُوا اللَّهَ بِالصَّدَقَةِ»[4] هر گاه تنگدست شدید با دادن صدقه با خدای تعالی سودا کنید صدقه ای که فقیر می پردازد از دردهایش می کاهد زیرا این کار به او می فهماند که کسانی فقیرتر و ضعیف تر از او نیز هستند.

و مال هر چند کم باشد وجودش در بازار تأثیر زیادی بر حیات اقتصادی خواهد داشت امام علی (ع) می فرماید: «لَا تَسْتَحِ مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِيلِ، فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ»[5] از بخشش اندک شرمنده مباش زیرا نومید ساختن اندک تر از آن است.

مال چه کم باشد یا زیاد موجب رونق بازار می گردد و همچون دارویی نیرو بخش بدن را فعال می کند

و آن را برای مقابله با بیماری ها توانا می سازد و از آنجا که روزی از جانب خداوند تبارک و تعالی است پس هر گاه بندگان به یکدیگر مهر بورزند خداوند نیز آنان را مورد لطف و مرحمت خویش قرار می دهد و خداوند بخشنده به بخشندگان رحمت آورد. «ارحم من في الأرض يرحمك من في السّماء»[6] به اهل زمین رحمت آورید تا آنکه در آسمان است شما را رحمت کند و رحمت الهی به صورت باران فرو می ریزد و زمین مرده را جان می بخشد و از آن کشت و زرع می روید و مصداق این فرمایش امام است که فرمود: «اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ»[7] روزی را به صدقه دادن فرود آورید.

زندگی محل داد و ستد و مبادله است باید ببخشی تا به تو ببخشند و نباید همیشه منتظر بخشش دیگران شد. پس باید بخشش کرد. سپس انتظار کمک و بخشش از دیگران داشت و اگر بخشش کم بود اهمیتی ندارد زیرا هر کس مالی را در راه خدا می بخشد هر چند اندک باشد خدای تعالی پاداش او را فراوان خواهد داد و آیا بخشنده تر از خداوند کسی هست که بی منت ببخشد خداوندی که گسترده رحمت و کرمش همه جا حتی دورترین نقطه دریا ها و اقیانوس ها را فرا گرفته است.

2- امانت داری

امانت داری یکی راه های پیشگیری از فقر است، امانت داری ارزشی حیاتی است که اعتماد متقابل را در جامعه ریشه دار می کند و دارای ارزش اقتصادی نیز هست؛ انسان امانت دار در جامعه محبوب است و همه دوست دارند در کارها با او مشارکت داشته باشند زیرا هیچ گاه به مال و ناموسشان خیانت نمی کند.

خیانت کاران در جامعه ای که روح امانت داری بر آن حاکم است جایی ندارد زیرا به عنوان یک نقطه ضعف در جامعه محسوب می شوند در حالی که انسان امانت دار بدنه اصلی جامعه با ایمان است و به سبب برخورداری از روحیه امانت داری به مراتب گوناگونی در زندگی دست می یابد.

امام علی (ع) می فرماید: «أداء الأمانة مفتاح الرزق»[8] امانت داری کلید روزی است و نیز می فرماید: «والامانة تجر الرزق، والخيانة تجر الفقر» [9]

امانت داری روزی به دنبال دارد و خیانت مایه فقر و تنگدستی است به راستی امانت داری کلید روزی است زیرا هر کس که امانت دار نباشد درهای زندگی به رویش گشوده نمی شود و از همه جا طرد خواهد شد.

3- پرهیزگاری و استغفار

یکی از راه های پیشگیری از فقر ترک گناه است، گناه مانعی است که جامعه را از پیشرفت و ترقی باز می دارد جامعه سالم و پاک جامعه ای است که افراد آن پاک باشند و دامنشان به هیچ گناهی آلوده نباشد اگر انسان خود را از گناهان پاک کند محیط وی نیز از گناه پاک می گردد و اگر همه افراد جامعه چنین جامعه ای به سلامت و به دور از هر گونه کجرویی به پیش خواهد رفت گناه همان طور مانع جامعه از پیشرفت و ترقی و رسیدن به درجات کمال انسانی می گردد مانع حرکت اقتصادی جامعه نیز می باشد.

گناهی که از پیروی خواهش های نفسانی ناشی می شود و در برابر عقل می ایستد بخشی از قوای انسان را از کار می اندازد و او را به ورطه شهوت ها و خواهش ها در می افکند و از اینجا مراحل انحطاط و سقوط انسان آغاز می شود نیرو و اموالش به هدر می رود. بنابراین گناه اولین مانع رزق و روزی است زیرا توانمندی های انسان را نابود می کند و او را از مسیر درست کمال منحرف می سازد. امام می فرماید: «إن الرجل ليحرم الرزق بالذنب يصيبه»[10] انسان با گناهی که مرتکب می شود از روزی محروم می گردد.

انسان تنها با استغفار و توبه می تواند از این بند آزاد گردد. استغفار پشتوانه ای است که انسان می تواند به وسیله آن قید و بندهایی را که توانایی های خلاق او را به بند کشیده است بشکند تا از این راه نیروی خود را فعال سازد و با همیاری دست های خیر، در سازندگی جامعه سهیم باشد.

امام علی (ع) می فرماید: «توقوا الذنوب فما من بلية ولا نقص رزق إلا بذنب حتى الخدش والنكبة والمصيبة»[11] از گناهان دوری کنید هر گرفتاری و نقصان روزی از گناهست حتی خراش پیشامد ناگوار و مصیبت.

و نیز می فرماید: «وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الِاسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ»[12] و خداوند استغفار(آمرزش خواستن) را سبب فراوانی روزی قرار داده است.

و منسوب به اوست که فرمود: «أستغفر الله مما أملك و أستصلحه فيما لا أملك» [13] یکی از راه های پیشگیری از فقر استفاده صحیح از مال است. مال وسیله ای برای خیر و شر است و اگر مسلمان خود را به ایمان واقعی علیه گناهان مسلح کند مالش نیز در راه خیر و صلاح او و جامعه قرار می گیرد. اما اگر از خواهش نفس پیروی کند، ناگزیر به فقر و تنگدستی دچار گردد و مالش از مسیر خیر خارج شود و به مرور زمان ارزش خود را از دست می دهد و از بین می رود.

بنابراین فقر عذابی حتمی است که در دنیا دامنگیر ثروتمندان گستاخ می گردد پیش از آنکه به عذاب آخرت گرفتار آیند امام می فرماید: «خيرالدنيا و الآخرة في خصلتين الغنى و التقى و شر الدنیا و الآخرة في خصلتين الفقر و الفجور»[14] خیر دنیا و آخرت در دو چیز است؛ ثروتمندی و پرهیز گاری و شر دنیا و آخرت در فقر و بی بند و باری است.

4- فروتنی و اخلاق پسندیده

اخلاق خوب و پسندیده یکی از راه های پیشگیری از فقر است و به ویژه فروتنی درهای جامعه را به روی انسان می گشاید و فرد موفق در جامعه کسی است که رمز گشایش این درها که اخلاق نیکو و به ویژه فروتنی و تواضع است داشته باشد.

در فعالیت اقتصادی انسان به اخلاق بیش از هر چیز دیگر نیازمند است زیرا به وسیله اخلاق خوش همه را به خود جذب می کند به همین سبب می بینیم که تاجری موفق است که دارای فضایل اخلاقی باشد و فروشنده خوش اخلاق می تواند مشتری های بیشتری را جلب کند و این ضابطه قطعی در همه جوامع است و در دوایت آمده است:

«لن تسعوا الناس بأموالكم فسعوهم بأخلاقكم»[15] اگر نمی توانید با اموالتان به مردم کمک کنید با اخلاق خوش با آنان رفتار کنید.

بنابراین اخلاق سرمایه فقیر برای کسب ثروت اجتماعی است و راهی برای دستیابی به ثروت اقتصادی است امام علی (ع) می فرماید: «سعة الأخلاق كيمياء الأرزاق»[16] اکسیر روزی در خوش اخلاقی است. همچنین در جای دیگر تبیین می کند که در اخلاق اقتصادی چگونه باشیم تا گرفتار فقر و تنگدستی نگردیم؛

امام می فرماید: «الرفق تنال الحاجة و بحسن التأني تسهل المطالب»[17] با خلق و خوی نرم نیازها برآورده گردد وبا بردباری نیکو خواسته ها آسان بدست آید. ولی انسان از نظر اقتصادی چگونه پیشرفت می کند طبیعتا یکی از عوامل پیشرفت اخلاق خوب است.

امام (ع) می فرماید: «مَنْ لاَنَ عُودُهُ كَثُفَتْ اغْصَانُهُ»[18] آنکس که چوبش نرم و تازه است دارای خلق و خوی نرم و خوش است شاخ و برگش فراوان بود. تواضع، ادای احترام و ارزش گذاری به دیگران است و انسان به هر کس که احترامش کند و ارج بگذارد به او علاقمند می شود و جذب او می کرد و بر عکس از کسانی که تکبر بورزند و بی احترامی کنند دوری می کند.

به کمک تواضع انسان به نعمت و آسایش در روزی دست می یابد تواضع کلید خیر است و با تواضع می توان به قلب ها نفوذ کرد امام می فرماید: «وَ بِالتَّوَاضُعِ تَتِمُّ النِّعْمَةُ»[19] با تواضع نعمت ها به کمال رسد.

5- درستکاری

یکی از راه های پیشگیری از فقر و کسب روزی، محکم کاری و درستی در کار است زیرا کالای خوب مشتری را جذب می کند در حالی که کار سطحی و بی دقتی هیچگاه مشتری پیدا نمی کند و حتی کسی به آن نزدیک نمی شود. اگر انسان شهرت خوب کسب کند مورد اعتماد تاجر و مشتری واقع شود.

امام علی (ع) می فرماید: «مَنْ قَصَّرَ فِي الْعَمَلِ ابْتُلِيَ بِالْهَمِّ»[20] کسی که در عمل کوتاهی کند به اندوه دچار گردد. و فقر بزرگترین اندوه انسان است و کار انسان همان شهرت اوست و کسی که می خواهد کالایی را بخرد هیچگاه اسم سازنده آن را نمی پرسند بلکه از خوبی و مرغوبیت جنس سئوال می کند و مردم همه علاقمند کالای خوب و مرغوب هستند.

امام علی (ع) می فرماید: «مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ يُسْرِعْ بِهِ حَسَبُهُ»[21] هر که در کارها درنگ کند شرف نسب سبب سرعت در کارش نشود.

بنابراین از انسان انتظاری می رود که کارش را به مردم عرضه کند نه حسب و نسب خود را پس کار انسان بیان گر شخصیت اوست که آیا انسان درستکاری است یا خیر. میان کار خوب و ایمان رابطه نزدیکی وجود دارد.

امام علی (ع) می فرماید: «لا يذوق المرء من حقيقة الإيمان حتّى يكون فيه ثلاث خصال : الفقه في الدين ، والصبر على المصائب ، وحسن التقدير في المعاش»[22] انسان حقیقت ایمان را نمی چشد؛ مگر اینکه در او سه خصلت باشد: فقه و آگاهی در دین شکیبایی و تحمل مصائب و برنامه ریزی درست در زندگی.

6- مهاجرت و سفر

یکی از راه های پیشگیری از فقر مهاجرت و سفر است. گاهی برای انسان به دلایلی دشوار است که در یک جا کار کند، لذا در این صورت باید به جای دیگر برود تا در آنجا گشایش و راحتی ببیند: «وَمَن يُهَاجِرۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ يَجِدۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُرَٰغَمࣰا كَثِيرࣰا وَسَعَةࣰ»[23] هر کس که در راه خدا مهاجرت کند در روی زمین برخورداری های بسیار و گشایش خواهد یافت.

همیشه کشورهایی هستند که بنا به دلایلی که بخشی از آن را ذکر کردیم بعضی تازه انسان ها را به خود جذب نمی کنند و در کنار آن کشورهایی دیگری هستند که انسان را به خود جذب می کنند و زندگی خوب و راحتی را برای او فراهم می آورند امام (ع) در این باره می فرماید:

«خَيْرُ الْبِلَادِ مَا حَمَلَك»[24] بهترین شهرها شهری است که تو را بپذیرد و در آن آسوده باشی. گویی که سرزمین ها و شهرها موجودی زنده با شعور و با احساسند و لذا انسان را می پذیرند و تحمل می کنند. بنابراین در چنین سرزمین هایی معمولا انسان می تواند به خوبی و آسایش زندگی کند.

لذا وقتی که انسان به جای دیگر می رود و می تواند در آنجا زندگی راحتی داشته باشد هیچگاه احساس غربت نخواهد کرد بلکه غریب کسی است که نتواند روزی و معاش خود را فراهم کند. گاهی انسان در وطن خود غریب است و نمی تواند روزی خود و خانواده اش را تأمین کند امام (ع) می فرماید:

«الْغِنَى فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ»[25] توانگری در غربت وطن است و فقر در وطن غربت است. و این سخن از گفتارهای جاودانه است که حقیقت انسان را آشکار می کند؛ حقیقتی که حاکی از تمایل انسان به تلاش و جنبش است و نه به آرامش و سستی انسان همیشه برای بدست آوردن روزی در تلاش است و با این حرکت و تلاش است که خود را می یابد و آینده اش را در دنیا و آخرت رقم می زند.

امام (ع) در این گفتارها از سنت های ثابت قرآنی الهام می گیرد:

«إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَالُواْ فِيمَ كُنتُمۡ قَالُواْ كُنَّا مُسۡتَضۡعَفِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ قَالُوٓاْ أَلَمۡ تَكُنۡ أَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةࣰ فَتُهَاجِرُواْ فِيهَا»[26] کسانی هستند که فرشتگان جانشان را می ستانند در حالی که بر خویشتن ستم کرده بودند از آن ها می پرسند: در چه کاری بودید؟ گویند: ما در روی زمین مردمی بودیم زبون گشته فرشتگان گویند آیا زمین خدا پهناور نبود که در آن مهاجرت کنید؟

«يَـٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدۡحࣰا فَمُلَٰقِيهِ»[27] ای انسان تو در راه پروردگارت رنج فراوان می کشی؛ پس پاداش آن را خواهی دید.

«وَأَن لَّيۡسَ لِلۡإِنسَٰنِ إِلَّا مَا سَعَىٰ وَأَنَّ سَعۡيَهُۥ سَوۡفَ يُرَى»[28] برای مردم پاداشی جز آنچه خود کرده اند نیست؟ و زودا که کوشش او در نظر آید.

نتیجه گیری

با توجه به آموزه‌ های امام علی (ع)، می ‌توان دریافت که راه های پیشگیری از فقر تنها با تلاش های اقتصادی و مادی ممکن نیست، بلکه نیازمند توجه به اصول اخلاقی و دینی و مسئولیت های اجتماعی نیز می‌ باشد.

صدقه دادن، امانت داری، اخلاق نیکو، و مهاجرت از مهم ترین راه های پیشگیری از فقر از سوی ایشان مطرح شده‌، که نه تنها به بهبود شرایط اقتصادی کمک می‌ کند، بلکه موجب رشد روحی و معنوی فرد و جامعه نیز می‌ شود. بنابراین، عمل به این موارد نه تنها باعث رفع فقر می ‌شود، بلکه به تقویت پایه های عدالت اجتماعی و اخلاقی در جامعه نیز می ‌انجامد.

پی نوشت ها

[1]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 426.

[2]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 7.

[3]. ابن شعبه، تحف العقول، ص123.

[4]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 258.

[5]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 67.

[6]. پاینده، نهج الفصاحه، ص205.

[7]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 137.

[8]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص318، ح650.

[9]. ابن ‌شعبه، تحف العقول، ص221.

[10]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص259، ح33.

[11]. ابن ‌شعبه، تحف العقول، ص106.

[12]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 143.

[13]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص300، ح425.

[14]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص301، ح446.

[15]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج6، ص338.

[16]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص339، ح884.

[17]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص263، ح75.

[18]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 214.

[19]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 224.

[20]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 127.

[21]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 23.

[22]. مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص210.

[23]. نساء، آیه 100.

[24]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 442.

[25]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 56.

[26]. نساء، 97 .

[27]. انشقاق، 6.

[28]. نجم، 39 -40.

منابع

1. قرآن کریم
2. ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشي النجفي، 1363ق.
3. ابن ‌شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1404ق.
4. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحة، تهران، دنیای دانش، 1382.
5. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، قم، دارالهجرة، ۱۴۱۴ق.
6. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1403ق.

منبع مقاله | بازنشر از:

حائری، محسن، اندیشه ‌های اقتصادی در نهج‌ البلاغه، تهران، بنياد نهج البلاغه، 1386.