ویژگی ها و فضائل امام علی (علیه السلام)، جانشین بلافصل رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، همواره مورد توجه عالمان و محدثان بی غرض اهل سنت بوده است به گونه ای که شماری از فضائل امام علی (علیه السلام) ابتدا در منابع اهل سنت و سپس در منابع شیعه نقل شده است.
از این رو، بازخوانی و بررسی فضائل امام علی (علیه السلام) در منابع اهل سنت، در جهت شناخت شخصیت والای ایشان، از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است.
در این مقاله به بررسی اجمالی چهار روایت از راویان معتبر اهل سنت پیرامون کثرت فضائل امام علی (علیه السلام) می پردازیم.
-
روایت اول از فضائل امام علی (علیه السلام)
احمد بن عبدالله بن محمد طبری مشهور به محب طبری، عالم و محدث بزرگ اهل سنت در سال ۶۱۵ هجری قمری در شهر مکه متولد شد. دوره بلوغ زندگانی او همزمان با سقوط دولت ایوبیان و به قدرت رسیدن دولت ممالیک در سال ۶۴۸ هجری قمری است.[1]
ایوبیان سلسله ای از اقوام کرد ایرانی و منسوب به ایوب بن شادی بن مروان بودند. ایوبیان بر مصر و شام حکومت کرده و بر حرمین شریفین نیز احاطه و تاثیر زیادی داشتند.[2] خاندان محب طبری که نسبشان به حسین بن علی بن ابی طالب (علیهم السلام) می رسید، در مکه و مدینه به دلیل ارتباط نزدیک با صلاح الدین ایوبی از موقعیت ویژه ای برخوردار بودند. [3]
محب طبری در مکه زندگی می کرد و در مقام و منسب، جایگاه بالایی داشت. او در مکه به عنوان شیخ حرم و محدث حجاز مطرح شده بود و به دلیل اعتقاد و التزام کامل به مذهب شافعی، به عنوان شیخ شافعیان نیز شناخته می شد. او امام جماعت شافعیان و در فقه و حدیث سرآمد بود. [4]
از او آثار بسیاری در موضوعات متنوع تفسیر، فقه، حدیث، سیره، تاریخ و فضائل برجای مانده است که الریاض النضرة فی مناقب العشرة، از مهم ترین آنهاست. آوازه او در فقه و حدیث تا بدان جا بود که والی یمن به منظور بیان احکام و نقل حدیث او را از مکه به یمن فرا خواند.[5]
چنین شخصی که در نزد اهل سنت از مقام و منصب بالای علمی برخوردار بوده و در نقل حدیث متبحر است، در تایید فضائل امام علی (علیه السلام) می گوید:
«از عمربن خطاب روایت شده که گفت: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: هیچ جوینده یی چیزی به دست نمی آورد که مانند فضل علی بن ابی طالب (علیهم السلام) باشد، چه او طالبان هدایت خود را به سوی حق هدایت نموده و از هلاکت دور می سازد، و آن را که بدان راه افتاده برمی گرداند.
این روایت را طبرانی نیز به همین شکل نقل کرده است.» [6]
این روایت علاوه بر کثرت، دلالت بر بی همتا بودن فضائل امام علی (علیه السلام) نیز دارد. یعنی ممکن است دیگران نیز فضائلی داشته باشند، اما هیچکس نیست که فضائلی مانند فضائل امام علی (علیه السلام) داشته باشد.
-
روایت دوم از فضائل امام علی (علیه السلام)
حاکم نیشابوری، فقیه، محدث، تاریخ نگار و قاضی شافعی مذهب قرن چهار و پنج هجری قمری است که به علت اشتغال به منصب قضا و واسطه گری میان بازرگانان، ملقب به حاکم شد.[7] [8]
از مقام علمی حاکم نیشابوری، همین بس که او با محدث کثیرالحفظ امامی، و یکی از حافظ ترین محدثان روزگار یعنی حسین بن محمد ماسرجسی به مباحثه و گفتگوهای علمی می پرداخت.[9]
همچنین در میان علمای حدیث اهل سنت مشهور است که بعد از مسلم بن حجاج که یکی از راویان مشهور و مورد اعتماد آنهاست، تنها حاکم نیشابوری است که در زمان خود و در علم حدیث، نظیر و بدیلی نداشته است.[10]
بسیاری از شرح حال نویسان، از تمایل حاکم نیشابوری به تشیع و ارادت او به امام علی (علیه السلام) یاد کرده اند. عمده دلیل آنها روایت حدیث «طیر»، در باب فضائل امام علی (علیه السلام) و حدیث «من کنت مولا فهذا علی مولاه» و همچنین روایت «زیارت جامعه» توسط حاکم نیشابوری است.[11] [12]
نقل این روایات و تمایل ظاهری حاکم نیشابوری به تشیع، سبب شده است تا برخی علمای اهل سنت از او به عنوان رافضی خبیث نیز یاد کنند. این نوع خطاب واقع شدن، نشان از ارادت و انصاف او نسبت به روایات و عقاید شیعه و فضائل امام علی (علیه السلام) است.[13]
از حاکم آثار بسیار مهمی در موضوعات فقه، حدیث، تفسیر و مباحث دینی به جای مانده است که مهم ترین آنها کتاب «المستدرک علی الصحیحین» است. او در این کتاب احادیثی که از نظر سند، محکم و قطعی هستند و در صحیحین وجود ندارند را در أبواب مختلف طبقه بندی کرده است.[14]
چنین شخصیت بزرگی که در میان اهل سنت به اعتبار در نقل حدیث مشهور است، از محمد بن منصور طوسی در بابا فضائل امام علی (علیه السلام) اینگونه روایت می کند:
«من از احمد بن حنبل شنیدم که می گفت: از هیچ یک از اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) حدیثی در فضیلت او نرسیده آن قدر که از فضائل امام علی (علیه السلام) رسیده است».[15]
بیان کثرت فضائل امام علی (علیه السلام) در میان اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) از زبان اهل سنت، گویای برتری ایشان بر صحابه است.
علمای بزرگ اهل سنت که در علم و فقه و حدیث شهرت بسیاری دارند، با روایات گوناگون خود در باب فضل و برتری علی (علیه السلام) بر اصحاب، راه را بر منکران و قلم فروشان بسته و مسیر رسیدن به شهر علم نبی را به مشتاقان علم علوی و نبوی نمایانده اند.
حال پرسشی که در ذهن جویندگان حق و حقیقت مطرح می شود این است که؛ با توجه به اعترافات گسترده محدثین و راویان معتبر، و نقل بی شمار فضائل امام علی (علیه السلام) چگونه برخی از راویان و مولفین از مذاهب گوناگون، چشم بر حقیقت الهی علوی پوشانده اند؟
-
روایت سوم از فضائل امام علی (علیه السلام)
یوسف بن عبدالله بن عاصم نمری، ملقب به ابن عبدالبر آندلسی، عالم، فقیه و حدیث شناس مشهور اهل سنت است که دستی بر آتش علم رجال و شرح حال نویسی نیز دارد. ابن عبدالبر آنگونه که در منابع اهل سنت آمده است، ابتدا مالکی مذهب بود و سپس به مذهب شافعی درآمده و مشغول تحصیل علوم دینی مختلف در نزد اساتید خود می شود.[16]
او در آندلس نزد قاسم بن اصبغ بیانی به تحصیل علم حدیث مشغول شد. همچنین نزد قاضی بن صفار و ابن جسور به تحصیل علوم مختلف دینی پرداخت.[17]
«ابن عبدالبر می گوید: احمدبن حنبل و اسماعيل بن اسحاق قاضی گفته اند: در فضائل اصحاب رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت با سند و صحیح به قدر آن چه درباره علی (علیه السلام) روایت شده درباره هیچ یک از دیگر اصحاب روایت نشده است. هم چنین، احمدبن شعیب بن على نسائی نیز به این حقیقت اعتراف کرده است».[18]
مشابه همین مطلب در اعتراف به کثرت فضائل امام علی (علیه السلام) را، ابن حجر عسقلانی و شبلنجی نیز در کتب خود آورده اند.[19] [20] [21] به علاوه آنکه شبلنجی علاوه بر نامبردگان، این اعتراف را از ابی علی نیشابوری نیز نقل کرده است.
-
روایت چهارم از فضائل امام علی (علیه السلام)
عبدالحمید بن هبه الله، مشهور به ابن ابی الحدید از علمای بزرگ اهل سنت در قرن هفتم، شارح نهج البلاغه، ادیب، فقیه شافعی مذهب و اصولی معتزلی مسلک است که عمده شهرت خود را از شرح نهج البلاغه و نقل فضائل امام علی (علیه السلام) کسب کرده است. او حضرت امیر (علیه السلام) را برتر از خلفای سه گانه می داند اما این برتری را ضروری نمی داند.[22]
شرح حال وی و مسیر علمی و عملی او در بخش شارحین نهج البلاغه به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است، به همین منظور از ذکر مطالب تکراری در این بخش پرهیز کرده ایم.
ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در باب فضائل امام علی (علیه السلام) می گوید: «امتیازات انسانی علی (علیه السلام) از لحاظ عظمت و جلال و شهرت در آن حد اعلا است که شرح کردن و بحث و تفصیل دادن آن ها ناروا و بیهوده است. من چه بگویم در حق مردی که دشمنانش نتوانستند عظمت و فضائل او را منکر شوند و همه آنان به برتری شخصیت او اعتراف نمودند.
من چه بگویم درباره مردی که همه فضیلت ها به او منتهی می شود و هر مکتب و هر گروهی خود را به او منسوب می سازند. آری اوست رئیس همه فضیلت ها».
شاید یکی از بهترین تعابیر دانشمندان اهل سنت درباره فضائل امام علی (علیه السلام)، همین تعبیر ابن ابی الحدید باشد که وصی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را ارباب فضیلت ها می نامد.
نتیجه گیری
امیرالمومنین علی (علیه السلام) امام اول شیعیان و جانشین رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) با کوله باری از معرفت الهی و فضائل اخلاقی، چهره نورانی جهان اسلام است که نمی توان بر نور عالم تاب ایشان چشم فرو بست. فضائل امام علی (علیه السلام) در منابع اهل سنت به کثرت قابل مشاهده بوده و با اندکی تامل در کتب معتبر اهل سنت، می توان موارد مختلفی از کرامت های ایشان را مشاهده نمود. در این مقاله، از باب نمونه به چهار روایت از منابع اهل سنت در مورد کثرت فضائل آن حضرت اشاره شد.
پی نوشت ها
[1] السبکی، طبقات الشافعیه الکبری، ج ۸، ص ۱۸.
[2] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج ۵، ص ۳۲۶.
[3] ابن جبیر، سفرنامه ابن جبیر، ص ۱۳۳-۱۳۵.
[4] ابن عماد، شذرات الذهب، ج ۷، ص ۷۷۴.
[5] همان.
[6] محب طبری، ریاض النضرة، ج 2، ص 214.
[7] سعد فهمی، السراج المنیر فی القاب المحدثین، ج ۱، ص۲۰۲.
[8] سمعانی، الانساب، ج ۱، ص۴۳۲.
[9] صریفینی، تاریخ نیسابور: المنتخب منالسیاق، ج۱، ص۶.
[10] ابن عساکر، تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابیالحسن الاشعری، ج ۱، ص۲۳۰.
[11] حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ص ۳۶ـ۳۷.
[12] حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص130-131، 109-110.
[13] ذهبی، تاریخالاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج ۹، ص ۹۸.
[14] سنیدی، السیرة النبویة، ج ۱، ص ۹۱ـ۹۳.
[15] حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 107.
[16] ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۱۸، ص۱۵۶-۱۵۷.
[17] حمیدی، جذوة المقتبس، ج ۱، ص۱۰۶.
[18] ابن عبدالبر، استیعاب، چاپخانه دایرة المعارف حیدرآباد هند، سال ۱۳۳۶، ج ۲، ص ۴۶۶.
[19] هیثمی، صواعق المحرقه، ص ۷۲.
[20] ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج ۶، ص ۷۱.
[21] شیخ شبلنجی، نورالابصار، ص ۷۳.
[22] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱، ص ۹.
منابع
- محب طبری، احمد بن عبدالله، ریاض النضرة، چاپخانه اتحاد مصری چاپ اول.
- سعد فهمی، احمد بلال، السراج المنیر فیالقاب المحدثین، دار ابن حزم، مکتبه التوبه.
- سمعانی، الانساب، جامعه الازهر، فی تحت الاشراف الدکتور محمد الخطیب، عام 2012 م.
- صریفینی، ابراهیم بن محمد، تاریخ نیشابور: المنتخب من السیاق، (اصل از) عبدالغافر بن اسماعیل فارسی، چاپ محمدکاظم محمودی، قم ۱۳۶۲ش.
- ابن عساکر، تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴.
- حاکم نیشابوری، محمدبن عبداللّه، تاریخ نیشابور، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری، مقدمه شفیعی کدکنی، نشر آگاه، 1375.
- حاکم نیشابوری، محمدبن عبداللّه، المستدرک علی الصحیحین، المکتبه العصریه، 2000 م.
- ذهبی، محمد بن محمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳.
- سنیدی، عبدالرحمان، السیرة النبویة عند البیهقی، المملکة العربیة السعودیة، وزارة التعلیم العالي، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیة، عمادة البحث العلمي، ریاض، 2005 م.
- ذهبی، محمد بن محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ۱۴۰۵ق.
- حمیدی، محمد، جذوة المقتبس، به کوشش محمد بن تاویت طنجی، قاهره، ۱۳۷۲ق.
- ابن عبدالبر، حافظ ابی عمرو يوسف بن عبدالله، استیعاب، چاپخانه دایرة المعارف حیدرآباد هند، ۱۳۳۶ ق.
- هیثمی، شهاب الدین احمد بن حجر، صواعق المحرقه، چاپخانه ميمنيه مصر، سال ۱۳۱۴ق.
- عسقلانی، شهاب الدین، حافظ ابن الفضل (ابن حجر)، فتح الباری در شرح بخاری، تالیف چاپخانه مصطفی حلبی و پسران، مصر سال ۱۳۷۸ ق.
- شیخ شبلنجی، مومن، نورالابصار، چاپخانه میمنیه مصر، سال ۱۳۲۲ ق.
با اقتباس از: مهری املشی، قربانعلی، علی (ع) از زبان دیگران، نشر عصر جوان، چاپ اول، 1384.
