نهج البلاغه حضرت علی بن ابی طالب (ع) دایرة المعارفی است که همه افراد بشر از هر گروهی می توانند از آن بهره گیرند و بشر دیگری نمی توانست آن را بر زبان جاری سازد. فصیح ترین کلمات امام علی (ع) از میان کتاب های دیگر، به همت عالم بزرگوار، سید رضی جمع آوری و گلچین شده و در این اثر ارزشمند، گردآوری گردید.

مقدمه سید رضی بر نهج البلاغه

سید رضی در آغاز کتاب گرانسنگ نهج البلاغه، خطبه ای فصیح و سرشار از بلاغت ارائه داده که توان ادبی او را نشان می دهد. این مقدمه با نثر قوی و آرایه های بلاغی استادانه، حاکی از آن است که مولف نهج البلاغه خود در فن فصاحت استاد بوده و توانسته گوهر و ارزش بیانی کلمات امام را به دقت شناسایی و برجسته کند.

«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم أَمَّا بَعْدَ حَمْدِ اللهِ الَّذِي جَعَلَ الْحَمْدَ ثَمَناً لِنَعْمَائِهِ، وَ مَعَاذَا مِنْ بَلائِهِ، وَ وَسيلاً إِلَى جِنانِهِ، وَ سَبَاً لِزِيَادَةِ إِحْسَانِهِ، وَ الصَّلوةُ عَلَى رَسُولِهِ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ، وَ إِمَامَ الأَئِمَّةِ وَ سَراجَ الأُمَّةِ، اَلْمُنتَجَبِ مِنْ طَيئَةِ الْكَرَمِ، وَ سُلالَةِ الْمَجْدِ الأَقْدَمِ، وَ مَغْرَسِ الْفِخَارِ الْمَعْرقُ وَ فَرْعِ الْعَلَاءِ الْمُثْمِرِ الْمُورِقِ، وَ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ مَصابيح الظُّلَمِ، وَ عِصم الأمم، وَ مُنارَ الدّينِ الْواضِحَةَ وَ مَثاقِيلِ الْفَضْلِ الرّاجِحَةِ، فَصَلَّى الله عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ، صَلَاةً تَكُونُ إِرَاءً لِفَضْلِهِمْ، وَ مُكافاةً لِعَمَلِهِمْ، وَ كِفاءَ لِطيب أَصْلِهِمْ وَ فَرْعِهِمْ، مَا أَنَارَ فَجْرٌ طالِعٌ ، وَ خَوَىٰ نَجْمٌ سَاطِعٌ».

سید رضی اینچنین ادامه می دهد:

من در آغاز جوانی، نگارش کتابی در خصائص ائمه (ع) را که شامل شرح حال و مقداری از سخنان آنان بود، آغاز کردم و علت تألیف آن را نیز در آغاز کتاب بیان داشتم. مطالب کتاب را تا زندگانی و امتیازات منحصر به فرد حضرت علی (ع) نگاشتم، ولی موانع روزگار مرا از ادامه کار باز داشت.

من آن مقدار از کتاب را بر ابواب و فصولی مرتب نموده بودم که در پایان آن، فصلى متضمن كلمات قصار امیرالمؤمنین (ع) که در مواعظ و حکم و امثال و آداب از آن حضرت (ع) نقل شده بود، بدون اینکه از خطبه ها و نامه های مفصل آن حضرت (ع) سخنی نقل کنم، گنجانیده بودم.

جمعی از دوستان، این بخش کتاب را بسیار ستودند و از گوهرهای گرانبهای آن ابراز شگفتی و اعجاب نمودند و از من خواستند که کتابی شامل گزیده های از کلام امیرالمؤمنین (ع) که در فنون مختلف سخن به صورت خطبه ها، نامه ها، مواعظ و آداب ایراد فرموده، جمع آوری کنم که سخنان آن حضرت (ع) متضمن عجائب بلاغت و غرائب فصاحت و جواهر عربیت و روشنگر راه سعادت دنیا و آخرت است.

به گونه ای که سخنی جامع و کامل همانند سخنان آن حضرت (ع) را در گفتار و نوشتار هیچ شخصیتی نمی توان یافت. زیرا حضرت علی (ع) سرچشمه فصاحت و بنیانگذار بلاغت است. حقیقت آن به وسیله او آشکار و قوانین و ضوابط آن، از رهنمودهای او گرفته شده است.

هر خطیبی از پیروی او سود جسته و هر واعظ بلیغی از کلمات او استفاده کرده است و در همه جا، او پیشوا و سرور و دیگران ریزه خوار او هستند. زیرا فقط در سخن آن حضرت (ع) نسیم عطر آگین علم الهی می وزد و از کلمات او بوی کلام پیامبر اسلام (ص) استشمام می شود.

من پیشنهاد آنان را پذیرفتم، زیرا می دانستم کاری بسیار سودمند و موجب اجر الهی و نام نیک خواهد بود. اساس کار را بر این پایه قرار دادم که مقام شامخ امیرالمؤمنین (ع) را در این فضیلت، گذشته از دیگر فضائل آن حضرت (ع) که جهان را فرا گرفته، تبیین کنم تا دانسته شود که حضرت علی (ع) تنها کسی است که به اوج فصاحت و بلاغت در میان گذشتگانی که آثار اندکی از آنان به جای مانده دست یافته است.

سخن آن حضرت (ع) اقیانوس عظیمی است، بیکران و دریای ژرفی است، بی پایان. خواستم با تبیین این عظمت بی مانند حضرت علی (ع)، این حق را پیدا کنم که به داشتن چنین پدری مباهات و سخن فرزدق را زمزمه کنم:

اولئک آبائی فجئنی بمثلهم / إِذا جَمَعَتِنا يا جُرَيرُ المَجَامَعُ

یعنی: ای جریر، پدران من این بزرگوارانند، تو هم اگر می توانی پدرانی همانند آنان را ارائه کن.

تقسیم بندی سخنان حضرت علی (ع)

سید رضی می گوید: سخنان امیرالمؤمنین (ع) را مورد بررسی و دقت قرار دادم و دیدم آثار آن حضرت (ع) بر سه قسم قابل تقسیم است:

۱- خطبه ها و فرمان ها.

2- نامه ها و پیام ها.

3- مواعظ و حکمت ها.

با استمداد از عنایات خداوند، کتاب را به برگزیده ای از خطبه ها و سپس منتخبی از نامه ها و در پایان، نمونه ای از کلمات قصار آن حضرت (ع) و هر قسمتی را در بخش جداگانه و فصلی مستقل تنظیم کردم تا اگر در آینده به مطلب جدیدی دست یافتم، به همان بخش ملحق نمایم.

از شگفتی های منحصر به فرد حضرت علی (ع) که هیچ کس را در آن راه نیست، این است که سخنانی که از آن حضرت (ع) در زمینه زهد و موعظه و پند و اندرز به ما رسیده، اگر کسی آن ها را بدون توجه به اینکه این کلمات از زمامدار توانا و فرمانروای مقتدری است که اوامرش همه جا نافذ و قلمرو حکومتش بسی گسترده بوده است، مورد بررسی قرار دهد؛

تردید نمی کند که این سخنان از کسی است که جز زهد و عبادت کاری نداشته و در گوشه خانه ای یا در غار کوهی تنها زندگی می کرده و با هیچ کس معاشرت نداشته است و هرگز باور نمی کند که این سخنان از قهرمانی است که در دریای لشگر غوطه ور می شده با شمشیر آخته بر صفوف دشمن می تاخته و پهلوانان جنگجو را به خاک می انداخته و از شمشیرش خون می چکیده و در عین حال زاهد ترین زاهدان و پیشوای ابدال بوده است.

این امتیاز، از فضائل شگفت انگیز و مختصات آن حضرت (ع) است که جمع میان اضداد نموده است و من بسیاری از اوقات این خصوصیت را برای برادران بیان می کنم و آنان را در شگفتی و حیرت مستغرق می سازم و این بحث از مباحثی است که باید مورد بررسی فراوان قرار گیرد.

تایید مدعای سید رضی توسط ابن ابی الحدید

ابن ابی الحدید پس از نقل سخن سید رضی و شرح کلمات مشکل آن، در تأیید مدعای او می نویسد:

امیرالمؤمنین (ع) دارای خلق های متضادی بود که سید رضی به برخی از آن ها اشاره کرده است و واقعا جای شگفتی دارد، زیرا معمولا شجاعان و جنگجویان، قلبی پر قساوت دارند و همواره به خون ریزی و سرکشی و قدرت نمایی متمایل هستند و در مقابل، معمولا زاهدان و تارکان دنیا و کسانی که اهل موعظه و نصیحت و یادآوری مرگ و قیامت اند، قلبی نرم و ضعیف و ناتوان دارند و این دو خصلت، ضد یکدیگرند، ولی در امیرالمؤمنین (ع) جمع آمده اند.

غالباً افراد شجاع و خونریز، درنده خو و وحشی، طبع و غرائز گرا هستند و در مقابل، افراد زاهد و تارک دنیا، معمولا چهره ای عبوس و قیافه ای گرفته دارند. از مردم گریزان و از جامعه هراسانند.

اما اميرالمؤمنین (ع) با اینکه شجاع ترین مردم و در کشتار دشمنان خدا و کفار و مشرکین پیشگام همگان بود و با اینکه زاهدترین و بی اعتناترین مردم به زرق و برق دنیا بود، زبان نصیحت گر و بیان هشدار دهنده او، عذاب خدا و مشکلات آخرت را در دل ها زنده می کرد و خود کوشاترین بندگان خدا در عبادت و رعایت آداب اسلامی بود، در عین حال، اخلاقی از همه لطیف تر و چهره ای از همه گشاده تر و لبانی از همه متبسم تر داشت.

هرگز کسی او را با چهره عبوس ندید. تندی و خشونت در رفتار او، راه نداشت و دارای چنان خلق و خویی بود که دشمنانش وقتی هیچ عیب و نقصی در او نیافتند، آن را عیب او شمردند و با بزرگ نمایی آن، به خدشه دار نمودن شخصیت او پرداختند و این حالات متضاد از شگفتی های امیرالمؤمنین (ع) است.

نمونه ای دیگر

اشراف و بزرگان و بزرگ زادگانی که از خانواده ای قدرتمند و سرشناس باشند، معمولا متکبر و سرکش و فخر فروش هستند، به خصوص اگر بر شرف خانوادگی، امتیازات دیگری نیز داشته باشد.

اما امیرالمؤمنین (ع) با اینکه در قله رفیع شرف و بزرگی قرار داشت و دوست و دشمن اعتراف دارند که بعد از خاتم انبیاء (ص) شریف ترین خلق خدا از نظر نسب بود و علاوه بر شرف خانوادگی، امتیازات فراوان دیگری نیز داشت. در عین حال آن حضرت (ع) نسبت به کوچک و بزرگ متواضع ترین، خوش خلق ترین و ملایم ترین افراد بود. او چه در دوران خانه نشینی و چه در دوران زمامداری، این تواضع و فروتنی را در خود حفظ کرد.

ریاست و فرمانروایی، تغییری در او ایجاد نکرد و اخلاق او را دگرگون نساخت. آری، چگونه ریاست، اخلاق او را دگرگون سازد، در حالی که او همواره بزرگ و سرور و آقا و فرمانروا بود و خلافت برای او امتیازی ایجاد نکرد و همان گونه بود که ابو عبد الله احمد بن حنبل می گوید. ابن جوزی در کتاب خود المُنتظم می نویسد:

در مجلس احمد بن حنبل، سخن از خلافت ابی بکر و حضرت علی (ع) به میان آمد. هر کسی سخنی گفت و گفتگوها به درازا کشید. احمد بن حنبل سر برداشت و گفت: زیاد سخن گفتید، ولی بدانید:

«إِنَّ عَلِيّاً لَمْ تَزِنْهُ الْخِلافَةُ وَ لكِنَّهُ زانَها»؛ «خلافت و زمامداری، چیزی بر امتیازات حضرت علی (ع) نیفزود، بلکه خلافت از حضرت علی (ع) آبرو یافت».

مفهوم گفته احمد بن حنبل این است که دیگران با پوشیدن لباس خلافت، کمبودهای خود را جبران کردند و به وسیله خلافت، خود را زینت دادند، ولی حضرت علی (ع) کمبودی نداشت که به وسیله خلافت آن را جبران کند، بلکه خلافت دچار نقص بود و با زمامداری آن حضرت (ع) نقص آن بر طرف گردید.

نکته دیگر آن که غالبا اشخاص شجاع و جنگجو، کم گذشت هستند و در خوی آن ها، عفو و اغماض کمتر دیده می شود، ولی امیرالمؤمنین (ع)، همان گونه که تاریخ نشان می دهد، در شجاعت و جنگاوری بی نظیر و در عین حال، عالی ترین درجات عفو و گذشت را دارا بود.

روش آن حضرت (ع) در جنگ جمل که دشمنان قسم خورده خود را مورد عفو قرار داد، بهترین شاهد این مدعا است. نکته دیگر آن که شجاعان عالم معمولا بخیل و تنگ نظر بوده اند. مثلا عبد الله بن زبیر مردی شجاع بود، ولی بخیل ترین مردم به شمار می رفت. پدرش زبیر نیز دارای شجاعتی کم نظیر، ولی بسیار تنگ نظر و بخیل بود، به طوری که عمر بن خطاب به او گفت: اگر تو به خلافت برسی، به خاطر مشتی گندم در بیابان های حجاز با مردم در گیر می شوی.

حضرت علی (ع) اراده فرمود که برادر زاده اش عبد الله بن جعفر را به دلیل اسراف و تبذیرش، از تصرف در اموالش ممنوع نماید، ولی او چاره ای اندیشید و زبیر را در اموال و تجارت خود شریک گردانید. وقتی این خبر به حضرت علی (ع) رسید، از تصمیم خود منصرف شد و فرمود: اینک عبدالله خود را در پناهگاه مطمئنی قرار داد.

طلحه شجاع و بسیار بخیل بود. آنقدر در هزینه های خود سختگیری کرد که ثروتی بیکران و دارایی بی حسابی از خود به ارث گذاشت.

عبد الملک مروان، شجاع بود ولی در بخل و تنگ نظری ضرب المثل بود. اما امیرالمؤمنین (ع)، هم در شجاعت بی نظیر و هم در بذل و بخشش و جود و سخا بی همتا بود و این نیز یکی از شگفتی های شخصیت منحصر به فرد آن حضرت (ع) به شمار می رود.

علت تکرار سخنان امیرالمؤمنين (ع)

سید رضی می گوید: گاهی در خلال خطبه ها و سخنان امیرالمؤمنين (ع) که من انتخاب کرده ام، مطالبی تکرار شده و دلیل آن این است:

1- راویان در نقل کلمات آن حضرت (ع) دچار اختلافات بسیار هستند و چه بسا مطلبی را از یک راوی نقل کرده ام ولی بعداً از راوی دیگر، به صورت دیگری نقل شده که مطلبی بیشتر یا عباراتی بهتر را در بر داشته که تکرار آن لازم به نظر رسیده است.

2- در بعضی موارد، طول زمان سبب فراموشی شده و این فراموشی موجب تکرار مطلبی شده است.

پس از جمع آوری کتاب، نام نهج البلاغه را برای آن برگزیدم، زیرا درهای بلاغت را به روی خواننده می گشاید و دسترسی به رموز آن را آسان می سازد. از خداوند مسئلت دارم که توفیق عطا فرموده از لغزش ها مصون بدارد. وَ هُوَ حَسْبِي وَ نِعْمَ الْوَكِيل

نتیجه گیری

کتاب نهج البلاغه تکاملی از زندگی، اخلاق و رستگاری، سیاست و کشورداری است. این کتاب با تلاش و زحمت و هنر بی مانند سید رضی، در سه فصل جداگانه خطبه ها، نامه ها و حکمت ها تدوین شد.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

صحفی، سید محمد، سیری در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، قم، انتشارات ارم، 1379، ص74-69.