در آسیب شناسی رفتاری انسان، «هواپرستی» به عنوان یک رذیلت فردی، عامل انحراف و سقوط اخلاقی انسان می گردد. این مفهوم که در متون اسلامی به ویژه در سخنان امام علی (ع) در نهج البلاغه مورد تأکید قرار گرفته است، به معنای پیروی بی قید و شرط از تمایلات نفسانی و غرایز افراطی است. همچنین هواپرستی سبب ایجاد اختلال در نظام فکری، اخلاقی و اجتماعی انسان محسوب می شود. در کنار این مفهوم، «آرزوهای طولانی و دراز» عاملی همسو و تقویت کننده هواپرستی است که بررسی این دو پدیده در کنار یکدیگر، با استناد به گفتار امیرالمؤمنین (ع) در نهج البلاغه، درک جامع تری از موانع رشد معنوی و اخلاقی انسان ارائه می دهد. مطالعه چیستی پیروی از هوای نفس و آرزوی دراز می تواند برای ورود به بحث مفید و پرثمر باشد.

پیامدهای هواپرستی

خداوند پیروی کنندگان هوای نفس را به مانند سگی می داند که اگر به او حمله کنی دهانش را باز و زبانش را بیرون خواهد کرد و اگر او را به حال خود واگذاری باز همین کار را می کند؛ «وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث»[1]؛ یعنی آنچنان تشنه هواپرستی است که هرگز سیراب نمی شود. با توجه به سخن پروردگار در می یابیم که پیروی کنندگان از هوای نفس از درجه انسانی سقوط می کنند و مانند حیوانی می شوند که به جز غریزه و هوی چیزی نمی بینند.

امام علی (ع) انسان را حتی از همنشینی با هوی پرستان هم بر حذر می دارد و می فرماید: «همنشینی با هوی پرستان ایمان را به دست فراموشی می سپارد».[2]

1- ستم و تجاوز به دیگران

هواپرستی باعث ستم و تجاوز و ظلم به دیگران می شود؛ زیرا یکی از هواهایی که در انسان وجود دارد، حس زورگویی؛ برتری طلبی و ستم به دیگران است و با بررسی ریشه تمام ظلم و ستمهای موجود در دنیا، به این نتیجه خواهیم رسید که هواپرستی عمده عامل این عمل بوده است.[3]

2- بر باد رفتن سرمایه های زندگی

همان طور که می دانیم هدف از آفرینش انسان رسیدن به کمال است ولی وقتی انسان تابع هواهای نفسانی خود شد، از رسیدن به آن باز می ماند و لذا با پیروی هوای نفس سرمایه های زندگی را که زمینه ای برای فعالیت است برباد می دهد.[4]

3- هلاکت

یکی از مهمترین عوامل هلاکت امتهای پیشین، هواپرستی و پیروی از هوای نفس بوده است و پیامبر (ص) در حدیثی می فرماید: سه چیز سبب هلاکت است: ۱. تنگ نظری و بخل[5]؛ 2. پیروی از هوای نفس؛ 3.خودبینی.[6]

4- کوردلی

هواپرستی، موجب می گردد تا قلب انسان از درک حقایق دور گردد و به چیزی جز هوی و هوس توجه ننماید؛ یعنی، هواپرستی باعث قساوت قلب می شود؛ به طوری که حتی کشته شدن انسان های بی گناه، موجب رقت قلب او نمی گردد.

ابن ابی الحدید در این باره می گوید: «به درستی که انسان خودش را دوست می دارد و کسی که چیزی را دوست بدارد، عیوب آن را نمی بیند و همانا انسان، عيوب دیگران را می بیند ولی عیوبی که خودش در آن قرار دارد را نمی بیند.[7]

5- زیبا جلوه دادن زشتی

هواپرستی باعث می شود تا گناهانی که شخص در زندگی انجام می دهد برایش زیبا جلوه کند و یا آنها را بسیار کوچک ببیند و در نتیجه قبح گناه در نظرش از بین برود و لذا یکی از تعالیم اسلامی است که می فرماید اگر هم مرتکب گناهی گردیدید، آن را کتمان نمایید و هرگز آن را آشکار نکنید؛ زیرا باعث می شود تا زشتی گناه در نظر انسان از بین برود.[8]

6- از بین بردن زیبایی خوبی ها

هواپرستی لذت عبادات را از انسان می گیرد و آن را در نظرش زشت جلوه می دهد[9]، یعنی مثلا با خودش می گوید چرا به فقیر کمک کنم اگر خدا می خواست به او مال بدهد خودش این کار را می کرد و ما چرا در کار خدا دخالت کنیم. پیامدهای پیروی از هوای نفس در قرآن نیز بر همین منوال است. [10]

امام علی (ع) در این خطبه می فرماید: پیروی از هوای نفس، انسان را از راه حق باز می دارد؛ پس کسی که راهی غیر از راه حق برگزیند، در واقع به تبهکاری، هلاکت، گمراهی، کوردلی و … مبتلا می شود. برای درمان هواپرستی، امام علی (ع) می فرمایند: کسی که خود را گرامی دارد، هوی و هوس را خوار شمارد[11]. از این رو اگر انسان به ارزش وجود خود پی ببرد و هدف آفرینش خود را بشناسد هرگز سرمایه زندگیش را با هواپرستی تباه نمی سازد.

علل ایجاد آرزوهای طولانی

امام علی (ع) می فرماید که آرزوهای طولانی، آخرت را از یاد انسان می برد. برای شرح این مطلب نخست باید بدانیم که چه چیزهایی باعث می شود تا انسان آرزوهای دراز در سر بپروراند و بعد از آن، با در سرپروراندن این ارزوهای طولانی چه پیامدهایی نصیب او می شود؟ با تدبر و تفکر در قرآن و نهج البلاغه، علل و عوامل آرزوهای طولانی را می توان، موارد ذیل برشمرد:

1- جهالت و نادانی

انسان همواره در نادانی به سر می برد، حتی اگر علوم بسیاری را کسب کند و از آنجا که انسان، اگر مرگ و دنیای دیگر را تجربه نکند، نخواهد توانست به طور کامل به چگونگی آن پی ببرد، بنابراین اطلاعات وی از آخرت اندک خواهد بود.[12]

2- دنیا پرستی و وابستگی مادی

از آنجا که انسان دارای غریزه است بنابراین، عاشق دنیاست و دوست دارد که از لذات آن بهره مند شود و چون از لذات دنیا مثل: شهوت جنسی، مقام پرستی و … سیرابی ندارد؛ پس در آرزوی دراز اسیر می شود.[13]

3- وسوسه های شیطانی

شیطان همواره انسان را فریب می دهد و او را آرزومند و امیدوار می کند؛ پس کسی که پیرو شیطان گردد در دام آرزوی دراز می افتد.[14]

4- ساده اندیشی

آرزوها بسیار زیادند و از آنجا که آرزوی دراز هیچگاه دست یافتنی نیست بنابراین کسی که ساده اندیش[15] باشد و به عواقب آرزوها و پیامدهای آن فکر نکند تسلیم آرزوهای دراز می شود.[16]

پیامدهای پیروی از آرزوهای طولانی

1- کوردلی[17]: آرزوی طولانی موجب از بین رفتن بصیرت انسان می گردد و در نتیجه، دنیای فانی و فناپذیری آن را نمی بیند.

2- غفلت از یاد خدا[18]: کسی که به دنیا چشم دوخته و فناپذیری آن را فراموش کرده همانا خدا را فراموش کرده است؛ پس در غفلت و بی خبری به سر می برد.

3- بدی کردار[19]: انسان وقتی به آرزوهای بلند دل ببندد برای رسیدن به آنها هر کاری انجام می دهد و کسی که هر کاری انجام داد، از تعالی و کمال باز می ماند.

4- کوتاهی در عمل[20]: اگر انسان به دنیا دل ببندد و آن را فناناپذیر بپندارد، دچار سستی و کوتاهی در اعمال می شود.

5- غفلت از مرگ[21]: وقتی آدمی غرق در آرزوهای دراز دنیایی شد، مرگ را به فراموشی می سپارد و کسی که مرگ را فراموش کرد، از حرکت در راه راست باز می ماند؛ همان گونه که امام علی (ع) در این باره می فرماید:

«اگر انسان اجل و روندش را می دید، آرزو و فریب کاری آن را دشمنی می ورزید».[22]

یعنی اگر انسان به این نتیجه برسد که آرزوهای وی ثمری ندارد و هرگز به آنها دست نمی یابد تا اینکه مرگش فرا می رسد، هیچگاه به سراغ آنها نمی رفت.[23]

6- هدر رفتن انرژیهای فکری انسان[24]: آرزوهای طولانی فکر انسان را به خود مشغول می کند و او را از فکر کردن به امور والای معنوی و رسیدن به لقاء الله باز می دارد و نیز او را از اینکه از فکرش در راه پیشبرد جامعه استفاده کند، محروم می سازد. به عبارت دیگر چون انرژیهای انسان محدود است، وقتی صرف آرزوهای دراز شوند دیگر چیزی نمی ماند که آن را صرف امور دیگر خود کند و از آن برای رسیدن به آخرت بهره ببرد.

 

جمع بندی

بر اساس آموزه های نهج البلاغه، هواپرستی به عنوان پیروی بی قید از تمایلات نفسانی، ریشه بسیاری از رذایل اخلاقی و انحرافات فردی و اجتماعی است. این صفت خطرناک، در پیوندی تنگاتنگ با «آرزوی دراز» قرار دارد و هر یک دیگری را تقویت می کند. پیامدهای ویرانگر هواپرستی و آرزوی دراز، از جمله: ستمگری، کوردلی، هدررفت سرمایه های زندگی و غفلت از آخرت، ثابت می کند که غلبه بر این دو عامل، شرط ضروری برای نیل به حیات طیبه و رستگاری است. آگاهی از علل و پیامدهای این دو صفت و تلاش برای مهار آنها، راهبردی بنیادین در مسیر تعالی انسانی محسوب می شود.

 

پی نوشت ها

[1] . سوره اعراف، آیه 176.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 86.

[3] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص275.

[4] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص274.

[5] . آزی که دارندۀ آن در منع حقوق فرمانبر وی باشد؛ ر.ک. سیاح، فرهنگ بزرگ جامع نوین، ج2، ص1188.

[6] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص319 به نقل از: سیوطی، جامع الصغیر، ج1، ص236؛ ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج2، ص231.

[7] . اری کل انسان یری عیب غیره و یعمی عن العیب الذی هو فیه؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص319.

[8] . مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج2، ص462.

[9] . مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج2، ص462.

[10] . کهف/ 28، طه/ 16، فرقان/ 43، قصص/ 50، انعام/ 56، محمد/ 14.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 334.

[12] . نساء/ 123؛ شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 334.

[13] . حجر/ 3؛ اعراف/ 51؛ شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 228 و نامه 31.

[14] . نساء/ 119-120؛ محمد/ 25؛ شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 10.

[15] . نجم/ 24؛ شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 64 و 86.

[16] . معادیخواه، فروغ بی پایان، ص31-32؛ معادیخواه، فرهنگ آفتاب، ج1، ص39؛ دشتی، ترجمه نهج البلاغه، ص751.

[17] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 275.

[18] . حجر/ 3، شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 64.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 36.

[20] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 28.

[21] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 114.

[22] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 334.

[23] . دشتی، ترجمه نهج البلاغه، ص751؛ معادیخواه، فرهنگ آفتاب، ج1، ص39.

[24] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص276؛ مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج2، ص462.

 

فهرست منابع

1. قرآن مجید
2. ابن ابی الحديد، عبدالحميد بن هبة الله؛ شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار الجيل، ۱۴۰۷ق.
3. ابن میثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، ترجمه قربانعلی محمدی مقدم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی استان قدس رضوی، ۱۳۷۵.
4. جعفری، محمدتقی؛ ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ ششم.
5. دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، قم، مشرقین، ۱۳۷۹، چاپ هفتم.
6. سیاح، احمد؛ فرهنگ بزرگ جامع نوین (ترجمه المنجد اثر: لوئیس معلوف)، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1382، چاپ بیست و دوم.
7. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر؛ الجامع الصغیر في أحادیث البشیر النذیر، بیروت، دار الفکر، 1429ق.
8. شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق: صبحی صالح، قم، دار الحدیث، 1424ق.
9. معادیخواه، عبدالمجید؛ فرهنگ آفتاب – فرهنگ تفصیلی مفاهيم نهج البلاغه، تهران، ذره، ۱۳۷۲.
10. معادیخواه، عبدالمجید؛ فروغ بی پایان – فرهنگ تفصیلی مفاهیم قرآن کریم، تهران، ذره، ۱۳۷۸.
11. مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام شرح تازه و جامعى بر نهج البلاغه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1386.

 

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

قاسمی حامد، مرتضی، نگاهی به آثار هواپرستی و التزام به آرزوهای طولانی در خطبه چهل و دوم نهج البلاغه، دوفصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، تابستان 1386، ش8،  ص10-21.