علم امام علی (علیه السلام)، همواره به جهت بعد الهی و درآمیختگی آن با علم خداوند متعال، ذهن هر دانشمند و متفکر  آزاده ای را به خود مشغول می کند. تا به امروز هر دانشمندی که زندگانی ایشان را مورد بررسی قرار داده است، دانش امام علی (علیه السلام) را یکی از برجسته ترین ویژگی های او دانسته و از جایگاه علمی ایشان در شگفت آمده است.[1]

در مقاله به انگیزه ها، اهداف و دیدگاه های مختلف مستشرقان پرداختیم و دانستیم که مستشرقان به گروه های مختلفی از نظر اهداف تقسیم می شوند. همچنین دانستیم که شرق شناسی یا استشراق، یعنی مطالعه فرهنگ، تمدن، تاریخ، ادبیات، اقتصاد و هر آنچه که مربوط به آداب، سنن و میراث شرق. مستشرق کسی است که با استفاده از منابع مختلف به بررسی ادیان، آیین ها و جوامع شرقی می پردازد و الگوهای اجتماعی شرق را استخراج می کند.[2] [3]

در ادامه مقاله علم امام علی (علیه السلام) از نگاه مستشرقان – بخش اول، به بررسی آرای گروه دیگری از مستشرقان پیرامون علم امام علی (علیه السلام) خواهیم پرداخت.

نظرات پیرامون علم امام علی (علیه السلام)

علم امام علی (علیه السلام) همواره نقطه محوری مطالعات دانشمندان و به خصوص مستشرقان بوده است. آنها با بررسی جوانب مختلف زندگی علی (علیه السلام)، یکی از برجسته ترین ویژگی های ایشان را، علم امام علی (علیه السلام) و دانش الهی ایشان دانسته اند.

1. جرج جرداق

جرج جرداق، نویسنده مشهور کتاب «امام علی (علیه السلام) صوت عدالت انسانی» درباره علم امام علی (علیه السلام) می نویسد:

«علی بن ابی طالب، در خرد یگانه بود، او قطب اسلام و سرچشمه معارف و علوم عرب بود، هیچ دانشی در عرب وجود ندارد مگر آنکه اساسش را علی (علیه السلام) پایه گذاری کرده، یا در وضع آن سهیم و شریک بوده است».[4]

2. وان آرندونک

آرندونک مستشرق هلندی (1881-1946م) مطالعات مختلفی را پیرامون تاریخ اسلام انجام داده است. او در یادداشت های خود پیرامون علم امام علی (علیه السلام) می نویسد: «در خلال جست و جو در روایات اسلامی و منابع تاریخی، الفاظ و کلمات و جملاتی دال بر جایگاه بلند علمی امام علی (علیه السلام) و اهل بیت (علیهم السلام) را یافتم و به آن پی بردم».[5]

گستردگی و الهی بودن علم علی (علیه السلام) به حدی است که وقتی یک دانشمند غیرمسلمان به مطالعه آثار اسلامی می پردازد، ذهن او را به خود مشغول می کند.

3. مارتین مکدرموت

مارتین مکدرموت، اندیشمند صاحب نظر، متفکر و شرق شناس مشهور معاصر است که تالیفات او در محافل علمی تشیع، شناخته شده است. او تحت تاثیر مطالعات خود در دارالحکمه عراق، به مبانی شیعه علاقه مند شد و تحقیقات گسترده ای را در این زمینه آغاز کرد.

او در شیکاگو زیر نظر اساتیدی چون محسن مهدی و ویلفرد مادلونگ با باورها و اندیشه های شیعی بیش از پیش آشنا شد و تحت تاثیر قرار گرفت. معروفترین کتاب او که پایان نامه دکتری او در دانشگاه شیکاگو نیز هست، اندیشه های کلامی شیخ مفید نام دارد که در ایران توسط استاد احمد آرام ترجمه شده است.[6]

او در این کتاب پیرامون علم امام علی (علیه السلام)، روایتی معتبر از ایشان را نقل می کند و می نویسد:

«آن حضرت بارها به مردم می فرمود: ای مردم از من بپرسید پیش از آن که مرا نیابید که من به راه های آسمان داناتر از راه های زمینم».[7] [8]

4. حنا فاخوری

پروفسور حنا فاخوری، فیلسوف، زبان شناس، ادیب و کشیش ارتودکس لبنانی است که کتاب معروف او با نام «تاریخ الادب العربی» به زبان های مختلف از جمله فارسی چاپ شده است. او یکی از ادیبان برجسته لبنانی است.[9]

این کشیش مسیحی و شرق شناس لبنانی پیرامون علم امام علی (علیه السلام) در کتاب مشهور و معتبر خود می نویسد:

«در کلام و سخنان امام علی (علیه السلام) نوعی ثروت معنوی را می یابیم که همین باعث شده که ایشان در علم و تفکر و دانش سرآمد باشد و در کلام وی نوعی زیبایی هنری و زندگی را می توان دید».[10]

ثروت معنوی در کلام علی (علیه السلام) ریشه در همان علم الهی ایشان دارد که سرچشمه علوم مختلف اهل بیت (علیهم السلام) نیز هست. امام صادق (عليه السلام) می فرمایند: «علم امام على (عليه السلام) (از) علم رسول خداست. پس آن چه را مى دانيم او به ما آموخته است».[11]

5. مادام دیالافوا

مادام ژان دیالافوا به صورت مشخص جزو مستشرقین به حساب نمی آید، اما به دلیل سفرهایی که به جهت بررسی آثار باستانی به جنوب ایران داشت، سفرنامه هایی را از خود به جای گذاشت که در آنها از آداب و آیین ایرانی برداشت های مختلفی ارایه می دهد. سفرنامه های او در دو کتاب جمع آوری و به زبان فارسی نیز ترجمه و چاپ شده است.

مادام دیالافوا درباره علم امام علی (علیه السلام) و شخصیت والای آن حضرت، مطالب ارزشمندی را بیان می کند که مطالعه آنها شیفتگی او نسبت به حضرت را نمایان می کند:

«شیفتگی شیعه نسبت به علی، به صورت سنتی استوار درآمده است. چه کسی را می توان یافت که عالم تر از علی و بیش از او مشتاق صلح و آرامش باشد؟ چه خاندانی را پاک تر از خاندان علی می توان سراغ گرفت؟

در عصری که خداپرستی با بت پرستی و دیگر مظاهر شرک درآمیخته بود، چه کسی بیش از علی زبان به توحید گشود؟ در جنگ ها زمانی که همه از صحنه می گریختند، چه کسی استوارتر از علی پیکار می نمود؟ زمانی که همه به فکر جان خویش بودند، چه کسی جز علی به استقبال مرگ می شتافت؟

چه کسی عادلانه تر از علی فرمان رانده؟ چه کسی رئوف تر از او می شناسید؟ چه کسی بیش از او در تهدیدهایش راسخ و به وعده هایش وفادار بود؟ ای دیدگان من! گریه کنید و قطرات اشک را با ناله درآمیزید؛ بگریید بر مظلومیت خاندان پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)».[12] [13]

تعبیرات مادام ژان دیالافوا درباره علم امام علی (علیه السلام) و شخصیت ایشان، نشان از عمق ارادت و شناخت او نسبت به حضرت و غرض پاک او در بررسی آیین اسلام و مذهب شیعه است. علم امام علی (علیه السلام) آنقدر وسیع و نمایان است که تا به حال هر دانشمندی با آن برخورد داشته است را در خود غرق کرده و او را به اظهار نظر در مورد خویش وا داشته است.

6. میخاییل نعیمه

میخاییل نعیمه، شاعر و نویسنده چیره دست لبنانی، و از ادیبان جریان ساز در جهان عرب است که آثار مختلفی در زمینه ادبیات عرب از او به جا مانده است.[14] این نویسنده لبنانی پیرامون علم امام علی (علیه السلام) می نویسد:

«به درستی که علی(علیه السلام) در زمینه فکر، روح و بیان در همه زمان ها و مکان ها بزرگ و سرآمد است» .[15]

نعیمه در بخش دیگری نیز پیرامون علم امام علی (علیه السلام) می نویسد:

« قدرت نمایی و قهرمانی امام علی (علیه السلام) تنها در حدود میدان های جنگ نبود، قهرمانی بود در صفای بصیرت، و طهارت وجدان، و سحر بیان، و حرارت ایمان، و عمق روح انسانیت، و بلندی همت، و نرمی طبیعت، و یاری محروم و رهایی مظلوم از چنگال متجاوز و ظالم، و فروتنی برای حق به هر صورت و مظهری که حق برایش تجلی نماید، این نیروی قهرمانی همیشه محرک و انگیزنده است گرچه روزگارها از آن بگذرد.

راستی بر هر مورخی، هر چه هوشمند و نابغه باشد محال است که بتواند تصویری کامل از عظیمی مانند علی به دست تو دهد، گر چه در هزار صفحه باشد؛ زیرا آنچه این قهرمان مرموز عرب، تفکر و تأمل نموده و گفته و عمل کرده و در میان خود و پروردگارش بوده است.

نه گوشی شنیده، و نه چشمی دیده، و آن بسیار بسیار بیش از آن است که به دستش نمودار یا به زبان و قلمش آشکار ساخته است. پس هر تصویر از او ترسیم کنیم ناچار صورت ناقصی از آن اصل کامل است. على (علیه السلام) آن قهرمان بی مانند فکر و روح و بیان است، در هر زمان و در هر مکان».[16]

7. گلدزیهر

ایگناس گلدزیهر اسلام شناس و مستشرق مشهور یهودی، اهل مجارستان و از پیشگامان شرق شناسی در میان یهودیان است. او با اینکه بخش اعظم معلومات خود را از منابع اسلامی و شیعی بدست آورده است، اما تعصبات یهودی خود را حفظ کرده و در موارد متعددی با اسلام به مخالفت برخاسته است.[17]

گلدزیهر پیرامون علم امام علی (علیه السلام) می نویسد:

«علی (علیه السلام) نخستین امام شیعیان است. آن ها می گویند که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، دانش های خود را به او سپرده، زیرا دیگران شایستگی آن را نداشتند. خاندان علوی این علوم را یکی پس از دیگری به ارث برده اند. حتی اهل سنت نیز در این مورد نظر موافق دارند و می گویند: علی (علیه السلام) مردی فاضل است و علمی بیش از اندازه دارد، و حسن بصری او را ربانی این ملت خوانده است. این گفتار، علم و اعلمیت علی (علیه السلام) را نشان می دهد که دیگران فاقد آن بودند».[18]

8. کارن آرمسترانگ

کارن آرمسترانگ، پژوهشگر، محقق و نویسنده کاتولیک، اهل انگلستان و یکی از مستشرقان فعال در دهه های اخیر است. او نویسنده کتاب «محمد»، پر فروش ترین کتاب سال آمریکا پس از حادثه تروریستی در یازدهم سپتامبر است. انگیزه او از تالیف این کتاب، روشنگری پیرامون دین مبین اسلام و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است.[19]

او درباره علم امام علی (علیه السلام) می نویسد:

«چون شیعیان به فرقه های مختلف تقسیم شدند، تنها شیعیان دوازده امامی، علی (علیه السلام) و یازده فرزند او را که از نسل حسین (علیه السلام) هستند، به عنوان خلیفه رسول خدا و امام معصوم قبول دارند و می گویند: آن ها دارای علم لدنی هستند که افراد دیگر از چنین فضلی بی بهره اند».[20]

9. روکس بن زاید عزیزی

روکس عزیزی، نویسنده، پژوهشگر و محقق مسیحی است که که در اثر مطالعات گسترده خود پیرامون اسلام و شیعه، اقدام به نگارش کتاب «امام علی اسدالاسلام و قدیسه» در باب شخصیت و فضایل علی (علیه السلام) نموده است.

او درباره علم امام علی (علیه السلام) می نویسد:

«اسلام در مسائل مختلف فقیه تر از علی (علیه السلام) را به خود ندیده است و دلیلش این سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود:

«أقضاکم علیّ؛ برترین شما در داوری و قضاوت، علی است». و به گواه هم عصر خودش که می گفت: «لَولاَ عَلِیّ لَهَلَکَ عُمَر؛ اگر علی نبود، عمر بیچاره می شد. علی عالم به تورات و انجیل و قرآن بود».[21]

این مطالب گوشه ای از اظهار نظرات مستشرقین پیرامون علم امام علی (علیه السلام) است. در مقالات امام علی (علیه السلام) از نگاه مستشرقان به بیان نظرات مختلف آنها پیرامون دیگر وجوه شخصیت یگانه عالم امامت و ولایت خواهیم پرداخت.

نتیجه گیری

علم امام علی (علیه السلام) یکی از موضوعاتی است که همواره مدنظر مستشرقان قرار می گیرد. علم امام علی (علیه السلام) آنگونه بود که جرج جرداق آن را سرچشمه علوم عرب و انتهای خرد می نامد، فاخوری علم امام علی (علیه السلام) را سرآمد دانش ها می نامد و دیالافوا نیز کسی را عالم تر از ایشان نمی داند. شاید بتوان گفت یکی از بهترین تعابیر را میخاییل نعیمه درباره علم امام علی (علیه السلام) نگاشته است؛ او معتقد است که آنچه از علم و تفکر و تامل نزد حضرت وجود داشته، نه کسی دیده نه کسی شنیده و میان خود و خدای او بوده است.

پی نوشت ها

[1] ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج42، ص 583؛ الخوارزمی، المناقب، ص 391 .

[2] ادوارد سعید، شرق شناسی، ص 15.

[3] علی الصغیر، خاورشناسان و پژوهش های قرآن، ص 13.

[4] جرج جرداق، امام علی (علیه السلام) صوت عدالت انسانی، ج 1، ص 103.

[5] حکیم، الدراسات الإستشراقیه رؤیه و إیضاح فی المنهج، ص106.

[6] پورجوادى، انديشه‌هاى كلامى شيخ مفيد، فصلنامه معارف، شماره 2 ص195-200.

[7] صبحی صالح، نهج البلاغه، خطبه 231.

[8] مکدرموت، اندیشه های کلامی شیخ مفید، ص144؛ مفید، الارشاد، ج1، ص33-35.

[9] حنّا الفاخوري مع الخالدين، المطران بطرس المعلّم، ص 123.

[10] فاخوری، تاریخ الأدب العربی، ص 324.

[11] شیخ مفید، الاختصاص، ص 279.

[12] فره‌وشی، ایران کلده و شوش، ص 56.

[13] دیالافوا، خ‍اطرات ک‍اوش‌ ه‍ای ب‍اس‍ت‍ان‌ ش‍ن‍اس‍ی ش‍وش، ص 86.

[14] میخائیل نعیمه، از ادبیات مهجر تا داستان عارفانه، خبرگزاری کتاب ایران (Nov 2021).

[15] جرج جرداق، امام علی (علیه السلام) صوت عدالت انسانی، ص 255.

[16] عبدالفتاح عبدالمقصود، الامام علی ابن ابی طالب (علیه السلام)، ج1، مقدمه، ص17.

[17] خرمشاهی، بهاءالدین، ج 2، ص1920.

[18] گلدزیهر، درس هایی درباره اسلام، ج 2، ص447-448 .

[19] آرمسترانگ کارن، محمد، مقدمه کتاب.

[20] همان، خداشناسی از ابراهیم تاکنون، ص191.

[21] العزیزی، الإمام علی اسد الاسلام و قدیسه، ص75 و 76.

منبع

با اقتباس از: مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمومنین علی (علیه السلام)، تالیف جمعی از محققین، جلد 5، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی تهران.