زیبایی موجودات، تجلی جمال الهی در جهان است و انسان از والاترین مراتب جمال و زیبایی در هستی است. در منابع دینی اهتمام ویژه ای به جمال انسان شده و نهج البلاغه که خود جلوه گاه جمال و زیبایی است، آن را مورد تأکید قرار داده است. بدیهی است شناخت بیشتر جمال ظاهر انسانی و اهمیت آن، نقش ارزنده ای در مزین شدن افراد جامعه به آن داشته و انسان و جامعه بشری را در مسیر سعادت قرار خواهد داد.

تقسیمات و مراتب جمال انسانی

نهج البلاغه علاوه بر بلاغت زیبا و شگفت انگیزش که از عمق زیبایی و مفهوم برخوردار است، سرشار از مطالب و موضوعات پر معنا و زیباست. در میان این موضوعات به زیبایی و جمال نیز در قالب واژه هایی چون جمال، جمیل، صباحه، حسن و بهجت و کلمات زین، حلیه، زخرف، زبرج و نجد که از شاخه های آراستگی و زینت هستند و واژه های اعتدال، السوی، نظم، قدر، طیب، نمق، حبر و … پرداخته است که برخی از این واژه ها در ارتباط با جمال انسانی است.

چه جمال ظاهری و طبیعی که انسان دخالتی در ایجاد آن ها ندارد و چه آراستگی هایی که توسط انسان می تواند به وجود آید و شکل بگیرد در کلام امام (ع) مورد توصیه قرار گرفته است. حضرت (ع) در نهج البلاغه، جمال انسانی را به عنوان ارزشمندترین زیبایی ها یاد کرده که خداوند او را به بهترین وجه صورت داده و اعتدال بخشیده است: «أَيُّهَا الْمَخْلُوقُ السَّوِيُّ»؛^[1] «ای انسان آفریده شده در حد اعتدال».

ایشان هم در بعد طبیعی و هم در بعد زینت و آراستگی، چه در حوزه مادی و ظاهری و چه در حوزه روحی و باطنی، سفارشات فراوانی را بیان فرموده است. حضرت علی (ع)، هدف از خلق جمال هستی را رشد انسان دانسته تا با در اختیار قرار گرفتن آن جهان را مسخر خود نموده و به منتهای درجه جمال و زیبایی یعنی کمال و قرب الهی نایل گردد.^[2]

جمال انسان در نهج البلاغه را در یک دسته بندی کلی می توان به جمال ظاهر و جمال باطن تقسیم بندی نمود که هر کدام از این دو هم در بعد طبیعی و ذاتی و هم در حوزه آراستگی و زینت می باشند. حضرت علی (ع) در روایتی می فرماید: «جمال ظاهر نیکویی صورت است و جمال باطن نیکویی سریرت؛ یعنی آنچه نهان است از خوها و خصلت ها و عزم ها و قصدها».^[3] در خصوص حقیقت جمال باطنی انسان و ارتباط آن با ظاهر در نهج البلاغه پیشنهاد می گردد مطالعه فرمایید.

جمال ظاهری انسان

جمال ظاهر به آن قسمت از زیبایی هایی گفته می شود که هویدا و آشکار است. امام علی (ع) علاوه بر جسم، فضایل اخلاقی را نیز از جمله جمال ظاهری انسان دانسته و می فرماید: «خرد پرده اسرار است و فضیلت، جمال پدیدار …»؛^[4] یعنی جمال ظاهر علاوه بر زیبایی های جسمانی، زیبایی های اخلاق و رفتار و کردار و اعمال زیبا و عشق و محبت را نیز شامل می شود؛

چنان که در شرح فضیلت جمال پدیدار بیان شده است «الفضل جمال ظاهر أي الإحسان و التودد إلی الخلق جمال ظاهر».^[5] واژه التودد به معنی محبت نشان دادن، اظهار عشق و دوستی کردن و جلب محبت کردن است.

1. زیبایی های جسمی

برخی از مشخصه های جمال ظاهری در انسان با خلقتش عجین شده و جزئی از طبیعت او هستند؛ مانند جمال ظاهری و جسمانی و بخشی از خصلت های اخلاقی و ذاتی که انسان دخالتی در ایجاد آن ها ندارد و ائمه اطهار (ع) آن ها را شاخه ای از زیبایی های بهشتی معرفی کرده اند.^[6]

حضرت علی (ع) در نهج البلاغه درباره تناسب اندام و ترکیب جسم انسان می فرماید:

«وَ أَشْلَاءً جَامِعَةً لِأَعْضَائِهَا مُلَائِمَةً لِأَحْنَائِهَا فِي تَرْكِيبِ صُوَرِهَا وَ مُدَدِ عُمُرِهَا»؛^[7] «و اندام هایی بخشید که خود اجزائی در بر دارند و هر یک از اندام ها را در جای مناسب خود قرار داد، در ترکیب خاص خود و بر دوام».

این بخش شامل تمامی انسان ها می شود و خداوند متعال به غیر از استثنائات آن را یکسان به همه انسان ها عطا نموده است. اما بخشی که انسان ها را از یکدیگر متمایز می کند، ترکیب خاص صورت و تفاوت در رنگ چهره و قد و قامت است که موجب ایجاد اختلاف در زیبایی های جسمی بین افراد نسبت به یکدیگر می شود؛ بخش دیگری از جمال طبیعی انسان ها است که خداوند آن را در افراد مختلف، متفاوت خلق نموده است.

حضرت علی (ع) زیبایی های جسمی و بخشی از خلق و خو و خصلت های متفاوت افراد را برگرفته از طبایع مختلف و خاك و گلی دانسته که از آن به وجود آمده اند و می فرماید:

«سرشت و طینت مردم است که آن ها را از هم جدا می کند؛ زیرا از قطعه زمینی به وجود آمده اند که شور یا شیرین یا سخت یا نرم بوده است. پس برحسب نزدیک بودن زمینشان به یکدیگر نزدیک اند و بر حسب اختلاف زمین هاشان از یکدیگر متفاوت. نیکو منظری است کم خرد، بلند بالایی است، کوتاه همت، نیکو کرداری است زشت روی، کوتاه قامتی است دوراندیش، نیکو سرشتی است که خود را به راه بد افکنده. سرگشته دل است و پراکنده ذهن، گشاده زبان است و بینا درون».^[8]

ابن میثم در شرح این خطبه بیان می کند که امام علی (ع) در این سخنان به عنصر اصلی ایجاد اختلاف و تفاوت صوری و اخلاقی بین انسان ها اشاره فرموده است.^[9]

تفاوت جمال طبیعی زن و مرد

اختلاف انسان ها در خلق جنسیتی موجب تفاوت در جمال و زیبایی بین آن ها نیز شده است. حضرت علی (ع) در تفاوت ظاهری و زیبایی های جسمی، زنان را در زیبایی و ظرافت به گل تشبیه فرموده که توان انجام کارهای سنگین و خشن را ندارد:

«وَ لَا تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ»؛^[10] «… و کاری را که برون از توان اوست، به او مسپار، زیرا زن چون گل ظریف است، نه پهلوان خشن».

ضرورت بقاء و ایجاد نسل، این نوع از تفاوت جمال بین دو جنس مخالف را ایجاب می کند. حضرت علی (ع) بهره مندی از این نوع زیبایی های زندگی را لازم و ضروری دانسته و به آن سفارش فرموده و بیان می دارد که باید بخشی از ساعات زندگی را به آن اختصاص داد و نیز بهره مندی از آن را مسیر شرع و فرامین الهی می داند:

«لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ … وَ سَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ بَيْنَ لَذَّتِهَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يَجْمُلُ. وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ».^[11] همچنین می فرماید: «إِنَّ أَبْصَارَ هَذِهِ الْفُحُولِ طَوَامِحُ، وَ إِنَّ ذَلِكَ سَبَبُ هِبَابِهَا؛ فَإِذَا نَظَرَ أَحَدُكُمْ إِلَى امْرَأَةٍ تُعْجِبُهُ، فَلْيُلَامِسْ أَهْلَهُ، فَإِنَّمَا هِيَ امْرَأَةٌ كَامْرَأَتِهِ»^[12] ترك کننده آن را مورد سرزنش قرار داده و شخصی که خود را از این نوع جمال محروم کند، فردی پست و حقیر معرفی می کند که شیطان او را گمراه نموده است:

«يَا عُدَيَّ نَفْسِهِ، لَقَدِ اسْتَهَامَ بِكَ الْخَبِيثُ … أَتَرَى اللَّهَ أَحَلَّ لَكَ الطَّيِّبَاتِ وَ هُوَ يَكْرَهُ أَنْ تَأْخُذَهَا؟».^[13]

بخش دیگر این اختلاف طبیعی در تفاوت جمال رفتاری است که زن و مرد در روش ارائه افکار و عقاید آن را نمایان می سازند. حضرت علی (ع) در روایتی می فرماید:

«عُقولُ النِّساءِ فی جَمالِهِنَّ، و جَمالُ الرِّجالِ فی عُقولِهِم»؛^[14] «خرد زنان از جمال آن ها است و جمال مردان در خرد آن ها»؛ یعنی «زن باید طرائف حکمت را در ظرائف هنر ارائه دهد و مرد باید ظرائف هنر را در طرائف حکمت جلوه گر نماید؛ یعنی جلال زن در جمال او نهفته است و جمال مرد در جلال او تجلی می یابد».^[15]

این تفاوت بیشتر در خصلت های ذاتی و تفاوت احساسی بین دو جنس مذکر و مؤنث است که این تباین و اختلاف را ایجاد نموده است، چرا که روش ارائه و نمایان ساختن زیبایی ها در این دو جنس متفاوت است و حضرت علی (ع) می فرماید: «خِيَارُ خِصَالِ النِّسَاءِ، شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ؛ الزَّهْوُ وَ الْجُبْنُ وَ الْبُخْلُ؛ فَإِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً لَمْ تُمَكِّنْ مِنْ نَفْسِهَا، وَ إِذَا كَانَتْ بَخِيلَةً حَفِظَتْ مَالَهَا وَ مَالَ بَعْلِهَا، وَ إِذَا كَانَتْ جَبَانَةً فَرِقَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يَعْرِضُ لَهَا»؛^[16] «بهترین خصلت های زنان، بدترین خصلت های مردان است: نازش به خود، ترس و بخل. چون زن به خود نازد، به کس سر فرود نیارد و چون بخیل باشد، مال خود و شویش را نگه دارد و چون ترسو بود، از هر چه بدو روی آورد، هراسان گردد».

زیبایی های طبیعی جسمانی گرچه دارای اهمیت است، ولی توجه بیش از اندازه و هدف قرار دادن آن انسان را دچار غفلت خواهد نمود. حضرت علی (ع) این نوع از جمال را فانی دانسته و در شرح حال کسانی که از این دنیا رفته اند می فرماید: «وَ تَكَلَّمُوا مِنْ غَيْرِ جِهَاتِ النُّطْقِ، فَقَالُوا كَلَحَتِ الْوُجُوهُ النَّوَاضِرُ … فَانْمَحَتْ مَحَاسِنُ أَجْسَادِنَا وَ تَنَكَّرَتْ مَعَارِفُ صُوَرِنَا … فَكَمْ أَكَلَتِ الْأَرْضُ مِنْ عَزِيزِ جَسَدٍ وَ أَنِيقِ لَوْنٍ»؛^[17]

به زبان حال می گویند که چهره های شاداب ما گرفته و زشت شده و پیکرهای نرم ما بی جان گردیده … و زیبایی های جسم ما را محو و نابود کرده، زیبایی از چهره های ما گریخته … زمین چه پیکرهای عزیز و خوش آب و رنگ را بلعیده است.

ایجاد زیبایی و آراستگی

میل درونی انسان به زیبایی است که او را به دنبال خلق آن می کشاند و ابتدایی ترین خلق زیبایی، آراستگی ظاهری است که در جسم و صورت نمایان می شود. حضرت علی (ع) در نهج البلاغه، آراستگی و توجه به زیبایی را یکی از نشانه های مؤمنان و بندگان خدا دانسته و در همین راستا در تمجید از مردان پرهیزگار می فرماید:

«فَمِنْ عَلَامَةِ أَحَدِهِمْ أَنَّكَ تَرَى … وَ خُشُوعاً فِي عِبَادَةٍ وَ تَجَمُّلًا فِي فَاقَةٍ وَ صَبْراً فِي شِدَّةٍ و …»؛^[18] «نشانه یکی از پرهیزکاران آن است … که در بندگی و عبادت فروتن است و در فقر و نیازمندی آراسته جلوه می کند تا کسی بر تنگدستی او آگاه نشود.

از جمله سفارشات بیان شده در نهج البلاغه برای ایجاد آراستگی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

– رنگ  کردن مو: «الخضاب زِینَة»؛^[19] «خضاب آرایش است …».

آیت اﷲ مکارم شیرازی اشاره می کند که رنگ کردن مو با توجه به این حدیث یکی از مستحبات دین است.^[20] استفاده از معطرات و بوی خوش؛ چنان که حضرت علی (ع)  می فرماید: «نِعْمَ الطِّيبُ الْمِسْكُ؛ خَفِيفٌ مَحْمِلُهُ، عَطِرٌ رِيحُهُ»^[21] و نیز می فرماید: «… بوی خوش بیمار را بهبود بخشد …».^[22]

– پوشیدن لباس های رنگارنگ: حضرت (ع) می فرماید: « أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِي أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ»؛^[23] «… و آن که پیکرهای شما به جامه ها بیاراسته است».

– زیبایی محیط زندگی: حضرت (ع) در این خصوص می فرماید: « وَلاَ يَثْقُلَنَّ عَلَيْکَ شَيْءٌ … وَتَزْيِينِ وِلاَيَتِکَ، مَعَ اسْتِجْلاَبِکَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ»؛^[24] «کاستن از خراج بر تو گران نیاید، زیرا اندوخته ای شود، برای آبادانی بلاد تو و زیور حکومت تو باشد».

– انتخاب نام زیبا برای فرزندان: حضرت (ع) در این خصوص می فرماید: «إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ حَقّاً، وَ إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ حَقّاً … وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ يُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ يُحَسِّنَ أَدَبَهُ …»؛^[25] «فرزند را بر پدر حقی است و پدر را نیز بر فرزند حقی … و حق فرزند بر پدر این است که برای او نامی نیکو برگزیند و نیکو ادبش کند و قرآنش بیاموزد».

2- زیبایی های اخلاق و آداب

فضائل اخلاقی از جمله محاسن و جمالی است که هم موجب آراستگی ظاهری می شود و هم قلب را منور به انوار الهی کرده و ایجاد جمال درونی می کند. حضرت علی (ع) جمال انسان را در خصائص اخلاقی نظیر بردباری، پرهیزگاری، راست گویی و … دانسته و می فرماید: «زیبایی مرد بردباری اوست».^[26]

حضرت علی (ع) می فرماید:

«الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ، وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ»؛^[27] «… و آداب، زیورهایی نو به نو …». منظور از آداب، فضایل اخلاقی است؛ به خصوص مسائلی که در ارتباط با روابط اجتماعی باشد؛ مانند امانت، صداقت، محبت، خوشرفتاری، فصاحت و بلاغت در بیان و … حلل مجدده یعنی لباس زینتی است که هرگز کهنه نخواهد شد؛ یعنی صفات برجسته انسانی همانند لباس های زیبایی است که هرگز فرسوده نخواهند شد.^[28]

حضرت علی (ع) در این حکمت، فضائل اخلاقی را به لباس نو و زیبایی تشبیه نموده که کهنگی ناپذیر است و موجب آراستگی و زینت انسان می شود. تمیزی، زیبایی، جذابیت، نشاط آوری از جمله مشخصات لباس جدید و نو است و دوام در تازگی، این خصوصیات را تداوم می بخشد.

این تشبیه بدین معناست که آراستن به آداب، روح انسان را همواره تازه و با طراوت و زیبا نگاه می دارد؛ یعنی شخصی که صادق، امانت دار، صبور، نیکوکار، خوش اخلاق و سخاوتمند و … است و به دیگران محبت می ورزد و این خلقیات را ملکه رفتار خود قرار داده، همواره از آراستگی برخوردار است و مانند لباس همواره نو، همیشه صاحب جمال و زیبایی است.

امام علی (ع)، ائمه اطهار (ع) را مصداق بارز این نوع جمال و گنجینه هایی از فضائل اخلاقی دانسته که از نهایت زیبایی برخورداند؛ «وَ هُم کُنُوزُ الرَحمَن».^[29]

ارزش های اخلاقی بیان شده در نهج البلاغه عبارتند از:

– تواضع و فروتنی: حضرت علی (ع) می فرماید: «مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِيَاءِ لِلْفُقَرَاءِ، طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ؛ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِيهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِيَاءِ، اتِّكَالًا عَلَى اللَّه»؛^[30] «چه نیکوست فروتنی توانگران در برابر بینوایان، برای به دست آوردن خشنودی خداوند و نیکوتر از آن، مناعت بینوایان است در برابر توانگران به سبب توکلی که بر خدای دارند».

– عفو و گذشت: حضرت علی (ع) در این خصوص می فرماید: «… وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِي قُرْبَةٌ وَ هُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ؛ فَاعْفُوا، أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ …»؛^[31]«اگر عفو کنم، موجب تقرب من به خداست و برای شما حسنه است. پس عفو کنید، آیا دوست ندارید که خدا بیامرزدتان».

– صبر: امام علی (ع) در این خصوص می فرماید: «عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ، فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ، وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ، وَ لَا [خَيْرَ] فِي إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ»؛^[32] «بر شما باد به شکیبایی، زیرا شکیبایی نسبت به ایمان، چون سر است نسبت به بدن، در بدنی که سر نباشد، خیری نیست. همچنین است در ایمانی که با شکیبایی توأم نباشد».

– حسن خلق: از مهم ترین آراستگی های اخلاقی و کلید ورود به برترین زندگی است.^[33] حضرت علی (ع) خوش رویی را وسیله ای برای ایجاد مودت دانسته و صبر و بردباری را دست آویزی برای از بین بردن زشتی ها بیان داشته و می فرماید: «وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ»؛^[34]

«و خوش رویی دام دوستی است و بردباری، گورگاه زشتی ها» و نیز آن را گرامی ترین و بهترین همنشین بیان فرموده است : «… وَ لَا قَرِينَ كَحُسْنِ الْخُلُقِ، وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ»؛^[35] «… و هیچ همنشینی چون خوش خویی نیست و هیچ میراثی همچون ادب». همچنین می فرماید: «… گرامی ترین حسب و نسب، خلق نیکوست».^[36]

3- زیبایی های اعمال                       

اختیاری بودن زیبایی های اعمال این نوع جمال را از دیگر جمال ظاهری متمایز می سازد. این امر با فرا گرفتن الگوهای مناسب و شایسته می تواند صورت پذیرد. حضرت علی (ع) اعمال پسندیده را بهترین میراث برای فرزندان دانسته و در نامه خود به فرزندش امام حسن (ع) می فرماید:

«أَيْ بُنَيَّ… فَاسْتَخْلَصْتُ لَكَ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ [جَلِيلَهُ] نَخِيلَهُ وَ تَوَخَّيْتُ لَكَ جَمِيلَهُ وَ صَرَفْتُ عَنْكَ مَجْهُولَهُ …»؛^[37] «ای فرزند … پس برای تو از هر عمل، پاکیزه تر آن را برگزیدم و جمیل و پسندیده اش را اختیار کردم …». حضرت علی (ع) در این نامه اهمیت زیبایی اعمال و اکتسابی بودن آن را بیان فرموده و بدان توجه داده است.

زیبایی های اعمال که حضرت علی (ع) در نهج البلاغه به آن سفارش فرموده عبارتند از:

– عفت و پاکدامنی: که زینت دهنده بینوایان است و حضرت علی (ع) در این خصوص می فرماید: «الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ، وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى»؛ «پاکدامنی، زیور فقر است و شکرگزاری زیور توانگری».^[38]

– شکرگزاری: زینتی برای توانگران و ثروتمندان است و حضرت علی (ع) در این خصوص می فرماید: «الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ، وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى»؛^[39] پاکدامنی، زیور بینوایی است و سپاسگزاری، آرایش توانگری است».

– همکاری: عملی زیبا در اجتماع است و حضرت علی (ع) درباره آن می فرماید: «… فَعَلَيْكُمْ بِالتَّنَاصُحِ فِي ذَلِكَ وَ حُسْنِ التَّعَاوُنِ عَلَيْهِ»؛^[40] «… پس بر شماست که در چنین زمانی به یکدیگر اندرز دهید و یکدیگر را نیکو یاری دهید».

– کسب و کار نیک: کسب حلال جمالی برای اندوخته ها و سرمایه های اقتصادی می باشد و حضرت علی (ع) می فرماید: «… وَ أَنَّكَ فِي سَبِيلِ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ؛ فَخَفِّضْ فِي الطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ فِي الْمُكْتَسَبِ، فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَبٍ …»؛^[41] «پس در طلب دنیا، لختی مدارا کن و سهل گیر و در طلب معاش نیکو تلاش کن، زیرا چه بسا طلب که به نابودی سرمایه کشد».

– کارهای نیک و اعمال صالح: حضرت علی (ع) می فرماید: «فَبَادِرُوا بِأَعْمَالِكُمْ تَكُونُوا مَعَ جِيرَانِ اللَّهِ فِي دَارِهِ»؛^[42] «ای همام از خدا بترس و نیکوکار باش که خدا با کسانی است که پرهیزگاری کنند و نیکو کارند».

– احسان و نیکوکاری: از مهم ترین زیبایی های اعمال و مورد تاکید فراوان امام علی (ع) در نهج البلاغه می باشد. حضرت (ع) می فرماید، کل فرامین و دستوران الهی، امر به نیکی کردن است: «فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ إِلَّا بِحَسَنٍ وَ لَمْ يَنْهَكَ إِلَّا عَنْ قَبِيحٍ»؛^[43]  «او تو را جز به نیکی فرمان ندهد و جز از زشتی باز ندارد». فراوانی پیام های امام (ع) در نهج البلاغه درباره نیکوکاری نشان دهنده اهمیت آن می باشد.

نتیجه گیری

جمال و زیبایی در نهج البلاغه از اهمیت ویژه ای برخوردار است و در بیشتر موارد مورد توجه و سفارش قرار گرفته است؛ هم جمال ظاهر که خداوند آن ها را خلق کرده و هم آراستگی هایی که توسط آدمی می تواند پدید آید و میزان ارزش، چگونگی ارتباط و حکمت هر کدام از آن ها مورد توجه قرار گرفته و حتی گاهی هشدارهایی نیز داده است.

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 162.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 143.

[3] . خوانساری، شرح غررالحکم و دررالکلم، ج1، ص313.

[4] . کلینی، اصول کافی، ج1، ص59.

[5] . سلیمانی آشتیانی و درایتی، مجموعه رسائل، ج1، ص 75.

[6] . ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج5، ص9.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 83.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 234.

[9] . ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج4، ص213.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 390.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 420.

[13] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 209.

[14] . مجلسی، بحار الانوار، ج1، ص82.

[15] . جوادی آملی، زن در آئینه جلال و جمال، ص28.

[16] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 234.

[17] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 221.

[18] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 193.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 473.

[20] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین (ع)، ج12، ص120.

[21] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 397.

[22] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 392.

[23] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 182.

[24] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 53.

[25] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 399.

[26] . خوانساری، شرح غررالحکم و دررالکلم، ج3، ص356.

[27] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 5.

[28] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین (ع)، ج12، ص54.

[29] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 154.

[30] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 406.

[31] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 23.

[32] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 82.

[33] . کلینی، اصول کافی، ج3، ص159.

[34] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 6.

[35] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 113.

[36] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 38.

[37] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

[38] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 68.

[39] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 68.

[40] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 216.

[41] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

[42] . شریف الرضی، نهج البلاغه، 183.

[43] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

منابع

1. ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تهران، نشر صدوق، 1367.
2. ابن میثم بحرانی، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، تهران، نشر الکتاب، 1374.
3. جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینه جلال و جمال، تهران، انتشارات رجا، 1369.
4. خوانساری، محمد بن حسین، شرح غررالحکم و دررالکلم، تهران، دانشگاه تهران، 1366.
5. سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین، مجموعه رسائل در شرح احادیثی از کافی، قم، دارالحدیث، 1387.
6. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
7. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، قم، اسوه، 1375.
8. مجلسی، محمد باقر، بِحارُ الاَنوار الجامِعَةُ لِدُرَرِ أخبارِ الأئمةِ الأطهار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق.
9. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمومنین (ع)، قم، انتشارات امام علی بن ابی الطالب (ع)، 1390.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

امین ناجی، محمد هادی؛ زمانی، محبوبه، جمال انسانی و دسته بندی های آن از منظر نهج البلاغه، فصلنامه آیین علوی، شماره 13، 1403، ص 94-67.