یكی از گروه هایی كه به سلامت جامعه و حقانیت ارزش ها صدمات جبران ناپذیر وارد می كنند، عالم نمایان خود پرست هستند. قرآن مجید نسبت به چنین كسانی واكنش نشان داده و آنها را شبیه به چهارپایانی معرفی كرده است كه كتاب هایی را حمل می كنند اما از متن و محتوای آن بی خبرند. امیرالمؤمنین (ع) نیز به وصف این گروه منحرف در نهج البلاغه پرداخته اند.

توصیف عالم نمایان خودپرست در خطبه 87

«وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلَّالٍ، وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ، قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ، یُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ كَبِیرَ الْجَرَائِمِ. یَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ، وَ یَقُولُ: أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اضْطَجَعَ. فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ، لَا یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَیَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَى فَیَصُدَّ عَنْهُ، وَ ذَلِكَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ»؛[1]

و دیگری كه خود را دانا و دانشمند نامد در حالی كه چنین نیست، بَل مجموعه ای از نادانی جاهلان و گمراهی گمراهان را فراهم آورده و برای مردم دام های نیرنگ و دروغ نهاده است؛ كتاب خدا را بر میل ها و خواسته های خود تطبیق می دهد و حق را با هوس های خویش تعبیر می كند؛ مردم را از بلایای عظیم رستاخیز ایمن انگارد و گناهان بزرگ را كوچك و حقیر جلوه می دهد؛ [او] گوید كه از ارتكاب شبهات پرهیز دارد، اما در آنها غوطه ور است؛ گوید كه از بدعت ها بركنارم، ولی در آنها آرمیده است؛ صورت او صورت انسان است اما قلبش قلب حیوان است؛ نه راه رستگاری را می شناسد تا در آن گام بردارد و نه راه گمراهی را تا از آن باز گردد. پس او مرده ای است در میان زندگان.

دام های فریب عالمان دنیاپرست

«وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلَّالٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ».[2]

جاهلان عالم نما كه بهره ای از علم ندارند و به دروغ خود را عالم می دانند برای اینكه در بین مردمْ صاحب نظر و عالم شمرده شوند، سخنان و آرای باطل و گمراه كننده ای را از دیگران برمی گیرند و آنها را كنار هم می چینند و در قالب نظریه علمی به مردم ارائه می دهند.

آنان با ظاهرسازی و درهم آمیختن سخنان جاهلانه و پوچ در پی آن اند كه موقعیت و جایگاهی در میان مردم بیابند، و مردم نیز تحت تأثیر ظاهر و سخنان فریبنده آنان قرار می گیرند و نمی دانند كه ایشان بذر گمراهی می پراكنند و عقاید دیگران را تباه و فاسد می سازند. سخنان باطل اما فریبنده و به ظاهر علمی آنان، دامی است كه در برابر مردم بی اطلاع از حقایق و معارف راستین، گسترانده شده است.

روشن است كه منظور حضرت، عالمان و آشنایان به علوم تجربی، نظیر فیزیك، شیمی و زیست شناسی، نیست؛ بلكه منظور كسی است كه خود را دین شناس معرفی می كند و با تفسیرهای نابه جا و تحلیل های نادرست و به بهانه هدایت و راهنمایی، مردم را می فریبد و چهره ای وارونه از دین و معارف قرآن را به آنان عرضه می کند. پس مخاطب این سخنان كسانی هستند كه خود را عالم و آشنای به دین و معارف قرآن می خوانند.

آنان باید به واکاوی رفتار و اندیشه های خود بپردازند تا نكند تحت تأثیر خودپرستی، جاه طلبی و موقعیت خواهی، پندارهای پوچ و افكار باطل خود را بر قرآن تحمیل كنند و مصداق سخنان حضرت شوند. به خویش بنگرند كه آیا به زیور اخلاص و بندگی خدا آراسته شده اند تا با تعهد و دقت و احتیاط در پی كشف حقایق و معارف دین برآیند و آنها را به دیگران عرضه كنند، یا آنكه تحت تأثیر هوس های شیطانی، معارف قرآنی را بر خواسته های خویش تطبیق می دهند و بخشی را كه به سود خود می یابند، می پذیرند، و معارف و احكامی را كه با منافع و خواسته هایشان سازگار نیست كنار می نهند یا تأویل می کنند؟ عالمِ شایسته از منظر امیرمؤمنان(ع) كسی است كه دلش به نور هدایت روشن شده و پیوسته نگران است كه نكند از مسیر حق منحرف گردد و می کوشد تا افكار و رفتارهای خود را با معیارهای قرآنی بسنجد.

سوء استفاده از قرآن و احكام خدا

«قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ یُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ كَبِیرَ الْجَرَائِمِ»؛[3] جاهلان عالم نما كتاب خدا را بر میل ها و خواسته های خود تطبیق می دهد و حق را با هوس های خویش تعبیر می كند؛ مردم را از بلایای عظیم رستاخیز ایمن انگارد و گناهان بزرگ را كوچك و حقیر جلوه می دهد.

در برابر كسانی كه به زیور اخلاص آراسته شده و كتاب خدا را پیشوای خود ساخته اند و با همه وجود در خدمت قرآن و اجرای دستورات آن اند، جاهلان عالم نمای منحرف از این کتاب آسمانی سوء استفاده می كنند و با تفسیر به رأی و ارائه برداشت های باطل از آموزه های آن، آیات را بر خواسته های خود تطبیق داده، آنها را همسو با هواهای نفسانی خویش معرفی می كنند.

ممكن است كسانی با چنین نگرشی، اوصافی را كه امیر مؤمنان(ع) در این خطبه و دیگر خطبه ها برای منافقان و انسان های پلید برشمرده اند، مربوط به منافقان عصر آن حضرت بدانند و بر این باور باشند كه در زمانه ما مصداقی برای آن ویژگی ها وجود ندارد و اساساً آموزه های قرآن و نهج البلاغه تاریخی و ناظر به گذشته است و امروزه تنها فصاحت و بلاغت و شاهكارهای ادبی نهج البلاغه برای ما قابل استفاده است.

اما ما معتقدیم قرآن و نهج البلاغه جاودانه اند و پیام ها، دستورات و آموزه های آنها زنده و پویاست و مؤمنان صادق و مسلمانان راستین باید آنها را در زندگی خود به كار گیرند و افكار، رفتار و گفتار خود را بر اساس آنها سامان دهند.

نباید از نظر دور داشت كه زمینه روحی و روانی تفسیر به رأی این گونه فراهم می شود كه انسان از یك سوی به جهت ضعف روحیه بندگی نمی تواند از هوس ها و خواسته های نفسانی خود بگذرد، و از سوی دیگر، شیطان از این فرصت استفاده می كند و با القائات خویش می کوشد تا ذهن و فكر چنین انسانی را در برداشت نادرست از قرآن جهت دهد و او را گمراه سازد. به ویژه اگر شخص موقعیت اجتماعی یا فرهنگی ای داشته باشد، شیطان برای منحرف كردن او بیشتر طمع خواهد کرد؛ زیرا می داند كه با منحرف شدن او گروه پرشمارتری گمراه می گردند.

نكوهش تفسیر به رأی

كسانی از هدایت قرآن بهره مند می شوند كه بدان باور و ایمان داشته باشند و خود را پیرو آن بدانند. اما جاهلان عالم نما كه با سوابق ذهنی و پیش داوری درصدد برمی آیند كه برای خواسته ها و هواهای نفسانی خود توجیه دینی و قرآنی فراهم آورند و به رأی خویش كلام خدا را تفسیر و توجیه كنند، به خدا ایمان ندارند. در این مقام به چند روایت در این زمینه اشاره می كنیم:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: «قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ مَا آمَنَ بِی مَنْ فَسَّرَ بِرَأْیِهِ كَلَامِی»؛[4] پیامبر(ص) فرمود كه خداوند می فرماید: هرگز به من ایمان نیاورده است کسی که با رأی خویش کلام مرا تفسیر کند.

در روایت دیگری حضرت می فرماید:

«مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِهِ فَقَدِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ»؛ [5]كسی كه قرآن را به رأی و نظر خویش تفسیر كند هر آینه نابه جا به خداوند دروغ بسته است.

تفسیر به رأی و تفسیر نابه جای قرآن به قدری مذموم و خطرناك و موجب گمراهی است كه مرتكبان چنین گناهی در قیامت به سخت ترین عذاب ها دچار می شوند. رسول خدا(ص) در این زمینه می فرماید:

«مَنْ فَسَّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْیِهِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ»؛ [6]كسی كه قرآن را به رأی خویش تفسیر كند جایگاهش در قیامت در آتش خواهد بود.

انسان خواسته ها و ذهنیت هایی دارد كه گاه با نظر قرآن موافق نیست و برحسب طبیعت انسانی خود دوست می دارد كه قرآن را با نظر و خواست خود هماهنگ كند، و گاه حتی ممكن است ناخودآگاه آن ذهنیت ها و پیش داوری ها، در برداشت و فهم او از قرآن تأثیر گذارد. چون در مقام تفسیر قرآن، چنین خطری انسان را تهدید می كند و شیطان نیز پیوسته درصدد است تا با فریب دادن شخصیت های فرهنگی، كه داعیه فهم دین دارند، جمعی را از راه حق منحرف سازد، بجاست شخصیت های فرهنگی و كسانی كه به تفسیر و استفاده از قرآن می پردازند، برای در امان ماندن از كج فهمی و پرهیز از انحراف های احتمالی، به این فرمایش امیر مؤمنان(ع) توجه ویژه داشته باشند:

«وَاتَّهِمُوا عَلَیْهِ آرَاءَكُمْ»؛[7] آن گاه كه در مقام فهم و تفسیر قرآن برمی آیید، پیش داوری ها و آرای خود را متهم ساخته و تخطئه كنید.

كوچك شمردن گناهان و بدعت گذاری

«یُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَ یُهَوِّنُ كَبِیرَ الْجَرَائِمِ»[8]

جاهلان عالم نما به جای آنكه مردم را متوجه خطرها و لغزشگاه هایی سازد كه ایشان را از پیمودن راه بندگی خدا باز می دارد، آنان را از این مخاطرات ایمن می گرداند. همچنین او گناهان بزرگ را سبك و كوچك جلوه می دهد و باعث می شود كه فساد و گناه در جامعه گسترش یابد. بی شك این رفتار با رفتار انبیای الاهی كاملاً در تعارض است؛ فرستادگانی كه به انذار مردم می پرداختند و اساساً یكی از اهداف بزرگ رسالتشان پرهیز دادن مردم از مفاسد و گناهانی بوده است كه موجب حرمان از سعادت دنیوی و اخروی می شوند. آنان برای آنکه مردم متوجه عمق زیان و خطر انحراف و طغیان در برابر خداوند شوند، پیوسته آنان را به یاد آخرت و حوادث سهمگین آن می انداختند. خداوند درباره عظمت هنگامه قیامت می فرماید:

«إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ * یَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُم بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِیدٌ»[9] همانا زلز له رستاخیز چیزی است سهمگین. روزی که آن را ببینید [از هول آن] هر شیردهنده ای آن را كه شیر می دهد از یاد ببرد و هر زن بارداری بار خویش بنهد، و مردم را مست بینی و پنداری، حال آنكه مست نیستند و لیكن عذاب خدا سخت است. امام همچنین می فرماید:

«یَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ وَ یَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَیْنَهَا اضْطَجَعَ».[10]

جاهلان عالم نما شبهات را در بین مردم ترویج می دهد و برای اینكه اقبال مردم را از دست ندهد، خود را از گروه كسانی كه به جهت ورود در شبهات مورد عتاب خداوند قرار گرفته اند بیرون می خواند و با این ادعا ذهن مردم را از خطر و تأثیر نا میمون شبهاتی كه می پراکند منصرف می سازد. او همچنین به بدعت و پیرایه بستن به دین می پردازد و با این حال خود را از آن رفتار زشت و ناپسند تبرئه می كند.

سیره حیوانی علمای خودپرست

«فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانٍ لَا یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَیَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَى فَیَصُدَّ عَنْهُ وَ ذَلِكَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ».

جاهلان عالم نما، ظاهر و صورت انسان دارد، اما قلب و باطنش حیوانی است. قلب مركز درك، شعور، فهم، محبت و اراده است، و در فرهنگ و ادبیات قرآن و سنت، مركز ایمان و هدایت است. كسی كه قلبش حیوانی است، به جای افكار نورانی و خواسته های والا و انسانی، قلبش جولانگاه افكار و خواسته های پست حیوانی است. حتی انتخاب ها و رفتارهای چنین شخصی حیوانی است.

بی شك جاهلان عالم نما و حیوان های انسان نما، كه گاه خود را از انسان های حقیقی وارسته تر و مهذب تر می نمایانند، همواره سدّ راه جویندگان حقیقت اند كه در مراحل آغازین حركت خویش نمی توانند صورت را از معنا و ظاهر را از باطن بازشناسند. صورت های آراسته دیوسیرتان اینان را فریب می دهد، و بدین ترتیب از زمزم طهور هدایت و سعادتی كه در پی آن هستند محروم می شوند و زقّوم گمراهی و انحراف در كام و قلبشان می نشیند و سعیشان فرجامی جز بدبختی و سیه روزی ندارد.

حضرت، چنین تعبیر كوبنده ای را درباره دیگران به كار نبرده اند. همچنین نظیر این تعبیر در قرآن و سخنان دیگر معصومان یافت نمی شود، و این تعبیر تا حدی شبیه تعبیر خداوند درباره گمراهان تهی از قلب و چشم باطن است؛ آنجا كه می فرماید:

«أُوْلَـئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ»؛[11] آنان همانند چارپایان و بلكه گمراه ترند.

از منظر حضرت، جاهلان عالم نما فاسدی كه با فراهم آوردن شبهات و افكار جاهلانه بساط گمراهی گسترده است، چنان در غفلت غوطه ور شده كه نمی تواند قوانین صلاح و رستگاری را بشناسد تا آنها را به كار بندد و به سعادت دست یابد. وی همچنین از شناخت مسیر باطل عاجز است؛ پس نمی تواند خود را از گمراهی و كوری دل نجات دهد.

قرآن، منبع كامل و جامع هدایت است و كسی كه با اخلاص و تواضع سر بر آستان آن نهد و دل خویش را آماده پذیرش معارف نورانی اش سازد، راه هدایت را یافته و زمینه سعادت خویش را فراهم آورده است. اما كسی كه هوای موقعیت و شهرت در سر دارد و در پی آن است كه با نیرنگ و نشخوار سخنان ظاهرفریب، مردم ناآگاه را گرد خود جمع كند و گمراه گرداند، نمی تواند از معارف ناب هدایت بخش قرآن بهره برد. او با ذهن خالی از هوس ها و شبهاتی كه به او القا شده نزد قرآن نمی رود، بلكه با پیش داوری هایی به سراغ آن می رود و می كوشد تا آن را بر خواسته ها و افكار باطل و شیطانی خود تطبیق دهد و محملی برای شبهات خود بسازد، تا آن شبهات در دل ناآگاهان بیشتر نفوذ كند و تأثیر گذارد.

این غارتگران اندیشه، چونان مردگان در میان زندگان اند؛ آن هم مردگانی موذی و خطرناك که بوی تعفن لاشه تفكراتشان مشام انسان های در پی بوستان اندیشه های ناب را می آزارد. چه بسا جاهل گمراهی كه بر دیگران نفوذ ندارد خطری برای کسی نداشته باشد و دیگران را در گمراهی خود سهیم نگرداند، اما اگر عالمی كه بر دیگران نفوذ

دارد و مردم تحت تأثیر سخنانش قرار می گیرند گمراه شود، آتش انحراف و گمراهی از درونش زبانه می كشد و جان انسان های ناآگاه را فرا می گیرد و آنان را نیز از طریق حق گمراه می سازد. البته او با این كار بار گناه خود را سنگین می كند و در گناهان و انحرافات كسانی كه به دست او منحرف گشته اند سهیم می گردد:

«وَلَیَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَّعَ أَثْقَالِهِمْ»؛[12] و البته بارهای گران خود و بارهایی را همراه بارهای خویش برمی دارند.

اگر كسی مردم را به راه درستی و سعادت هدایت كرد، در اعمال خیر كسانی كه به دست او هدایت شده اند سهیم است. در برابر، اگر كسی با سخنرانی، مقاله و كتاب خود زمینه گمراهی و انحراف دیگران را فراهم آورد، تا زمانی كه از این طریق افكار باطل او در اختیار دیگران قرار می گیرد و آنان را گمراه می سازد، او در عذاب و كیفر آنان شریك است و پیوسته بر بار گناهان او افزوده می شود.

باید طالبان علم و اندیشه به هوش باشند و بكوشند تا از سرچشمه قرآن و اهل بیت (علیهم السلام) معارف الاهی را فرا گیرند و بدون مسامحه به آنچه از طریق صحیح از منابع اسلامی فرا گرفته اند عمل كنند. آنان نباید دین خدا را بازیچه خود قرار دهند و آیات قرآن و آموزه های دین را آن گونه كه خود می خواهند و خوشایند مردم است تفسیر و تأویل كنند.

یكی از دگراندیشان منحرف افتخار می كرد كه در جمع كمونیست های ایرانی در آلمان اسلام را به گونه ای معرفی كرده كه خوشایند همه آنان بوده است و گفته اند: اگر اسلام چنین است ما نیز مسلمانیم! طبیعی است اسلامی كه در آن هیچ تكلیف و قید و بند و محدودیتی نباشد و به مردم اجازه دهد كه هرچه خواستند بگویند و هر كاری خواستند انجام دهند، و فساد و بی بند وباری و حتی وطن فروشی را مجاز بداند، برای کافران و دشمنان اسلام اصیلْ قابل قبول خواهد بود، اما اسلامی كه آزادی بی حد و حصر را برنمی تابد و حتی برای تمام جزئیات رفتار انسان مقررات و قوانینی دارد و به انسان اجازه نمی دهد هر سخنی را بر زبان آورد یا هر سخنی را بشنود، برای منحرفان و كسانی كه از زیر بار بندگی خدا شانه خالی می كنند پذیرفتنی نیست.

از همین روی، بندگان شایسته و محبوب خداوند كه كاملاً تسلیم اوامر و تكالیف الاهی اند و هدفشان تقرب به خداوند است، بسیار اندک اند. اما در برابر، جاهلان عالم نما و كسانی كه تحت تأثیر هواهای نفسانی و شیطان قرار می گیرند و منافع پنداری خویش را بر مصالح واقعی ترجیح می دهند و در غفلت از حق به سر می برند پرشمارند. همچنین فراوان اند كسانی كه دانش خویش را در خدمت خواسته ها و هوس های خود قرار داده اند و از علم به مثابه وسیله ای برای رسیدن به موقعیت های اجتماعی و تأمین زندگی بهتر بهره می برند؛ كسانی كه خداوند درباره آنان می فرماید:

«أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَن یَهْدِیهِ مِن بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ»؛[13] آیا دیدی كسی را كه هوس خود را معبود خویش ساخته و خدا او را دانسته گمراه گردانیده و بر گوش او و دلش مُهر زده و بر دیده اش پرده افکنده است؟ پس از خدا چه كسی او را هدایت خواهد كرد؟ آیا پند نمی گیرید؟

نمونه آشكاری از جاهلان عالم نما، بلعم باعور است كه خداوند درباره او فرمود:

«وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِیَ آتَیْنَاهُ آیَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِینَ وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَـكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ یَلْهَث…»؛ [14] و بر آنان خبر آن كس (بلعم باعور) را برخوان كه آیت های خویش را به وی دادیم و او از آنها بیرون رفت، پس شیطان در پی او افتاد تا از گمراهان گشت؛ و اگر می خواستیم هر آینه او را بدان ها [به جایگاهی بلند] برمی داشتیم، ولیكن او به زمین چسبید و كام و خواهش دل خود را پیروی كرد. پس داستان او چون داستان سگ است: اگر بر او بتازی زبان از دهن بیرون آرد، یا واگذاری اش باز زبان از دهان آویخته دارد.

نتیجه گیری

شدید ترین خطرى که جوامع بشری را تهدید مى کند، لغزش عالمان و استدلال جاهلان عالم نما به قرآن براى توجیه رفتار خویش و مطامع دنیوى است، که باعث گمراهی مردم می شوند. بنابراین انسان ها و جوامع بشری باید همواره هوشیار باشند تا در دام این شیّادان نیفتند و آنان را تحت عنوان دین به سمت گمراهی نکشانند؛ و سعی کنند فرمان الهى را براى خود اصل اساسى بدانند و بکوشند دستورات الهی را بر خواسته های نفسانی مقدم بدارند.

پی نوشت ها

[1]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.

[2]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.

[3]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.

[4]. مجلسی، بحارالانوار، ج 2، باب 24، ص 297، ح 17.

[5]. مجلسی، بحارالانوار، ج 36، باب 41، ص 227، ح 3.

[6]. احسائی، عوالی اللئالی، ج 4، ص 104.

[7]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 175.

[8]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.

[9]. حج، 1-2.

[10]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.

[11]. اعراف، 179.