افزایش مال و ثروت همواره یکی از دغدغه ‌های مهم انسان ‌ها در طول تاریخ بوده است. در این راستا، آموزه‌ های دینی و رهنمودهای بزرگان دین، به عنوان راهنمایی ارزشمند، نقش مهمی در جهت‌ دهی به تلاش‌ های انسان‌ ها ایفا می‌کنند.

امام علی (ع) در سخنان خود به ارائه راه کارهایی برای افزایش مال و ثروت پرداخته ‌اند که بر پایه علم، تجربه و تدبیر استوار است. این آموزه‌ ها، با تأکید بر تلاش و کار سخت، همچنین پرهیز از اسراف و تبذیر، مسیری روشن برای رسیدن به زندگی ‌ای موفق و پربار را ترسیم می‌ کنند.

نقش علم و دانش در افزایش مال و ثروت

بیشتر علل و انگیزه های فقر ریشه در جهل و بی سوادی دارد. امروزه هر کاری در کنار تخصص نیازمند علم و دانش است. کشاورزی، اصلاح اراضی، زدودن املاح و شخم زدن آن با ماشین های پیشرفته، زراعت مکانیزه، مبارزه با آفات همگی نیازمند دانش است و بدون دانش کشاورزی پیشرفتی ندارد. صنعت نیز چون کشاورزی بی نیاز از علم نیست، زیرا هر چه را که انسان بخواهد بسازد، اول باید دانش آن را داشته باشد.

امروزه علم توانسته است زمینه های صنعت را به شکل گسترده ای پیشرفت دهد به طوری که تولید امروز هزاران مرتبه با تولید دیروز متفاوت است.

کشورهای فقیر برای رسیدن به کاروان ترقی کشورهای بزرگ صنعتی تنها دانش و توابع آن را کم دارند، این کشورها در گذشته از کشورهایی که امروز جزء کشورهای فقیر به شمار می آیند ضعیف تر و فقیرتر بودند و کشورهای اروپایی نیز پس از نهضت علمی که در قرن هفدهم میلادی برپا شد راه پیشرفت را پیمودند از اینجاست که اسلام برای علم و عالمان که در جامعه اسلامی جایگاه والایی دارند ارزش و اهمیت قایل است علم مورد نظر اسلام علمی کاربردی و عملی و مرتبط با زندگی انسان است امام علی (ع) می فرماید:

«الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ، فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ»[1] باید که علم با عمل همراه باشد پس هر که آموزد باید که به کار بندد. و چنین علمی در زندگی مردم مؤثر است و ضامن رهایی جامعه از قید و بند فقر و تنگدستی است.

امیرالمؤمنین علی (ع) درباره این علم می گوید: «تعلموا العلم فإنه زين للغني و عون للفقير»[2] دانش بیاموزید که دانش زیور توانگر و یاور نیازمند است. علم چگونه فقر را یاری می کند؟

در پاسخ باید گفت: وقتی که مقرر شده است که فقر بواسطه علم از بین برود پس فقیر می آموزد که چگونه کشاورزی کند چگونه کالا تولید کند. بنابراین اگر علم با عمل همراه شود و یعنی کاربردی باشد و نه نظری و غیر کاربردی راهی است به سوی ثروت و بی نیازی.

مال و ثروت در سرمایه گذاری و توزیع، به علم نیاز دارد به وسیله علم، سرمایه چند برابر می شود و بسیاری از ناهنجاری های اجتماعی را درمان می کند در حالی که بدون دانش سرمایه به ناهنجاری جامعه می افزاید؛ امیرالمؤمنین (ع) می فرماید:

«وَ الْعِلْمُ حَاكِمٌ وَ الْمَالُ مَحْكُومٌ عَلَيْهِ»[3] علم حاکم است و مال و ثروت محکوم. پس مال و ثروت چه در سرمایه گذاری یا هزینه کردن باید از پشتوانه های علمی برخوردار باشد تا بتواند آن را مهار کرده و به مسیر افزایش به شکلی که به مصلحت همه جامعه باشد رهنمون کند.

لزوم تجربه اندوزی

تجربه غیر از علم است، زیرا که انسان تجربه را با تمرین و ممارست بدست می آورد، تجربه به انسان قدرت و توانایی بیشتری در تصرف و اداره امور می دهد. کشاورز با تجربه در زراعت پنبه، به مراتب بهتر از کسی است که در این زمینه تجربه ای ندارد.

علم به تنهایی و بدون آنکه تجربه هدایتش کند کافی نیست چون علم به خودی خود نه پیشرفت می آورد نه عقب ماندگی، به همین سبب می باید با تمرین و ممارست و همنشینی با صاحبان تجربه به کسب آن پرداخت و در نهج البلاغه رهنمودهای بسیاری از سوی امام در خصوص تجربه و همنشینی با صاحبان تجربه آمده است.

«عليك بمجالسة أصحاب التجارب فإنها تقوم عليهم بأغلى الغلاء و تأخذها منهم بأرخص الرخص» [4] با صاحبان تجربه همنشینی کن زیرا تجربه ای را که گران بدست آورده اند تو ارزان در اختیار می گیری.

تجربه ای را که شخص با صرف مال و ثروت و گذاشتن عمر به دست آورده است تو می توانی با همنشینی و نشست و برخاست با صاحبان تجربه آن را به رایگان فرا چنگ آوری. امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «في التجارب علم مستأنف»[5] در تجربه دانشی نو نهفته است.

دانشی که تجربه در اختیار انسان قرار می دهد دانشی کاربردی است که برای انسان در امور مختلف زندگی مفید خواهد بود دستیابی به تجربه برای انسان گران تمام می شود و این هیچ آسیبی به او نمی رساند زیرا وی از راه تجربه ای که بدست آورده است این خسارت را جبران می کند. امام علی (ع) می فرماید: «لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ»[6] از مال و ثروت تو آنچه از دستت رفته و سبب عبرت تو بوده است از دستت نرفته است.

پس تجربه ای را که انسان به دست می آورد خسارتش را جبران می کند. زیرا به دانشی نو دست می یابد که اگر خود می خواست به آن دست پیدا کند می بایست هزینه زیادی را صرف آن کند.

پس انسان باید همواره از تجربه استفاده کند و آن را از یاد نبرد بلکه به تجربه اش عمق و ژرفای بیشتری بخشد پس کسی که تجربه زرگری دارد می باید از تجربه خود استفاده کند گونه های متنوعی از زیور آلات را به بازار عرضه کند تا پاسخگوی نیاز بازار باشد و هیچگاه این شغل را با این تجربه رها نکند و به شغل دیگری روی آورد تا شانس خود را بیازماید.

پس پیشرفت و ترقی باید طولی باشد نه عرضی و این یک قاعده ای بنیانی در اقتصاد مشاغل و حرف است به همین سبب کسی که در یک شغل از تجربه و سابقه زیاد برخوردار است به جای آنکه به کارهای مختلف روی آورد باید تجربه اش را در شغل و حرفه خود کامل تر و پخته تر سازد تا به مرحله کمال برسد؛ امام علی (ع) در این باره می فرماید: «مِن التَّوفيقِ حِفظُ التَّجرِبَةِ»[7] تجربه اندوزی نشان پیروزی است.

اهمیت کسب و کار

«وَأَن لَّيۡسَ لِلۡإِنسانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ»[8] و به اينكه براى انسان جز [در برابر] آنچه [خودش] تلاش كرده [پاداشى] نيست. 

اسلام هیچ چیزی را مانند کار، مقدس نشمرده است و آن را نه تنها در دنیا بلکه برای آخرت نیز اساس عبادت قرار داده است پس هر کس نتواند معاش خود را فراهم آورد معادی برای او نیست اهمیت کار در سخنان و گفتارهای امیرالمؤمنین (ع) به وضوح دیده می شود که می توان آن را در نکات زیر خلاصه کرد:

اول: واقعیت نه رؤیا

هستند کسانی که در رؤیا زندگی می کنند و فراموش می کنند که در برابر خداوند و جامعه و خانواده مسئولند و به آنچه که زندگی از آنان انتظار دارد اهمیتی نمی دهند کسی که با رؤیاها زندگی می کند به انسانی رویایی و خیالی تبدیل می شود، در حالی که اسلام دینی واقعی است و امام (ع) نیز از ما می خواهد که واقع گرا باشیم لذا می فرماید:

«فَبَادَرُوا الْعَمَلَ وَكَذَّبُوا الْأَمَلَ»[9] دوستان خدا به انجام دادن عمل نیکو مبادرت ورزیدند و آرزوها را دروغ شمردند؛ و نیز در این باره فرمود: «مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ، أَسَاءَ الْعَمَلَ»[10] هر کس دامنه آرزوهایش گسترده شود کردارش ناروا گردد.

دوم: کار معرف شخصیت انسان

انسان به کارش شناخته می شود و ارزش وی به کاری است که به خوبی از عهده اش بر می آید پس اگر تاجری درستکار باشد شخصیت اجتماعی او نیز با آن ارزیابی می شود و سایر کارها و مشاغل نیز به همین ترتیب است تا آنجا که در گذشته رسم بوده است، القاب اشخاص را روی کارهایشان به آن می دادند مثلا سخنور موفق خطیب نامیده می شد سپس این لقب به فرزاندانش منتقل می گردید.

همین گونه بودند خانواده زرگر، نجار، نانوا، عطار، آهنگر همه این خانواده ها به جایی می رسیدند که می توانستند از عهده این کارها به خوبی برآیند و هر کس به یکی از این القاب معروف می شد خویشاوندانش نیز به آن لقب شناخته می شدند امیرالمؤمنین علی (ع) می فرماید: «مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ، لَمْ يُسْرِعْ بِهِ [حَسَبُهُ] نَسَبُهُ»[11] هر كه در كارها درنگ كند، شرف نسب، سبب سرعت در كارش نشود

سوم: سخن گفتن خود نوعی کار است

هر چیز که برای انسان در دنیا و آخرت مفید باشد نوعی کار است و هر تلاشی را که انسان انجام می دهد می باید که در این چهار چوب انجام پذیرد و سخن گفتن نیز نوعی کار و تلاش است.

پس می باید صرف مصالح گردد. لذا شخص باید برای سخنش ارزش اقتصادی بیابد وگرنه باید خاموش باشد. پس اگر فایده ای دنیوی نداشته باشد باید فایده ای اخروی داشته باشد؛

از این رو امام علی (ع) می فرماید: «مَنْ عَلِمَ أَنَّ كَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ، قَلَّ كَلَامُهُ إِلَّا فِيمَا يَعْنِيهِ»[12] و هر که بداند گفتارش همان کردار اوست در آنچه به کارش نیاید چیزی نگوید؛ و نیز فرمود: «احسبوا كلامكم من أعمالكم و أقلوه إلا في الخير»[13] سخنان را از کارهایتان به شمار آورید و جز در امور خیر کم سخن گوئید.

چهارم: کار پایانی ندارد

دوستی کار، انسان را وا می دارد که همیشه در شور و نشاطی پایان ناپذیر باشد او کار می کند و خسته نمی شود و هرچند که کار سخت و توانفرسا باشد از خود ضعفی نشان نمی دهد و در عین حال در دل خود احساس می کند که کاری نکرده است و شوق و شیفتگی به کار او به این مرحله می رساند و او دائما در برابر این امر مقدس احساس تقصیر و کم کاری می کند.

امام علی (ع) می فرماید: «إذا فعلت كل شي‌ء فكن كمن لم يفعل شيئا»[14] هر کاری را که انجام می دهی همچون کسی باش که کاری نکرده است.

پنجم: از کم شروع کن تا به زیاد دست یابی

بسیاری از مردم تن به کار نمی دهند، تنبلی می کنند و یا شاید با شور و نشاط به کار نمی پردازند. این اشخاص می خواهند بدون آن که شرایط لازم از تجربه و مال و ثروت را دارا باشند چند مرحله را یکجا طی کنند؛ این امر معمولا برای کسانی اتفاق می افتد که از کشوری به کشوری دیگر می روند و می خواهند بدون آنکه شایستگی آن را داشته باشند از بالا شروع کنند بدون آنکه به مسائل ابتدایی آن کار آگاهی داشته باشند.

اینان در زندگی شکست می خورند زیرا می خواهند بدون نردبان راه طی ترقی را پشت سر بگذارند اما آنان که در حرکت مرحله به مرحله پیش می روند و از کم شروع می کنند تا به زیاد دست یابند اینان موفقند و شایستگی بیشتری برای زندگی دارند و در برابر تند بادهای زمانه مقاوم تر هستند؛ امام علی (ع) خطاب به این ها می فرماید:

«قليل يترقى منه إلى كثير خير من كثير ينحط عنه إلى قليل»[15] چیز کمی که رو به افزونی دارد بهتر است از افزونی که رو به کاستی نهد. ولی اگر اینان بیندیشند که هیچ چیز به صورت کم باقی نمی ماند بلکه با بیشتر شدن تجربه علمی رو به فزونی می نهد در این صورت تلاش می کند که به صعود تدریجی و منطقی مقید باشد.

«لا تحتقرن صغيرا يمكن أن يكبر و لا قليلا يمكن أن يكثر»[16] هیچ کوچکی را حقیر مشمار که روزی بزرگ شود و هیچ کمی را خوار مشمار که ممکن است روزی افزون گردد.

ششم: کار جدی و هدف دار

کار درست کار جدی و هدف داری است که نتیجه خوبی به دنبال داشته باشد پس کار زیاد که جز خستگی چیزی به دنبال ندارد هیچ فایده ای ندارد در این باره امام (ع) می فرماید:

«جدك لا كدك»[17] جدیت تو مهم است نه زحمت و تلاش، پس هر کس جدیت را فرا راه خود قرار داد دیر یا زود به هدف خود خواهد رسید؛ همچنین امام (ع) می فرماید: «مَنْ طَلَبَ شَيْئاً نَالَهُ أَوْ بَعْضَهُ»[18] هر کس در طلب چیزی برخیزد یا همه آن را بدست خواهد آورد یا بخشی از آن را.

تدبیر و چاره اندیشی

کار بدون تدبیر کافی نیست. تدبیر همان تنظیم و ساماندهی است تنظیم اوقات کار، تنظیم هزینه ها، تنظیم فواصل کار، بدون تدبیر انسان همه چیز را از دست می دهد سرمایه، وقت و تلاش خود را هدر می دهد و این هدر دادن نتیجه عدم برنامه ریزی در وقت یا عدم مدیریت، عدم ایجاد تعادل در درآمد و مخارج است.

امام (ع) در این باره می فرماید: «لا مال لمن لا تدبير له»[19] آن کس که تدبیر ندارد مال و ثروتی ندارد و نیز می فرماید: «لاَ عَقْلَ كَالتَّدْبِيرِ»[20] هیچ عقلی چون اندیشیدن و تدبیر نیست. و نیز از تدبیر آنست که انسان اوقات روزانه اش را به سه قسم تقسیم کند:

«لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ؛ فَسَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ، وَ سَاعَةٌ يَرُمُّ مَعَاشَهُ، وَ سَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ بَيْنَ لَذَّتِهَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يَجْمُلُ. وَ لَيْسَ لِلْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ شَاخِصاً إِلَّا فِي ثَلَاثٍ: مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ، أَوْ خُطْوَةٍ فِي مَعَادٍ، أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ »[21]

مؤمن را سه ساعت است: ساعتی که در آن با پروردگار خود راز می گوید و ساعتی در پی تحصیل معاش خویش است که به خوشی ها و لذت حلال و نیکوی خود می پردازد، عاقل در پی سه کار باشد یا در پی اصلاح معاش خود یا در کار معاد یا در پی لذت های غیر حرام و نامکروه.

اینجاست که عقل با تدبیر در تنظیم وقت و کار همراه است. و این اولین گامی است که در راه تدبیر و برنامه ریزی در زندگی انسان و جامعه برداشته می شود.

هدایت درست هزینه ها

هنگامی که دخل و خرج با هم هماهنگ نباشد وضع اقتصادی فرد و جامعه نابسامان می شود پس می باید همیشه هزینه با درآمد هماهنگ باشد و صرف چیزهای ضروری و لازم گردد نه صرف چیزهای کاذب و غیر ضروری. امام در توصیف خود از پارسیان می گوید: «وَ مَلْبَسُهُمُ الِاقْتِصَادُ»[22] این جمله به این معنی نیست که آنان لباس های مندرس و ارزان می پوشند بلکه می خواهد بفرماید که اقتصاد (= میانه روی) راه و روش آن ها در زندگی است.

امام می فرماید: «مَا عَالَ مَنِ اقْتَصد»[23] درویش نشود هر کس که میانه روی کند، این اصل ثابتی است که صرفه جو و میانه رو هیچگاه در زندگی اش روی فقر نبیند زیرا شخص میانه رو در زندگی خود به نیازهای ضروری بسنده می کند و سرمایه اش را بیهوده مصرف نمی کند و این هدایت درست سرمایه است.

تولید و سرمایه گذاری

امام (ع) درباره تولید می گوید: «مَنْ وَجَدَ ماءً وَ تُراباً ثُمَّ افْتَقَرَ، فَاَبْعَدَهُ اللهُ»[24] هر کسی آب و خاکی بیابد و باز هم فقیر باشد خدا او را از رحمت خود دور کند.

مال و ثروت از تولید بدست می آید، سپس نوبت به سرمایه گذاری می رسد و سرمایه گذار سرمایه را در خدمت به جامعه به جریان می اندازد به صورت مضاربه، مزارعه، تجارت و دیگر کسب های حلال و نظایر آن.

وقتی اسلام ثروت اندوزی را منع می کند همزمان با آن به سرمایه گذاری و بهره برداری از ثروت تشویق می کند در عین حال تجمع مال و ثروت نزد سخاوتمندان را یکی از دو عامل حاصل خیزی می داند زیرا سخاوتمند مال و ثروت را در مسیر راه های خیر به جریان می اندازد.

انسان نیز در خود توانایی های زیادی دارد که سرمایه او محسوب می شود و می تواند همه آن ها را در راه خیر صرف کند و از آن بهره ببرد. عمر انسان که از سرمایه های دیگر اوست، در روز قیامت از این سرمایه ها و توانایی ها مورد سوال قرار می گیرد و از او خواهند پرسید که این سرمایه ها را چگونه صرف کرده است.

امیرالمؤمنین (ع) می فرماید: «و لا يزول قدم ابن آدم يوم القيامة حتى يسأل عن عمره فيم أفناه و عن شبابه فيم أبلاه و عن ماله من أين اكتسبه و فيم أنفقه و عما عمل فيما علم»[25]

به محض اینکه فرزند آدم قدم در روز قیامت می گذارد از او درباره عمرش می پرسند که در چه چیزی صرف کرده و از جوانیش می پرسند که در چه چیزی سپری کرده و درباره مال و ثروتش می پرسند که از کجا بدست آورده و در چه راهی هزینه کرده است و علم و دانش خود را چگونه بکار گرفته است.

پس بر انسان واجب است که در بهره برداری از آنچه خداوند به او نعمت داده است سستی نورزد زیرا اوضاع و شرایط همیشه بر یک حال باقی نمی ماند، ممکن است انسان ثروتمند، روزی محتاج و نیازمند گردد. پس مال و ثروتی را که به هنگام توانگری سرمایه گذاری کرده است در وقت نیاز او دستگیری خواهد کرد.

در یکی از سخنان منسوب به امام علی (ع) آمده است:

«من كان في يده شي‌ء من رزق الله سبحانه فليصلحه فإنكم في زمان إذا احتاج المرء فيه إلى الناس كان أول ما يبذله لهم دينه»[26] هر کس که در دستش چیزی از روزی خداوند سبحان است پس باید در اصلاح آن بکوشد زیرا شما در زمانی بسر می برید که اگر انسان به مردم نیازمند گردد اول چیزی را که بذل می کند دین است.

سرمایه گذاری بقای مال و ثروت را تضمین می کند و این کار انسان خردمند و دور اندیش است زیرا ممکن است هر لحظه وضع انسان دگرگون شود چه ثروتمند همیشه ثروتمند باقی نمی ماند و فقیر نیز همین طور به سبب همین دگرگونی ها باید ایشان جانب احتیاط را رعایت کند.

امام علی (ع) می فرماید: «لاَ يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ يَثِقَ بِخَصْلَتَيْنِ اَلْعَافِيَةِ وَ اَلْغِنَى بَيْنَا تَرَاهُ مُعَافًى إِذْ سَقِمَ وَ بَيْنَا تَرَاهُ غَنِيّاً إِذِ اِفْتَقَرَ»[27]

آدمى را به دو خصلت اعتماد نشايد، يكى تندرستى و يكى توانگرى. چه بسا هنگامى كه او را تندرست مى بينى، بناگاه، بيمار شود و هنگامى كه او را توانگر مى بينى، بناگاه، فقير گردد.

نتیجه گیری

افزایش مال و ثروت علاوه بر تلاش و کوشش نیازمند بهره ‌گیری از کسب علم، تجربه و تدبیر در زندگی است. امام علی (ع) بر اهمیت کار، مدیریت صحیح، پرهیز از اسراف و هدایت درست هزینه ها تأکید دارند. این اصول نه تنها به رشد مالی انسان کمک می‌کند، بلکه زمینه ‌ساز دستیابی به افزایش مال و ثروت و یک زندگی متعادل، پر ثمر و معنوی نیز می ‌شود. پیروی از این رهنمودها می ‌تواند به انسان‌ها کمک کند تا در کنار کسب ثروت‌، به توسعه و پیشرفت جامعه کمک کند.

پی نوشت ها

[1]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 366.

[2]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص310، ح553.

[3]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 147.

[4]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص335، ح846.

[5]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص259، ح34.

[6]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 196.

[7]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 211.

[8]. نجم، 39.

[9]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 114.

[10]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 36.

[11]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 23.

[12]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 349.

[13]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص263، ح81.

[14]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص258، ح19.

[15]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص344، ح953.

[16]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص283، ح240.

[17]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص341، ح918.

[18]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج19، ص334.

[19]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص317، ح638.

[20]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 113.

[21]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 390.

[22]. شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 193.

[23] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 140.

[24]. مجلسی، بحار الانوار، ج103، ص65.

[25]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص259، ح33.

[26]. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص312، ح585.

[27]. شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 426.

منابع

1. قرآن کریم
2. ابن ابی الحدید، عبد الحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشي النجفي، 1363ق
3. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، قم، دارالهجرة، ۱۴۱۴ق
4. مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1403ق

منبع مقاله با اقتباس از:

حائری، محسن، اندیشه ‌های اقتصادی در نهج‌ البلاغه، تهران، بنياد نهج البلاغه، 1386.