از جمله روش های شناخت آسیب ها و موانع تربیت معنوی، عمل به دستور العمل ها و سفارش های امام علی (ع) است که خود پله های بالاترین درجات کمال و معنویت را پیموده و آسیب ها و موانع آن را به وجه احسن از سر راه خود زدوده است. هشدار امام علی (ع) درباره دلبستگی به لذت های دنیا و مستی نعمت به جهت آفات فروان است، آفات دنیا مانع نیل انسان به مراتب کمال، رشد و تربیت معنوی بوده و باعث غفلت انسان از جایگاه انسانی خود خواهد شد.

مفهوم دنیا گرایی

اصطلاح دنیا غالباً در معنای اصلی خود، یعنی عالم طبیعت و جهان هستی به کار می رود، همان گونه که در روایات ما از آن با عبارات مزرعه آخرت، محل تجارت اولیای الهی و یا سجده گاه دوستان خدا یاد شده است. دنیای مذموم، عامل انحراف و موجب تباهی و فساد ایمان و آخرت انسان هاست که همواره مورد نکوهش اولیای دین بوده است.

از نگاه امام علی (ع) دنیا فقط مورد نکوهش قرار نگرفته است، بلکه گاهی هم در کلمات ایشان، دنیا جنبه مثبت دارد؛ مانند تذکر دهندگی دنیا، صداقت نمایی دنیا، پند دهندگی دنیا، محل عبادت دوستان خدا، محل نزول وحی الهی و جای داد و ستد دوستان خداست که رحمت خدا را به دست می آورند و بهشت نصیب شان می شود.[1]

بر اساس آموزه های امام علی (ع) دنیا می تواند دو نقش مثبت و منفی داشته باشد، هم می تواند مایه تربیت و سازندگی باشد و هم می تواند مایه نابینایی و گمراهی شود. اگر انسان با چشم بصیرت به دنیا نگاه کند، به او درس و پند می دهد و وسیله نجات و صعود در کمالات روحی و معنوی می گردد؛ و نیز دنیا می تواند انسان را کور کند و بر روی چشم حقیقت بین او پرده افکند و وسیله هلاکت و نابودی اش گردد.

در سیره عملی ائمه نیز فعالیت های اقتصادی و کسب روزی حلال مورد توجه قرار گرفته و خود آن حضرات (ع) در کنار عبادت برای به دست آوردن رزق حلال کار می کردند.

نکوهش دنیا گرایی

دنیا و دنیا گرایی در آموزه های امام علی (ع) به کرات مورد نکوهش قرار گرفته است و بی اعتباری و رذالت آن در قالب مثال های زیبایی تبیین گردیده است. از جمله فرموده است: «دنیای شما نزد من خوارتر است از عطسه (آب بینی) بز ماده»؛[2] «مثل دنیا همچون مار است، پوست آن نرم و درونش زهر مرگبار است، فریفته نادان به آن عشق می ورزد و خردمند دانا از آن بر حذر می باشد»؛[3] «و همانا این دنیای شما نزد من خوارتر و پست تر است از برگی که در دهان ملخی باشد که آن را می جود».[4]

امام علی (ع) در نکوهش دنیا پرستی و آفات دنیا فرموده اند: ریشه کلمه دنیا از دنی و دنائت است، یعنی دنیا طلبی به پستی ختم می شود. این دیدگاه امام (ع) به دنیا، نشان دهنده این نکته است که دنیا ابزار بهره مندی برای آخرت قرار نگیرد، لذا اگر دنیا پلی برای رسیدن به آخرت باشد، به سعادت و رشد معنوی ختم می شود و آن مورد ستایش می باشد. همان طور که پیامبر خدا (ص) فرمود: «دنیا مزرعه آخرت است».[5]

اصطلاح دنیا غالباً در معنای اصلی خود، یعنی عالم طبیعت و جهان هستی به کار می رود، همان گونه که در روایات ما از آن با عبارات مزرعه آخرت، محل تجارت اولیای الهی و یا سجده گاه دوستان خدا یاد شده است. انحراف، تباهی و فساد ایمان و آخرت انسان ها از آفات دنیای مذموم است که مورد نکوهش اولیای دین قرار گرفته است؛ و اما این که چه چیز دنیا نامطلوب است و چرا مورد نکوهش واقع شده است؟

جواب اجمالی آن این است که آنچه نامطلوب است، دل بستن به دنیا و دنیا را به جای آخرت گرفتن است، نه این که وجود دنیا شر باشد. آنجایی که محل تجارت اولیاء الله و مزرعة الاخرة هست، بد نیست. این که ما دنیا را به جای مطلوب اصلی بگیریم و راه را به جای مقصد و وسیله را به جای هدف بپذیریم، مذموم است و البته مذمت به ما بر می گردد، نه به وجود دنیا.

انکار آخرت از آفات دلبستگی به دنیا

بی شک، ایمان به معاد تأثیر بسیار عمیق و گسترده ای در اعمال معنوی انسان ها دارد. از میان عقاید دینی، اعتقاد به معاد، یکی از نافذترین و مؤثرترین باورها در جهت دادن به رفتار آدمی، تربیت و اصلاح اوست. از طرفی انکار معاد، آثار زیان بار زیادی دارد که دل خوشی به زندگی دنیا، از مهمترین این آثار است.

از جمله آفات دنیا، دلبستگی به مظاهر دنیا و انکار آخرت است. با توجه به اینکه انسان طبیعتاً موجودی است که نسبت به مظاهر زیبای دنیا حریص است و در صورتی که امکان بهره برداری از لذایذ مادی برایش فراهم نشود، عنان از دست داده و چه بسا از انکار آخرت سر در می آورد و ارزش های انسانی را به فراموشی سپرده و حتی حاضر می شود، با پایمال کردن حقوق دیگران، به امکانات و رفاه بیشتری از مظاهر دنیا دست پیدا کند.

احادیث و روایات زیادی از معصومان مبنی بر نفی دلبستگی به دنیا وارد شده است. از امام علی (ع) نقل شده است:

«اسْتَعِدُّوا لِلْمَوْتِ فَقَدْ أَظَلَّكُمْ، وَ كُونُوا قَوْماً صِيحَ بِهِمْ فَانْتَبَهُوا وَ عَلِمُوا أَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَتْ لَهُمْ بِدَارٍ فَاسْتَبْدَلُوا، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى وَ مَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلَّا الْمَوْتُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ»؛[6]

«آماده مرگ باشید که بر شما سایه افکنده است. چون مردمی باشید که بر آن ها بانگ زدند و بیدار شدند و دانستند، دنیا خانه جاویدان نیست و آن را با آخرت مبادله کردند. خدای سبحان شما را بیهوده نیافرید و به حال خود را نگذاشت. میان شما تا بهشت یا دوزخ، فاصله اندکی جز رسیدن مرگ نیست».

علاقه و دلبستگی از عوامل تأثیرگذار قوی بر بینش و فکر انسان است. انسان اگر به چیزی دلبستگی داشت نسبت به مخالف و ضد آن نفرت پیدا می کند و علاقه و دلبستگی اش باعث می شود که عیب های مطلوبش را نبیند، بلکه عیب های مطلوبش در نظر او زیبایی و جمال جلوه کند.

انسان کامیاب و بهره مند از نعمت های دنیا نیز چنان به آنچه دارد، دلبسته و مسرور می گردد که بدون تعقل و تدبر نقص مهم نابود پذیری آن ها را نمی بیند و آن ها را جاودانه پنداشته و به انکار آخرت می پردازد. عشق به دارایی ها، آرزوی رسیدن به مطلوب ها و خوف از دست دادن ها، انسان دنیاگرا و بهره مـنـد را به سوی انکار آخرت سوق می دهد.

براساس سخن امام علی (ع) و آنچه از آن فهمیده می شود، از آفات دنیا و دنیا گرایی و حب دنیا عامل و آفتی است برای معاد و توجه زیاد انسان به دنیا و مظاهر آن، باعث غفلت از حقیقت های عالم و اصول اعتقادات انسان خواهد شد. لذا غفلت و بی توجهی به اعتقادات، به مرور عامل انکار معاد خواهد شد و حاصل این بی توجهی ها و غفلت ها دور شدن از معنویت و رشد و تکامل انسانی خواهد بود؛

زیرا ایمان به معاد ضامن اجرای قوانین الهی و زمینه ساز نیل آدمی به کمال نهایی و سعادت ابدی است و این خود به نحوی گویای اهمیت ایمان به معاد و لزوم توجه به آن است.

زندگی اشرافی کارگزاران و مدیران جامعه

در مکتب علوی، شدیدترین برخوردها در زمینه اشرافی گری و احقاق حقوق مظلومان، با کارگزاران و مدیران حکومت است. در قاموس حکومت حضرت علی (ع)، همواره اصل این است که حق با مردم است و گویی همیشه فرمانداران و کارگزاران حکومتی، متهم و محکومند؛ مگر این که خلافش ثابت شود! زندگی اشرافی کارگزاران و مدیران جامعه از دیگر مواردی است که می تواند مقدمه دنیا گرایی و از آفات دنیا باشد.

این مسئله یک واقعیت اجتماعی انکار ناپذیری است که هم در قرآن و هم در سخنان ائمه به آن اشاره شده است، آنجا که می فرماید: «وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ»؛[7]

«و در قیامت همه آن ها در برابر خدا ظاهر می شوند و در این هنگام، یعنی پیروی کنندگان نادان رهبران می گویند: ما پیروان شما بودیم، آیا اکنون که به خاطر پیروی از شما گرفتار مجازات الهی شده ایم، شما حاضرید سهمی از عذاب الهی را بپذیرید و از ما بردارید؟».

و در سخنان امام علی (ع) نیز در این مورد آمده است که فرمودند: «مردم به امراء و حاکمان شبیه ترند تا به پدرانشان».[8]

امام علی (ع) در دوران حکومت خود، پیرامون آفات دنیا و دنیا گرایی کارگزاران خویش تذکر داده و در نامه ای به عثمان حنیف این چنین فرمودند:

«أَلَا وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ؛ أَلَا وَ إِنَّكُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ. فَوَاللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِي ثَوْبِي طِمْراً وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا كَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ وَ لَهِيَ فِي عَيْنِي أَوْهَى وَ أَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ»؛[9]

«آگاه باش! امام شما از دنیای خود، به دو جامه فرسوده و دو قرص نان رضایت داده است. بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید، اما با پرهیزکاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی، مرا یاری دهید. پس سوگند به خدا من از دنیای شما طلا و نقره ای نیندوخته و از غنیمت های آن چیزی ذخیره نکرده ام، بر دو جامه کهنه ام جامه ای نیفزودم و از زمین دنیا، حتی یک وجب در اختیار نگرفتم و دنیای شما در چشم من از دانه تلخ درخت بلوط ناچیزتر است».

ساده زیستی مسئولان و کارگزاران نظام و برخورداری آنان از بیت المال در حد متعارف، یکی از نشانه های اصلی در حرکت مبتنی بر عدالت محوری مسئولان و کارگزاران است. بدیهی است که هر نوع فاصله گرفتن از ساده زیستی و برخوردار شدن غیر متعارف از بیت المال و سوگیری به سمت یک زندگی اشرافی توأم با تجمل گرایی و عافیت طلبی، نتیجه ای جز ذبح عدالت به عنوان اصلی ترین شعار انقلاب و نظام اسلامی در پی نخواهد داشت.

شیوع اشرافی گری و مصرف گرایی و اولویت یافتن رفاه فردی بر رفاه جمعی، از آفات دنیا گرایی بوده و کمرنگ شدن ارزش ها را در پی خواهد داشت. به واقع می توان از تجمل گرایی و مصرف زدگی به عنوان ام الفساد همه رذایل نام برد.

حیله و نیرنگ بازی دنیا

دنیا سرشار از نیرنگ های بسیاری است که در حقیقت خودش صاحب یک شهر بزرگ و دنیای دیگری است. دنیایی که انواعی از نیرنگ های مختلف امروز را در خود جای داده است.

از دیگر آفات دنیا و دنیا گرایی، نیرنگ بازی دنیاست. امام علی (ع) در فراز دیگری از خطبه هایش درباره حقیقت دنیا می فرماید: «دنیا خانه ای است پوشیده از بلاها، به حیله و نیرنگ شناخته شده، نه حالات آن پایدار و نه مردم آن از سلامت برخوردارند. دارای تحولات گوناگون و دوران های رنگارنگ، زندگی در آن نکوهیده و امنیت در آن نابود است. اهل دنیا همواره هدف تیرهای بلا هستند که با تیرهایش آن ها را می کوبید و با مرگ آن ها را نابود می کند».[10]

امام علی (ع) در این بخش از خطبه از ناپایداری و بی وفایی دنیا سخن می گوید و می فرماید: «دنیا سرایی است که در لابه لای بلاها و مشکلات پیچیده شده و به غدر و نیرنگ و بی وفایی معروف است: حالاتش یکنواخت نمی ماند و ساکنانش سالم و در امان نیستند».[11]

جمله «دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَةٌ»[12] اشاره گویایی است به غدر و بی وفایی دنیا، ممکن است اشاره به اهل آن باشد که غالباً بی وفا هستند. هنگامی که دنیا به انسان رو می کند، دوستدار و مخلصند و هرگاه پشت کرد، گویی هرگز آشنا نبودند. یا اشاره به بی وفایی مواهب دنیوی است، در حالی که انسان کاملاً سالم و سرحال است و تصور می کند، سال ها این وضع ادامه می یابد.

آری! به گفته شاعر:

آن مادری که این همه فرزند زاد و کشت / دیگر که چشم دارد از او مهر مادری[13]

یک روز قارون با تمام زر و زیور و خدم و حشم و دم و دستگاه خود در میان بنی اسرائیل ظاهر می شود و با تمام قدرت و ثروتش از برابر چشمان آن ها رژه می رود، آن چنان که گویی در دل دنیا پرستان بنی اسرائیل، قند آب می شود و فریاد «يَا لَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ»[14] سر می دهند.

فردای آن روز که با یک زلزله آمیخته با خسف زمین، قارون و تمام اموال و ثروتش را در کام خود فرو می برد، آن دنیا پرستان دیروز، در وحشت فرو می روند و این سخن را می گویند: «لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا»؛[15] «اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را نیز به قعر زمین فرو می برد و به سرنوشت قارون گرفتار می شدیم». در عصر و زمان ما نه تنها این گونه حوادث کم نیست، بلکه دامنه وسیعتر و گسترده تری پیدا کرده و صحنه هایی که همه روزه با چشم خود ناظر آن هستیم.

روش برخورد با دنیا

امام علی (ع) در خطبه دیگری درباره ماهیت و روش برخورد با دنیا می فرماید:

«أَلَا إِنَّ الدُّنْيَا دَارٌ لَا يُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِيهَا وَ لَا يُنْجَى بِشَيْءٍ كَانَ لَهَا؛ ابْتُلِيَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَةً»؛[16] «آگاه باشید! دنیا خانه ای است که کسی در آن ایمنی ندارد، جز آن که به جمع آوری توشه آخرت پردازد و از کارهای دنیایی کسی نجات نمی یابد. مردم به وسیله دنیا آزمایش می شوند».

علامه جعفری در شرح و تفسیر این خطبه آورده است: «توقع رهایی از مختصات زندگی دنیوی، همان مقدار نابجاست که کسی توقع داشته باشد در آب بیافتد، ولی خیس نشود».[17] باید از این دنیا روی برتافت که دیر یا زود از شما روی گردان خواهد شد. منظور این نیست که در ارتباط با دنیا سست و بیخیال باشیم، بلکه با آن جدی برخورد کرده و در تکاپو بود؛ و نه این که از دنیا قهر کنیم، بلکه باید با آن آشتی کرد.

حرص و آزمندی

امام علی (ع) در یکی از نامه های خود به معاویه، او را نسبت به دنیا پرستی هشدار می دهد و آن را عاملی می داند که موجب حرص و حرص و آز و انحراف جمعی شده است. دنیا پرستان چیزی از دنیا به دست نمی آورند، جز آن که دری از حرص به رویشان گشوده می شود و آتش علاقه آنان تندتر می گردد. کسی که به دنیا برسد از آنچه به دست آورده راضی و بی نیاز نمی شود؛

بنابراین آفات دنیا و دنیا زدگی، انسان را از پیمودن راه کمال و آبادانی جهان آخرت که دار بقا و سرای جاودان است باز می دارد و همین مانع تربیت معنوی انسان خواهد بود. امام علی (ع) برای نکوهش و تحقیر دنیا، تصویر بسیار وحشتناکی را از دنیا برای شریح قاضی ارائه می دهد. امام علی(ع) او را احضار نمود و فرمود:

«بَلَغَنِي أَنَّكَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمَانِينَ دِينَاراً وَ كَتَبْتَ لَهَا كِتَاباً وَ أَشْهَدْتَ فِيهِ شُهُوداً، فَقَالَ لَهُ شُرَيْحٌ قَدْ كَانَ ذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ»؛[18] «شنیده ام خانه ای خریده ای به هشتاد دینار و برای آن قباله نوشته ای و چند تن را هم به شهادت گرفته ای. شریح گفت: چنین است یا امیرالمؤمنین. امام علی (ع) به خشم در او نظر کرد، سپس فرمود:

«فانظُرْ يَا شُرَيْخ لا تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلَالِكَ؛ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ»؛[19] «ای شریح! اندیشه کن که آن خانه را با مال دیگران یا با پول حرام نخریده باشی که آنگاه خانه دنیا و آخرت را از دست داده ای؛ اما اگر هنگام خرید خانه نزد من آمده بودی، برای تو سندی می نوشتم که دیگر برای خرید آن به درهمی یا بیشتر، رغبت نمی کردی».

اگر کسی بیشتر توجه اش به امور دنیا باشد، دائماً خودش را در فقر می بیند و چنین کسی مدام چشمش به چیزهایی است که ندارد و می خواهد آن ها را کسب کند، این است که دائماً خودش را نیازمند می بیند که حاصل آن آزمندی و در نتیجه دور شدن از معنویت است.

نتیجه گیری

به منظور پیشگیری از دنیا گرایی و آفات دنیا، تبیین دیدگاه های امام علی (ع) در نهج البلاغه راجع به لزوم تربیت معنوی از موضوعات مهمی است که باید مورد توجه قرار بگیرد. در نهج البلاغه برای اصول تربیت صحیح معنوی، موانع اساسی و بسیار خطرناکی وجود دارد که یکی از آن ها دنیا گرایی است. انکار معاد، اشرافی گری کارگزاران، نیرنگ بازی دنیا، روش برخورد با دنیا، حرص و آزمندی انسان همگی از آفات دنیا و دنیا گرایی است که در کلام امام علی (ع) مورد نکوهش قرار گرفته است.

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 131.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 236.

[3] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 3.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 236.

[5] . ابن ابی فارس، معجم مقاییس اللغة، ج1، ص183.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 64.

[7] . ابراهیم، 21.

[8] . ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص208.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 45.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 226.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 226.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 226.

[13] . مکارم شیرازی، پیام امام امیر المومنین (ع)، ج7، ص435.

[14] . قصص، 79.

[15] . قصص 82.

[16] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 63.

[17] . جعفری، ترجمه و شرح نهج البلاغه، ج13، ص126.

[18] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 3.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 3.

منابع

1. قرآن کریم.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ترجمه: محمد صادق حسن زاده، تهران، نشر آل علی (ع)، 1362.
3. ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
4. جعفری، محمد تقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگی اسلامی، 1362.
5. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
6. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیر المومنین (ع)، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1386.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

ورمزیار، محسن، احتشامی، علی حسین، خوشخویی، منصور، نقش آسیب های دنیا گرایی در تربیت معنوی از منظر نهج البلاغه، فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه، شماره 34، 1400، ص 156-139.