یکی از مباحث ارزشمند نهج البلاغه، طرح فرهنگ همت مضاعف و بلند همتی است که امام علی (ع) در خطبه ها حکمت ها و نامه های خود، آحاد جامعه و مسئولین را به داشتن همت بلند و مضاعف برای فتح قله های کمال و پیشرفت در همه عرصه ها و زمینه ها دعوت نموده اند. در این مقاله همت و ارزش همت و راه شناخت بلند همتان و بکارگیری بلند همتی و همت مضاعف در عرصه علم و دانش، تهذیب نفس و خودسازی، کسب و جذب انسانهای خوب و یاران خوب، زهد و پارسائی، عبادت و دعا، راهنمایی و مشاوره مطرح گردیده است.

بلند همتی چیست؟

همت در لغت به معنای کاری که آهنگ آن کنند یا آغاز، آهنگ و عزم کاری داشتن، همچنین همت به معنای عزم قوی، قصد و اراده محکم و اراده و تصمیم عالی آمده است. انسان صاحب همت همواره دارای افقی روشن و چشم اندازی مشخص و از اراده قوی و مدیریت تصمیم گیری برخوردار است.

فرهنگ نهج البلاغه انسان ها را تشویق و ترغیب به داشتن روحی بلند و عزمی قوی و همتی عالی می کند، تا خود را محدود به امور پست دنیا نکنند بلکه با یک دید وسیع به این جهان پهناور بنگرند و همین نگرش سبب ساز تغییر و تحول در افکار و اعمال آنها شود.

انسان الهی در نهج البلاغه انسانی هدفمند، برنامه دار و آخرت گرا است. امام علی (ع) در حکمت ۳۷۰ با موضوع هدفداری انسان و ضرورت تقوا فرموده اند: «أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ، فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَيَلْهُوَ، وَ لَا تُرِكَ سُدًى فَيَلْغُوَ … وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِي ظَفِرَ مِنَ الدُّنْيَا بِأَعْلَى هِمَّتِهِ، كَالْآخَرِ الَّذِي ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بِأَدْنَى سُهْمَتِهِ»[1]؛ ای مردم از خدا بترسید هیچ کس بیهوده و بی هدف آفریده نشده تا به بازی بپردازد و هیچ کس را به حال خود و انگذاشته تا خود را سرگرم کارهای بی ارزش و لغو نماید و دنیای به ظاهر زیبا جایگزین آخرت به تصور زشت نگردد و کسی که وجهه همتش را صرف دنیا کند و به بالاترین مقام برسد همانند کسی نیست که در آخرت به کمترین نصیبی رسیده باشد.

ارزش همتهای بلند

امام علی (ع) می فرمایند: «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ»[2]؛ ارزش یک انسان به اندازه همت اوست؛ هرچه همت انسان در عرصه های کمال یابی و تقرب به خالق هستی افزایش یابد، انسان به ارزش واقعی خود نزدیک شده و هر که وجهه همتش دنیاگرائی و شهوت دنیا باشد، او ارزشمندی انسانی خود را از دست داده است.

امام علی (ع) افق دید و نگرش بلند همتان را اینچنین معرفی می کنند:

«انْظُرُوا إِلَى الدُّنْيَا نَظَرَ الزَّاهِدِينَ فِيهَا، الصَّادِفِينَ عَنْهَا»[3]؛ به دنیا با نظر بی رغبتان در آن بنگرید و مانند صادقان از آن روی گردانید. همچنین امام علی (ع) ضمن تأکید بر ارزشهای اخلاقی می فرمایند: «حفظ و بکارگیری تجربه، رمز پیروزی است و همچنین در فعالیت ها به انسان های بی تحمل و بی اراده که از عزم و همتی قوی، برخوردار نیستند، اعتماد مکن و آنها را به دوستی نگیر»[4]. همچنین امام (ع) بر روی عنصر کارساز صبر و حلم در بلند همتی تأکید نموده و این چنین فرموده اند: «الْحِلْمُ وَ الْأَنَاةُ تَوْأَمَانِ، يُنْتِجُهُمَا عُلُوُّ الْهِمَّة»[5]؛ بردباری، صبوری و تحمل مشکلات و سختی ها موجب می گردد که انسان به همتی بلند دست یابد.

راه شناخت بلند همتان

امام علی (ع) در حکمت ۴۶۰ با ذکر نشانه هایی راه را برای شناخت انسان های بلند همت باز نموده اند؛ از جمله نشانه هایی که حضرت در این حکمت مطرح نموده اند: حلم، بردباری، صبوری و تحمل مشکلات و سختی هاست. همچنین امام در خلال خطبه ها و حکمت های فکرآفرین نهج البلاغه، نشانه های دیگری را برای شناخت بلند همتان ذکر نموده اند که از جمله: آخرت گرائی، زهدورزی، هدفداری عاقلانه و دل سپاری به پاداش های بزرگ آخرت است. امام در خطبه همام در بیان علامات متقین از جمله نشانه های متقین که در زمره بلند همتان هستند را روحیه شکر گذاری و ذکرگویی نام برده و تقید به این دو را از زمینه های شناخت بلند همتان معرفی نموده است. امام (ع) در فراز دیگر، کار و تلاش خالصانه را نشانه بلند همتان دانسته است.

بلند همتی در کسب علم و دانش

امام علی (ع) یکی از عرصه های بلند همتی را کسب علم و دانش دانسته و فرموده است: «پس در فراگیری علم و دانش پیش از آن که درختش بخشکد تلاش کنید و همت خود را بکار ببندید و پیش از آنکه به خود مشغول گردید از معدن علم (اهل بیت علیهم السلام) دانش استخراج کنید و مردم را از حرام و منکرات بازدارید و خود هم مرتکب نشوید»[6]. امام علی (ع) از جمله صفات متقین را کسب علم و دانش با تحمل سختی ها، بردباری و شکیبایی می داند.[7]

همچنین امام (ع) این چنین به توصیف بلند همتان وادی عمل و دانش پرداخته است: «بندگانی که نگاهدار علم خداوندند و آن را حفظ می کنند، و چشمه های علم الهی را جوشان می سازند، با دوستی خدا با یکدیگر پیوند داشته و یکدیگر را دیدار می کنند، جام محبت او را به همدیگر می نوشانند و از آبشخور علم او سیراب می گردند، شک و تردید در آنها راه نمی یابد. این بلند همتان چونان بذرهای پاکیزه ای هستند که در میان مردم گزینش شده و با آزمایشهای مکرر امتیاز یافته اند و در کوتاهی دنیا، اندیشه نموده و آن را به منزلگاهی بهتر مبدل ساخته و برای شناسایی سرای آخرت همت و تلاش می نماید. عالم دانا کسی است که قدر خود را بشناسد و در نادانی انسان این بس که ارزش خویش نداند».[8]

بلند همتی در تهذیب نفس و خودسازی

امام علی (ع) در خطبه ۱۷۶ پس از بیان ویژگی های قرآن، به ترسیم افقی زیبا برای صالحان بلند همت پرداخته است: «عمل صالح، سپس آینده نگری آینده نگری و استقامت استقامت آنگاه بردباری بردباری و پرهیزکاری پرهیزکاری برای هر کدام از شما عاقبت و پایان مهلتی تعیین شده با نیکوکاری بدانجا برسید همانا پرچم هدایتی برای شما برافراشتند با آن هدایت شوید و برای اسلام نیز هدف و نتیجه ای است که با همت به آن دسترسی پیدا کنید».[9]

امام علی (ع) درباره فوائد تقوا و ره آوردهای آن پرداخته و این چنین فرموده است: «عِبَادَ اللَّهِ أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ فَإِنَّهَا حَقُّ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ الْمُوجِبَةُ عَلَى اللَّهِ حَقَّكُمْ، وَ أَنْ تَسْتَعِينُوا عَلَيْهَا بِاللَّهِ وَ تَسْتَعِينُوا بِهَا عَلَى اللَّهِ، فَإِنَّ التَّقْوَى فِي الْيَوْمِ الْحِرْزُ … فَأَهْطِعُوا بِأَسْمَاعِكُمْ إِلَيْهَا وَ أَلِظُّوا بِجِدِّكُمْ عَلَيْهَا»[10]؛ ای بندگان خدا شما را به پرهیزکاری سفارش می کنم که حق خداوند بر شماست و نیز موجب حق شما بر پروردگار است. از خدا برای پرهیزکاری و تقوا، یاری و استعانت بجویید و برای دستوارات خدا از تقوا ياري جوئید، زیرا تقوا امروز سپر بلا و فردا راه رسیدن به بهشت است. راه تقوا روشن، و روزه آن بهره مند و امانتدارش خدا که حافظ آن خواهد بود. پس گوش جان را به ندای تقوا بسپارید و برای بدست آوردن آن جدیت و همت نمائید.

مولا امیر المومنین علی (ع) ثمرات ذكر الله و صفات اهل ذکر را اینگونه تعیین می کند: «إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى جَعَلَ الذِّكْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ»[11]؛ همانا خدای سبحان و بزرگ یاد خود را روشنی بخش دلها قرار داد تا گوش پس از ناشنوائی بشنود و چشم پس از کم نوری بنا، گردد.

توصیف ذاکران بلند همت در کلمات امام علی (ع)

امام علی (ع) در خطبه 222 این چنین به توصیف ذاکران بلند همت پرداخته است:

الف- «فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ يَقَظَةٍ فِي الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ»؛ چراغ هدایت را با نور بیداری و در گوشها و دیده ها و دلها می افروزند.

ب- «يُذَكِّرُونَ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَ يُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ»؛ روزهای خدا را به یاد می آوردند و مردم را از جلال و بزرگی خدا می ترساندند.

ج- «مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَيْهِ طَرِيقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ»؛ افراد میانه رو را ستوده و رستگاری را به آنها بشارت می دهند.

د- «وَ مَنْ أَخَذَ يَمِيناً وَ شِمَالًا ذَمُّوا إِلَيْهِ الطَّرِيقَ »؛ افراد منحرف به چپ و راست مذمت می نمایند.

ه- «مَصَابِيحَ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلْكَ الشُّبُهَاتِ»؛ آنها چراغهای هدایت در تاریکی ها و راهنمایان قوی، در پرتگاه شبهات هستند.

و- «وَ إِنَّ لِلذِّكْرِ لَأَهْلًا أَخَذُوهُ مِنَ الدُّنْيَا بَدَلًا»؛ آنان ذکر خدا را به جای دنیا برگزیدند.

ز- «فَلَمْ تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْهُ»؛ و هیچ تجارتی و خرید و فروشی آنها را از یاد خدا باز نمی دارد.

ح- «يَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ فِي أَسْمَاعِ الْغَافِلِينَ»؛ و غافلان را با هشدارهای خود از کیفرهای الهی می ترسانند.

ط- «وَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ يَأْتَمِرُونَ بِهِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»؛ به عدالت فرمان می دهند و خود عدالت گسترند و از بدی ها نهی می کنند.

ی- «فَكَأَنَّمَا قَطَعُوا الدُّنْيَا إِلَى الْآخِرَةِ وَ هُمْ فِيهَا»؛ با آنکه در دنیا زندگی می کنند گویا آن را رها کرده و به آخرت پیوسته اند.

ک- «لَرَأَيْتَ أَعْلَامَ هُدًى»؛ آنها نشانه های هدایت در جامعه هستند.

ل- «وَ مَصَابِيحَ دُجًى»؛ آنها چراغ های روشنگر در ظلمتها و تاریکی ها هستند.

م- «لَهُمْ مَقَاعِدُ الْكَرَامَاتِ فِي مَقْعَدٍ اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِيهِ»؛ خداوند مقام ارزشمندی برای آنها آماده کرده و با نظر رحمت به آنها می نگرد.

ن- «فَرَضِيَ سَعْيَهُمْ وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ»؛ و از همت بلند و تلاش آنها خشنود و منزلت آنها را می ستاید.

بلند همتی در عبادت و دعا

امام علی (ع) آخرت گرایی و توسعه برداری برای آخرت را وجهه همت خود دانسته است: «وَ إِقْبَالِ الْآخِرَةِ إِلَيَّ مَا يَزَعُنِي عَنْ ذِكْرِ مَنْ سِوَايَ وَ الِاهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي غَيْرَ أَنِّي»[12]؛ روی آوردن به آخرت مرا از یاد غیر خودم بازداشته و تمام همت و توجه مرا به آخرت کشانده است. امام در ادامه نامه خود اینچنین می نویسد: «وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ وَ أَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِيَدِكَ وَ لِسَانِكَ وَ بَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ وَ جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَ لَا تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ وَ خُضِ الْغَمَرَاتِ لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ وَ تَفَقَّهْ فِي الدِّينِ …. وَ أَخْلِصْ فِي الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّكَ»[13]؛ به نیکی ها امر کن و خود نیکوکار باش و با دست و زبان بدی ها را انکار کن و بکوش تا از بدکاران دور باشی و در راه خدا آنگونه که شایسته است تلاش کن، و هرگز سرزنش ملامتگران تو را از تلاش وجدیت در راه خدا باز ندارد. برای حق در مشکلات و سختی ها شنا کن، شناخت خود را در دین به کمال رسان، خود را برای استقامت در برابر مشکلات عادت ده که شکیبائی و صبر در راه حق عادتی پسندیده است، در تمام کارها خود را به خدا واگذار که به پناهگاه مطمئن و نیرومندی رسیده ای، در دعا با اخلاص پروردگارت را بخوان و فراوان از خدا درخواست خیر و نیکی داشته باش. امام در این فراز به صورت روشن خصوصیاتی از انسانهای بلند همت را به تصویر می کشد:

الف) امر به معروف و نهی از منکر و تقید به آن؛

ب) تلاش و جدیت در راه خدا آنگونه که شایسته است؛

ج) مقاومت در برابر سرزنش ملامتگران

د) ارتقاء سطح شناخت از دین و به کمال رسانی آن؛

ه) استقامت در برابر مشکلات و سختی ها؛

و) شکیبایی و صبوری در راه حق؛

ز) توکل به خدا و تفویض امور به او؛

ح) خواندن خدا (دعا) با نهایت اخلاص و استمرار در دعا و درخواست از خدا به صورت همیشگی.

امام علی (ع) در شرایط اجابت دعا در نامه سی و یکم اینچنین به بیان بلند همتی در دعا پرداخته است:

«و از گنجینه های رحمت الهی چیزهایی درخواست کن که جز او کسی نمی تواند عطا کند مانند عمر بیشتر، تندرستی بدن و گشایش در روزی. سپس خداوند کلیدهای گنجینه های خود را در دست تو قرار داده که به تو اجازه دعا کردن داد، پس هرگاه اراده کردی می توانی با دعا درهای نعمت خدا را بگشایی تا باران رحمت الهی بر تو ببارد».[14]

علائق بلند همتان در کلمات امام علی (ع)

یکم. توجه به معنویات

بدان که دنیا جاودانه نیست و آنگونه که خدا خواسته برقرار است از عطا کردن نعمتها و انواع آزمایش ها و پاداش دادن در معاد، پس به قدرتی پناه بر که تو را آفریده و روزی داده و اعتدال در اندام تو آورده است. بندگی تو فقط برای او باشد و تنها اشتیاق او را داشته باش و تنها از او بترس …؛ پس در عمل بکوش و همت کن آن چنانکه همانند تو سزاوار است بکوشد و همت ورزد که منزلت آن اندک و توانایی اش ضعیف و ناتوانی اش بسیار است.

دوم. توجه به آخرت گرایی

آن کس که دنیا را آزمود چونان مسافرانی است که در سرمنزلی بی آب و علف و شور اقامت دارند و قصد کوچ کردن به سرزمینی را دارند که در آنجا آسایش و رفاه فراهم است. پس مشکلات راه را تحمل می کنند و جدایی دوستان را می پذیرند و سختی سفر و ناگواری غذا را با جان و دل قبول می کنند تا به جایگاه وسیع و منزلگاه امن با آرامش قدم بگذارند و از تمام سختی های طول سفر احساس ناراحتی ندارند و هزینه های مصرف شده را غرامت نمی شمارند و هیچ چیز برای آنها دوست داشتنی تر از آن منزلگاه امن و آرام نیست.

سوم. توجه به روابط اجتماعی

نفس خود را میزان میان خود و دیگران قرار دهید پس آنچه را که برای خود دوست داری برای دیگران نیز دوست بدار و آنچه را که برای خود نمی پسندی برای دیگران میسند. ستم روا مدار آنگونه که دوست نداری به تو ستم شود و نیکوکار باش آنگونه که دوست داری به تو نیکی کنند و آنچه را که برای دیگران زشت می داری برای خود زشت بشمار؛ آنچه را دوست نداری به تو نسبت دهند درباره دیگران مگو؛ بدان که خودبزگ بینی و غرور مخالف راستی و آفت عقل است. نهایت همت و کوشش را در زندگی داشته باش و در فکر ذخیره سازی برای دیگران مباش.

چهارم. توجه به جمع آوری زاد و توشه آخرت

بدان راهی پر مشقت و بس طولانی در پیش روی داری و در این راه بدون همت بلند و کوشش بایسته و تلاش فراوان و اندازه گیری زاد و توشه و سبک کردن بار گناه موفق نخواهی بود. اگر مستمندی را دیدی که توشه ات را تا قیامت می برد و فردای که به آن نیاز داری به تو باز می گرداند، کمک او را غنیمت بشمار و زاد و توشه را بر دوش او بگذار و اگر قدرت مالی داری بیشتر انفاق کن و همراه او بفرست. اگر کسی از تو وام خواست غنیمت بشمار! پس برای خویش قبل از رسیدن به آخرت وسائلی مهیا ساز و جایگاه خود را پیش از آمدنت آماده کن.

پنجم. توجه به مرگ و یاد آن

بدان تو برای آخرت آفریده شدی نه دنیا، و از مرگ بترس! نکند زمانی سراغ تو را بگیرد که در حال گناه یا در انتظار توبه کردن باشی و مرگ مهلت ندهد و بین تو و توبه فاصله اندازد که در این حال خود را تباه کرده ای؛ پس فراوان بیاد مرگ باش و بیاد آنچه که به سوی آن می روی و پس از مرگ در آن قرار می گیری. تا هنگام ملاقات با مرگ از هر نظر آماده باش؛ نیروی خود را افزون و کمر همت را بسته نگهدار که ناگهان نیاید و تو را مغلوب سازد.

ششم. توجه به واقع نگری در زندگی

امام علی (ع) در این فراز به طرح واقعیت های ملموسی که هر بلند همتی باید مد نظر داشته باشد پرداخته است:

1- هر تلاشگری به روزی دلخواه خود نخواهد رسید، پس در به دست آوردن دنیا آرام باش و در مصرف آن نیکو عمل کن؛

2- نفس خود را از هر گونه پستی بازدار هر چند تو را به اهدافت برساند؛

3- بنده و برده دیگری مباش که خدا ترا آزاد آفریده است.

۴- اگر توانستی که بین تو و خدا صاحب نعمتی قرار نگیرد چنین باش؛

5- آنچه با سکوت از دست می دهید آسان تر از آن است که با سخن از دست برود؛

6- تلخی ناامیدی بهتر از درخواست کردن از مردم است؛

7- شغل همراه با پاکدامنی، بهتر از ثروت فراوانی است که با گناهان به دست آید.

8- بدترین غذاها لقمه حرام است؛

9- هرگز بر آرزوها تکیه نکن که سرمایه احمقان است؛

۱۰- از فرصتها استفاده کن پیش از آنکه فرصت از دست برود و اندوه ببار آورد.

هفتم. به توجه به ارزشهای اخلاقی

امام علی (ع) در آخرین فراز به طرح دستورالعملهای اخلاقی که هر بلند همتی باید بدانها تقید داشته باشد پرداخته است:

«با برادران دینی ات که سزاوار دوستی هستند پیوند دوستی برقرار کن و اگر روی برگرداند تو مهربانی کن و اگر بخل ورزید تو بخشنده باش، خشم را فروخور که من جرعه ای شیرین تر از آن ننوشیدم و پایانی گواراتر از آن ندیدم. کسی که به تو گمان نیک برد او را تصدیق کن و هرگز حق برادرت را به اعتماد دوستی که با او داری ضایع نکن. ستمکاری کسی که بر تو ستم می کند، در دیده ات بزرگ جلوه نکند، چه او به زیان خود و سود تو کوشش دارد. سهم تو از دنیا آن اندازه خواهد بود که با آن سرای آخرت را اصلاح کنی اگر برای چیزی که از دست دادی ناراحت می شوی پس برای چیزی که به دست تو نرسیده نیز نگران باش؛ غم اندوه را با نیروی صبر و شکیبایی و نیکویی یقین از خود دور ساز؛ هر کس قدر و منزلت خویش بداند حرمتش باقی است. استوارترین وسیله ای که می توانی به آن چنگ زنی و اعتصام داشته باشی، رشته ای است که بین تو و خدای تو قرار دارد. کسی که به کار تو همت و اهتمام نمی ورزد دشمن توست و چه بسا دور که از نزدیک نزدیکتر و چه بسا نزدیک که از دور دورتر است».[15]

بلند همتی در زهد و پارسائی

امام علی (ع) در خطبه ها حکمت ها و نامه های خود از جمله مصادیق بارز انسان های بلند همت را زاهدان دانسته و به معرفی آنها پرداخته و در این خصوص ارزش زهد و پارسایی، بهترین نوع زهد، ره آورد زهد و پارسایی، زهد راستین که عامل بصیرت، آگاهی و کسب معنویات است را مطرح ساخته است.

در خصوص زهد و پارسائی چنین تعریف شده است: «ای مردم زهد یعنی کوتاه کردن آرزو و شکر گذاری برابر نعمتها و پرهیز در برابر محرمات، پس اگر نتوانستید همه این صفات را فراهم سازید همت کنید و تلاش کنید که حرام بر صبر شما غلبه نکند و در برابر نعمتها شکر یادتان نرود».[16]

زهاد چنین خصوصیاتی دارند: «بر شما باد به تلاش و کوشش، آمادگی و آماده شدن و جمع آوری زاد و توشه آخرت در دوران زندگی دنیا، دنیا شما را مغرور نسازد چنانکه گذشتگان شما و امتهای پیش را مغرور ساخت؛ زاهدان گروهی از مردم هستند که دنیا پرست نمی باشند و آلودگی دنیاپرستان را ندارند. در دنیا با آگاهی و بصیرت عمل می کنند و در ترک زشتی ها از همه پیشی میگیرند، بدن هایشان به گونه ای در تلاش و حرکت است که گویا میان مردم آخر تند».[17]

در مورد اعتدال بين دنیا و آخرت چنین می فرماید: «پرهیزکاران زاهد از دنیای زودگذر به سلامت گذشتند و آخرت جاودانه را گرفتند؛ با مردم دنیا در دنیایشان شریک گشتند اما مردم دنیا در آخرت آنها شرکت نکردند، سپس از این جهان با زاد و توشه فراوان و تجارتی پرسود به سوی آخرت شتافتند و لذت زهد و پارسایی در ترک حرام دنیا را چشیدند و یقین داشتند که در روز قیامت از همسایگان خدایند».[18]

نتیجه گیری

امام علی (ع) در کمال فصاحت و بلاغت به تفسیر و تحلیل معارف ارزشمند فرهنگ همت بلند و مضاعف پرداخته که به عنوان عنصری موثر و کارآمد و تعیین کننده در عرصه های مختلف فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی، عبادی و کار و تلاش مطرح می باشد. امام در نهج البلاغه انسان ها را تشویق و ترغیب به داشتن روحی بلند و عزمی قوی و همتی عالی می کند، تا خود را محدود به امور پست دنیا نکنند بلکه با یک دید وسیع به این جهان پهناور بنگرند و همین نگرش سبب ساز تغییر و تحول در افکار و اعمال آنها شود. در خلال خطبه ها و حکمت های فکرآفرین نهج البلاغه، نشانه هایی برای شناخت بلند همتان ذکر شده از جمله: آخرت گرایی، زهدورزی، هدفداری عاقلانه و دل سپاری به پاداش های بزرگ آخرت است.

پی نوشت ها:

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 370.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 47.

[3] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 103.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت ۲۱۱.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت ۴۶۰.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۰۵.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۲۱۴.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۱.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 222.