در خطبه ۴۲ نهج البلاغه در کلام گهربار امام علی (ع)، دنیا و آخرت هر یک دارای «فرزندانی» معرفی شده اند. مقصود از این تعبیر، دوستداران و دلباختگان هر یک از این دو سرا است. این تشبیه از آن روست که همان گونه که فرزند، وابسته به پدر و مادر خویش است و ویژگی های آنان را به ارث می برد، علاقه مندان به دنیا یا آخرت نیز در صفات، اهداف و سرنوشت نهایی، همانند معشوق خود می شوند. بنابراین، «فرزندان دنیا» کسانی هستند که هویت، تلاش و عاقبت خویش را با دنیای فانی هم راستا ساخته اند و «فرزندان آخرت» آنانی که وجود خویش را به سرای جاودانه گره زده اند.

زودگذر بودن دنیا و فرا رسیدن آخرت

امام علی (ع) می فرماید: دنیا به سرعت در حال سپری شدن است و از آن به جز اندکی باقی نمانده است و برای زودگذر بودن دنیا مثالی از ته مانده آب ظرفی را می آورد که شخصی آن را ریخته باشد؛ زیرا وقتی ظرف آبی را بر می گردانیم به علت خاصیت چسبندگی که در آب وجود دارد همواره کمی از آن در ظرف باقی می ماند و این مقدار بسیار کم است و در واقع بیانگر ناچیز بودن زندگی دنیا و از طرفی دیگر بیانگر نزدیک بودن آخرت است.

حال سؤالی که مطرح می شود، این است که چرا ما حرکت سریع دنیا را درک نمی کنیم؟

در پاسخ باید گفت، ما در فاصله بسیار زیادی نسبت به حرکت زمان قرار داریم و لذا هر اندازه فاصله جسم متحرک و شخص ناظر بیشتر باشد، سرعت آن جسم کندتر می نماید و در واقع مانند خواب است که در آن ما گذشت زمان را به طور طبیعی درک نمی کنیم[1] و خداوند نیز در قرآن فرموده است: «وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَن لَّمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِّنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ»[2]؛ که وقتی قیامت برپا می شود مردم گمان می کنند که به جز ساعتی از روز در دنیا نبوده اند یعنی زمان بر آنها بسیار سریع گذشته است.

در واقع منظور امام علی (ع) این است که زندگی و فرصتی که از آن در اختیار ما قرار داده شده بسیار كم است، پس باید این وقت را غنیمت بشماریم و در آن برای آخرت تلاش کنیم، خداوند نیز می فرماید که: «يَا قَوْمِ إِنَّمَا هَـٰذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دَارُ الْقَرَارِ ‎»[3]؛ زندگی دنیا ناچیز است اما آخرت ابدی است. پس آنچه عقل انسان حکم می کند این است که حيات ابدی را به حیات ناچیز دنیا ترجیح نداده و حیات ابدی را به خاطر زندگی فانی دنیا بر باد ندهیم.

امام علی (ع) درباره غنیمت شمردن زمان اندک دنیا می فرماید:

«آنچه گذشته سپری شده و آنچه می آید، آمدنش قطعی نیست و معلوم نیست که چگونه خواهد آمد؛ پس برخیز و میان دو عدم را غنیمت شمار».[4]

فرزندان دنیا و آخرت

امام علی (ع) می فرماید: «ألا و إنّ الدّنيا قد ولّت حذّاء، فلم يبق منها إلّا صبابة كصبابة الإناء اصطبّها صابّها. ألا و إنّ الآخرة قد أقبلت، و لكلّ منهما بنون، فكونوا من أبناء الآخرة، و لا تكونوا من أبناء الدّنيا، فإنّ كلّ ولد سيلحق بأبيه يوم القيامة، و إنّ اليوم عمل و لا حساب، و غدا حساب و لا عمل».[5] آگاه باشيد دنيا پشت كرده (و به سرعت مى‌گذرد) و از آن چيزى جز به اندازه ته مانده ظرفى كه آب آن را ريخته باشند بيشتر باقى نمانده است، و آگاه باشيد آخرت روى آورده است، و براى هر كدام (از دنيا و آخرت) فرزندانى است، شما از فرزندان آخرت باشيد، نه از فرزندان دنيا، چرا كه هر فرزندى روز رستاخيز به پدر خود ملحق مى‌شود، امروز روز عمل است، نه حساب و فردا وقت حساب است نه عمل!.[6]

برای هر یک از دنیا و آخرت، فرزندانی است. منظور از فرزندان، علاقه مندان و دوستداران دنیا و آخرت می باشد؛ یعنی یک عده دوستدار دنیا و عده ای دیگر دوستدار آخرت هستند.

علت اینکه علاقه مندان دنیا و آخرت را فرزندان ذکر می کند، این است که با یکدیگر رابطه مشابهت دارند یعنی همان طور که فرزندان با والدین خود مشابهت دارند و به آنها وابسته اند و احیاناً خیلی از خصوصیتهای خود را از پدر و مادرشان اخذ کرده اند. علاقه مندان به دنیا و آخرت نیز همانند دنیا و آخرت می شوند؛ لذا این مشابهت را در قالب رابطه فرزند و والدین ذکر کرده است.[7]

علامه خویی درباره «دوست داشتن چیزی» می گوید:

«لأنّ حبّك للشي ء صارفك عمّا وراه و شاغلك عمّا عداه»[8]؛ به درستی که اگر چیزی را دوست داشته باشی، آن چیز دور می کند تو را از چیزهایی که در ورایش است و مشغول می کند تو را به چیزی که غیر از آن است.

خصوصیات فرزندان دنیا و آخرت و تفاوت آنان

1- فرزندان دنیا کسانی هستند که حقایق آفرینش را نادیده می انگارند و تنها زندگی مادی و ظاهر آن را می بینند و به باطن آن نمی اندیشند؛ در حالی که فرزندان آخرت کسانی هستند که به آخرت ایمان دارند و علاوه بر اینکه زندگی ظاهری دنیا را می بینند به هدف اصلی آن یعنی رسیدن به لقاء الله می اندیشند و لذا از دنیا بهره می گیرند تا به هدف اصلی برسند.

۲- فرزندان دنیا خیر و شر و نفع و ضرر را فقط در دنیا می بینند[9] و تنها در امور دنیوی به فعالیت می پردازند و از کاری که منفعتی مادی برایشان نداشته باشد پرهیز می کنند. در حالی که فرزندان آخرت، خیر و شر و نفع و ضرر را در آخرت می بینند و دنیا را وسیله و پلی برای رسیدن به آخرت می دانند؛ لذا هم در دنیا و هم در آخرت (یعنی هم برای دنیا و هم برای آخرت) به فعالیت می پردازند و می گویند: «رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ»[10]؛ پروردگارا ما را از نعمتهای دنیا و آخرت؛ هر دو بهره مند گردان و از عذاب دوزخ حفظ کن.

3- فرزندان دنیا چون علاقه مند دنیا هستند و شهوات و لذتهای آن را از آن خود می بینند، در نتیجه توبه را به تاخیر می اندازند ولی فرزندان آخرت اگر کوچکترین گناهی هم مرتکب شوند، زود توبه می کنند؛ چون می دانند اگر توبه نکنند، عذابی دردناک برایشان مهیا خواهد شد.

4- فرزندان دنیا به قدری در زندگی دنیا غرقند که آخرت و جدایی از دنیا را فراموش کرده اند[11]؛ یعنی می پندارند که هر چه هست، همین است و لذا به سختی از آن دست می کشند در صورتی که فرزندان آخرت، همواره به یاد خدا هستند و لحظه ای از یاد او غافل نمی شوند و اگر هم کاری در دنیا انجام می دهند تنها برای رضای خداوند است.

5- فرزندان دنیا کسانی هستند که از رشد و تکامل باز می مانند و فقط به دامان پدر و مادر خود تکیه کرده اند[12]؛ در حالیکه فرزندان آخرت چون هدف زندگی را شناخته اند و راه راست را از راه نادرست تشخیص داده اند، به رشد و تکامل می رسند.

6- فرزندان آخرت، دنیا را بهتر از دنیاپرستان می شناسند؛ چون آخرت را شناخته و به هدف و غایت زندگی دنیوی پی برده اند[13]؛ زیرا اگر کسی هدف و غایت چیزی را بداند، پی خواهد برد که چگونه از آن چیز بهره گیری کند تا به آن غایت برسد، اما کسی که هدف و غایت چیزی را نداند، هرگز نخواهد فهمید که چه کاری را باید انجام بدهد و از چه کاری باید دوری کند و چنین کسی به گناهان مبتلا می شود.

7- فرزندان دنیا، از درک هدف زندگی عاجز و از آخرت بی خبرند.[14]

8- فرزندان دنیا می پندارند که اموالشان آنها را جاودانه می سازد[15]؛ در صورتی که فرزندان آخرت با توجه به آموزه های قرآن کریم می دانند که همه انسانها مگر مؤمنان در خسرانند[16]. لذا برای دوری از خسران به اعمال صالح می پردازند و در برابر رنجهایی که در زندگی دنیایی به آنها می رسد صبر می کنند؛ چرا که می دانند که زحماتشان، بی جواب نمی ماند.

9- فرزندان دنیا، نعمتهای آخرت را فراموش کرده و از آنها کناره گرفته اند[17]؛ در حالی که فرزندان آخرت هم از نعمتهای دنیا و هم از نعمت های آخرت بهره مند می شوند.

10- فرزندان دنیا در قیامت مانند یتیمانی هستند که از محبوبشان (پدرشان) جدا شده اند و لذا در رنج و زحمتند، اما فرزندان آخرت، کسانی هستند که به محبوبشان یعنی آخرت رسیده اند؛ لذا در تحت توجهات این محبوب از غربت و تنهایی و بدبختی به دور خواهند بود[18]. امام علی (ع) می فرمایند: «فكونوا من أبناء الآخرة، و لا تكونوا من أبناء الدّنيا»[19]؛ از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید؛ زیرا همان طور که گفته شد فرزندان آخرت راه درست و فرزندان دنیا راه تباهی را می پیمایند.

فرزندان به مادر خود ملحق می شوند

با توجه به اینکه امام علی (ع) برای دنیا و آخرت فرزندانی در نظر گرفته اند، هر یک از این فرزندان در روز قیامت به مادر خود ملحق می شوند. بنابراین، کسانی که عاشق دنیا و دنیا پرست بودند، می توان آنان را در قیامت بر اساس چهره هایشان شناخت و در آن روز به مادر خود یعنی آتش جهنم ملحق خواهند شد، چرا که آنها به باطن دنیا پی نبردند و ندانستند که در پس این چهره زیبا، چه چهره زشتی نهفته است و در واقع، فریب شیطان را خوردند که لذات دنیوی و زیبایی های مادی را در نظرشان همیشگی جلوه داد و آنها را از اندیشیدن به هدف و غایت دنیا بازداشت. آنان به گونه ای غرق در دنیا و عاشق آن بودند که نتوانستند زشتی های باطنی آن را ببینند و گمان کردند که هر چه هست، همین است[20] و قیامتی در کار نیست و لذا در قیامت به همان مادر خود یعنی آتش دوزخ که همان دنیای مادی و دروغین است، ملحق می شوند؛ همان طور که خداوند در قرآن خاطر نشان نموده است که مادر و جایگاه آنها دوزخ و آتش است.[21]

اما فرزندان آخرت که به باطن و زشتی نهفته دنیا پی برده بودند و می دانستند که انسانها همگی در زیانند مگر مومنان[22] لذا تا اندازه ای در دنیا به فعالیت پرداختند که لازمه آن بود و برای رسیدن به حیات ابدی احتیاج داشتند و حال در روز قیامت به مادر حقیقی خود یعنی بهشت که مدتها در انتظارش بودند و برای رسیدن به آن زحمات بسیار و ریاضتهای زیادی را متحمل شدند، می رسند و در امان لطف این مادر حقیقی از گزند و بدبختی و غربت نجات پیدا می کنند و عذابهای الهی این روز سرنوشت ساز به آنها صدمه نمی زند و به منزلگاه خود، بهشت[23] ملحق می شوند.

امروز روز کاشت و فردا روز برداشت است

امام علی (ع) می فرماید: امروز روز عمل و کار است و حساب و بازخواستی ندارد و فردا روز حساب و بازخواست است و موقع عمل و کار نیست. مراد از امروز، زندگی دنیا و سرای مادی و مراد از فردا، سرای ابدی است. خداوند می فرماید که این زندگی دنیا ناچیز بوده و سرای ابدی در پیش است[24] و آنان که روز قیامت را انکار می کنند، بدانند که این روز بی شک می آید[25] و در آن روز به حساب و اعمال رسیدگی می شود و به حق حکم می کنند[26] و در این روز است که بدکاران ابزار پشیمانی می کنند و می خواهند به دنیا برگردند، اما هرگز چنین اتفاقی نخواهد افتاد[27] و آنان که در کفر به سر می بردند نیز با دیدن مرگ و صحنۀ قیامت می گویند: ایمان آوردیم، اما دیگر ایمان آوردنشان سودی ندارد.[28]

با توجه به مضامین آیات قرآن و سخنان امام علی (ع) در این باره، چنین استنباط می گردد که منظور امام علی (ع) این بوده است که مردم را به انجام اعمال صالح، تشویق کند و به آنها بگوید که اکنون در این زمان کم (زندگی دنیا) فرصت دارید تا توشه ای برای آخرت خود برچینید و اگر این فرصت را از دست بدهید، دیگر فرصتی پیدا نخواهید کرد و قیامت روز حسابرسی است و دیگر وقت عمل نیست و هرگز امکان بازگشت به دنیا برای جبران فرصت از دست رفته وجود ندارد. آن حضرت در جای دیگر نیز فرموده اند: «در روز قیامت، انسانها نمی توانند به اعمال صاحل خود بیفزایند و نمی توانند از اعمال زشت خود برکنار شوند».[29]

در اینجا دو سوال مطرح می شود، یکی اینکه اگر پرونده همه اعمال پس از مرگ بسته می شود، پس درباره خیرات و حسنات بستگان پس از مرگ و نیز اعمالی مثل مدرسه سازی که گفته شده است تا زمانی که از آنها در راه خیر و درست استفاده شود، ثوابش به او می رسد، چه می توانیم بگوییم؟ و دیگر اینکه قیامت برای کسانی که قبل از رسیدن به سن بلوغ و تکلیف از دنیا رفته اند و یا اشخاصی که به دلایلی غیر ارادی نتوانسته اند طریق صحیح را شناسایی کنند، چگونه است؟

در پاسخ به سوال اول باید بگوییم که پروندۀ اعمال جدید بسته می شود، ولی پرونده اعمال پیش از مرگ همواره گشوده است.[30] یعنی شخص نمی تواند اعمال جدید انجام دهد؛ بلکه اعمال گذشته اش کماکان باقی است و اگر اثر استمراری داشته باشد، مثل مدرسه سازی باز هم از ثواب آن بهره مند می شود و دربارۀ خیرات هم باید بگوییم که دست خود شخص بسته شده و نمی تواند برای خود خیرات کند، اما اگر کسی برای او خیرات کرد، ثواب آن به او می رسد.

در پاسخ به سؤال دوم نیز باید بگوییم که برای این افراد در قیامت تکلیف و امتحانی ترتیب داده می شود و در صورت عمل یا تخلف از آن، سرنوشتشان مشخص خواهد شد.[31]

 

جمع بندی

بر اساس تبیین امام علی (ع)، فرزندان دنیا کسانی هستند که با غرق شدن در ظواهر فانی و مادی، هدف اصلی آفرینش را فراموش کرده و خود را از رشد و کمال بازمی دارند. در مقابل، فرزندان آخرت با شناخت حقیقت دنیا به عنوان مزرعه آخرت، از آن به عنوان وسیله ای برای رسیدن به حیات ابدی بهره می برند. تفاوت این دو گروه در نگرش به زندگی، نوع فعالیت ها و سرانجامشان آشکار است: فرزندان دنیا به مادر خود (دنیای فریبنده) ملحق شده و به عذاب دوزخ دچار می شوند، حال آنکه فرزندان آخرت با پیوند به مادر حقیقی خویش (بهشت)، به سعادت جاودانه می رسند. بنابراین، انتخاب آگاهانه میان این دو مسیر، تعیین کننده سرنوشت ابدی انسان است. با توجه به آنچه گفته شد می بایست فرصت کوتاه دنیا را غنیمت شمرد و به انجام اعمال صالح بپردازیم و به خیرات و برکات پس از مرگ دل نبندیم.

 

پی نوشت ها

[1] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص277.

[2] . یونس/ 45.

[3] . غافر/ 39.

[4] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص280.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 42.

[6] . مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج2، ص465.

[7] . ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج2، ص232؛ مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج2، ص469.

[8] . هاشمی خویی، منهاج البراعة، ج4، ص163.

[9] . مغنیه، فی ظلال نهج البلاغه، ج1، ص261.

[10] . بقره/ 201.

[11] . هاشمی خویی، منهاج البراعة، ج4، ص164.

[12] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص286.

[13] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص286.

[14] . روم/ 7.

[15] . همزه/ 3.

[16] . عصر/ 1-3.

[17] . ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج2، ص233.

[18] . ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ج2، ص233.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 42.

[20] . جاثیه/ 24.

[21] . قارعة/ 9.

[22] . عصر/ 1-3.

[23] . مؤمنون/ 11.

[24] . غافر/ 39.

[25] . جاثیه/ 24-26.

[26] . نحل/ 111؛ غافر/ 78.

[27] . مؤمنون/ 99-100؛ شعراء/ 102.

[28] . غافر/ 84-85.

[29] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 188.

[30] . مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج2، ص472.

[31] . جعفری، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج9، ص286.

 

فهرست منابع

1. قرآن مجید.
2. ابن میثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، ترجمه قربانعلی محمدی مقدم، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی استان قدس رضوی، ۱۳۷۵.
3. جعفری، محمدتقی؛ ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶، چاپ ششم.
4. مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام شرح تازه و جامعى بر نهج البلاغه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1386.
5. هاشمی خویی، سیدحبیب الله؛ منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة، تحقیق: علی عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1424ق.
6. شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق: صبحی صالح، قم، دار الحدیث، 1424ق.
7. مغنيه، محمد جواد؛ في ظلال نهج البلاغه، بیروت، دار العلم للملايین، ۱۹۷۹م، چاپ سوم.

 

 

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

قاسمی حامد، مرتضی، نگاهی به آثار هواپرستی و التزام به آرزوهای طولانی در خطبه چهل و دوم نهج البلاغه، دوفصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، تابستان 1386، ش8،  ص10-21.