نهج البلاغه از جمله کتبی است که از همان عصر تألیف، ضرورت شرح آن در میان عالمان مورد توجه قرار گرفت؛ از همین رو نهج البلاغه بیشترین شرح را به خود اختصاص داده است. یکی از این شروح، شرح نهج البلاغه تألیف ابن ابی الحديد معتزلی متوفی قرن هفتم است که از مهم ترین و نیکوترین شروح نهج البلاغه به شمار می رود. همچنین یکی از مهم ترین منابع تفسير نهج البلاغه است. در این پژوهش سعی شده تمامی منابع وی مورد بررسی قرار گیرد.

ضرورت استفاده از منابع در تألیف شرح نهج البلاغه

پرواضح است که هر پژوهنده ای نیاز به اطلاعاتی جامع و پر محتوا دارد تا بتواند پژوهش خود را به سامان برساند. حتی اگر پژوهش وی نقد دیگر اندیشه ها هم باشد باز محتاج به اطلاع از همه سخنان پیش از خود است. ابن ابی الحدید نیز از این دست است و هر چند که در همه زمینه ها به اجتهاد خود متوسل می شود؛ اما بدون کسب اطلاعات از دیگران امکان اجتهاد هم برایش وجود نخواهد داشت، افزون بر اینکه وی در علم حدیث و روایت آهنگ پژوهش کرده است و بی شک ناگزیر از دریافت معلوماتی است که با آن بتواند به تحلیل حدیث بپردازد.

متن حدیثی چون نهج البلاغه که سراسر تحلیل است و پژوهش کسی را در مقام شرحش می طلبد که در علوم مختلف و متعدد مَرکبِ علم تازانده باشد و انبانی از ادب، بلاغت، فصاحت، تاریخ، سیاست، اجتماع، عقاید و حدیث پر کرده باشد. هیچ شارح حدیثی نمی تواند برای فهم روایت تنها به اجتهاد خود تکیه کند، چرا که نیازمند لوازم و مقدماتی است که باید به آنها متوسل شود که اگر جز این باشد، هیچ فهمی به سامان نبوده و پذیرشی در قبال آن وجود نخواهد داشت.

ابن ابی الحديد با توجه به انبانِ کتبِ کتابخانه شاهنشاهی بغداد و رابطه و نفوذش در دستگاه حکومت وقت در شرح کلام امام علی (ع) از هیچ تلاشی فروگذار نکرده و هر منبعی که نیاز او را در فهم روایت تأمین می کرده است بدان دست یازیده تا بهتر بفهمد و برتر دریابد.

هدف ذکر منابع شرح نهج البلاغه

در پاسخ به این سوال که چه نیازی به برشمردن تمامی منابع هست در حالی که برخی از این منابع برای شرح کلام امام (ع) نبوده و شارح جدای از بحث بدان پرداخته است؟ باید گفت: درست است که شارح گاه به نقل مطالبی می پردازد که شاید در بد و امر خارج از محدوده فهم کلام باشد؛ اما دقت در این نکته مهم است که تمام سعی و اهتمام وی بر آن بوده تا با قرار دادن همه جانبهی مخاطب در فضای کلی القای سخن کلام امام (ع) بهتر درک شده و به فهمی برتر دست یابد.

دستیابی به این درک بهتر برای مخاطب امروزین نیازمند واکاوی در مصادر و منابعی است که شارح از آنها بهره برده است؛ چرا که از این طریق می توان به بخشی از زوایای پنهان ذهن شارح و دلایلی که او را به استفاده از این منبع خاص رهنمونه کرده دست یافت و به فهم شارح از کلام نزدیک تر شد و گاه با پی بردن به اشتباهات او به فهمی جدیدتر از کلام دست یافت. از سوی دیگر آشنایی کامل با منابع شرح نهج البلاغه ما را در شناسایی منابع دست اول یا فرعی کتابخانه مهم بغداد در عصر زندگی شارح یاری رسانده، موضوع و محتوای آنها را نیز روشن می کند. چه بسا برخی کتبِ نزد شارح امروز موجود نباشد و یا بتوان برخی نواقص كتب برجای مانده را تکمیل کرد.

تقسیم بندی منابع شرح نهج البلاغه

احمد ربیعی تمامی منابع ابن ابی الحدید را ۲۲۲ کتاب دانسته و آنها را چنین تقسیم بندی کرده است:

۱. منابعی که ابن ابی الحديد تنها به نام آنها تصریح کرده است.

۲. مصادری که علاوه بر اسم کتاب، نام مؤلف آن را نیز بیان کرده است.

3. مصادری که تنها نام مؤلف آن را بیان اما از عنوانش نامی نبرده؛ مثلاً می نویسد: جاحظ در یکی از تصنیفات خود گوید.

۴. منابعی که تنها نام کتاب آن را ذکر کرده؛ اما اثری از نام کتاب یا مؤلف آن نیست.

۵. مصادری که از قول افرادی که آن را دیده نقل می کند، بدون اینکه نام کتاب یا مؤلف آن را ذکر کند.

گفتنی است احمد ربیعی مصادر دیگر که مربوط به اشعار نامه ها و مکتوبات پیامبر (ص)، امام علی (ع) و خلفا بوده و برجای مانده را نیز ذکر کرده است.

منابع شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید

در ادامه نام و مشخصات مهمترین منابعی که ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه از آن بهره جسته بیان خواهد شد. گفتنی است آنچه در این فهرست ذکر می شود، مواردی است که شارح خود متذکر آن شده و این یادکرد توسط شارح، غالباً به این دلیل بوده که یا منبعی مهم و جزء مصادر اصلی به شمار می رفته یا برای نقد و بررسی آن به کار آمده و یا مطلبش در تایید نظر و یا اعتقاد خود شارح بوده است.

1. صحیفه سجادیه؛
۲. مسند ابی داود؛
3-5. فضائل الصحابة، فضائل الإمام على و المسند، هر سه اثر احمد بن حنبل؛
6-7. صحیح بخاری، همچنین از کتاب دیگر بخاری به نام: «التاریخ الکبیر» تنها یک مورد از آن روایتی را نقل کرده است.
8. صحیح مسلم؛
9-10. غریب الحدیث و عیون الأخبار، هر دو اثر ابن قتيبة؛
11-12. دلائل النبوة و السنن الکبری اثر بیهقی؛
13-14. المقنعة و تنها یک مورد از کتاب الإرشاد، هر دو اثر شیخ مفید؛ مواردی هم مشخص نکرده از کدام کتاب شیخ مفید نقل می کند.
15. حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء اثر ابونعیم احمد اصفهانی؛
16. الاستیعاب ابن عبدالبرّ؛
17. المصنف اثر عبدالرزاق ابن همام بن نافع الصنعانی؛
18. الکشف و البیان فی تفسیر القرآن اثر ابواسحاق احمد بن یحیی ثعلبی نیشابوری؛
19. رسالة فی الإرجاء نوشته ابن الحنفیة (حسن بن علی بن محمد بن حنفیه)؛
20. المغازی اثر موسی بن عقبه؛
21. نقل های بسیار از بشر الکلبی از اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بدون ذکر نام کتابی از او؛
22. الشوری و مقتل عثمان اثر عوانة بن حکم؛
23-24. السیرة و المغازی و کتاب الخلفاء اثر محمد بن اسحاق؛
25. الجمل یا وقعة الجمل اثر ابومخنف؛
26-27-28. الموفقیات، المفاخرات و أنساب قریش، این سه کتاب اثر زبیر بن بکار است؛
29-30-31. جمهرة النسب، الجمل، أخبار الصفین نوشته ابن کلبی؛
32-37. المغازی، الشوری، الدّار، الجمل، صفین و تاریخ الواقدی، جز کتاب اول 5 مورد اخیر مفقوده هستند اثر محمد بن عمر واقدی.
38. کتاب صفین اثر نصر بن مزاحم؛
39-40. عیون الأخبار و المعارف هر دو تألیف ابن قتیبه دینوری؛
41-48. الفتوح، مقتل عثمان، کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب الخوارج، کتاب الأمثال، کتاب الأحداث، کتاب أمهات الخلفاء همه این هشت کتاب اثر ابوالحسن مدائنی؛
50-51. کتاب نقض العثمانیة و کتاب المقامات والتفضیل هر دو اثر از اسکافی؛
52-59. البیان و التبیین، مفاخرات قریش، مفاخرة هاشم و عبد شمس، کتاب السفیانیة، کتاب العثمانیة، کتاب العباسیة، التوحید، کتاب الحیوان همه این هشت اثر، تألیف ابوعثمان حاجظ می باشد.
60-61. تاریخ الاشراف و انساب الاشراف اثر بلاذری؛
62-63. تاریخ بغداد و تاریخ الملوک ابن ابی طاهر طیفور خراسانی؛
64. کتاب صفین اثر ابراهیم بن دیزیل کسائی همذانی؛
65-66. الغارات و المعرفة کتاب ابن هلال ثقفی کوفی؛
67. الکامل فی اللغة والادب نوشته مبرد؛
68. المجالس (الامالی) اثر ثعلب؛
69. تاریخ طبری؛
70. المقالات اثر ابوالقاسم بلخی؛
71. مروج الذهب مسعودی؛
72-73. الأغانی و مقاتل الطالبیین نوشته ابوالفرج اصفهانی؛
74. تواریخ الامم اثر حمزة بن حسن اصفهانی؛
75. منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغه، اثر قطب الدین راوندی؛
76. احیاء العلوم الدین غزالی؛
77. الآثار الباقیة عن القرون الخالیة و عن الهند اثر ابوریحان بیرونی؛
78. الاختلاف بین الفقهاء و مناقب أبی حنیفة اثر طحاوی؛
79. الانصاف فی الامامة اثر ابوجعفر بن قبة؛
80. المعتبر فی المنطق اثر ابوالبرکات بن ملکا الطیب؛
81-82. تفسیر الکشاف و کتاب ربیع الابرار هر دو اثر زمخشری؛
83. الرسالة القشیریة؛
84. التصفح و کتاب شرح الغرر یا غرر الأدلة في أصول الکلام اثر ابوالحسین بصری متوفی قرن پنجم؛
85. الشافی فی الإمامة اثر شریف مرتضی؛
86-87-88. الاشارات، الشفاء و الرسالة الأصحوبة (رساله ای در معاد) هر سه اثر ابن سینا؛
89-90. المغنی و طبقات المعتزلة اثر قاضی عبدالجبار؛
91. السفیانیة اثر ابوعبدالله بصری معتزلی (استاد قاضی عبدالجبار)؛
92. الابواب اثر ابوهاشم عبدالسلام پسر ابوعلی جبائی متکلم معروف؛
93-94. الآراء و الدیانات اثر نوبختی؛
95. الکامل اثر ابوالعباس مبرّد؛
96. اصلاح المنطق ابن سکیت؛
97. غریب الحدیث أصعمی؛
98. الأمالی ابن درید؛
99. الجمع بین الغریبین اثر ابوعبید هروی؛
100. ربیع الابرار زمخشری.

تحلیل منابع شرح نهج البلاغه

منابع استفاده شده توسط ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه را می توان در دسته های مختلف مانند: منابع روایی-حدیثی؛ منابع تاریخی، منابع لغوی، منابع فلسفی-کلامی-عرفانی و منابع متفرقه دسته بندی کرد، در این دسته بندی استفاده از منابع تاریخ در شرح نهج البلاغه سهم بسزایی دارد.

ذکر این نکته ضروری است که برخی از منابع و مصادر محققین را در تجمیع و تکمیل یک منبع یاری می کند. همچنین شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید در گردآوری مطالب بازمانده از کتاب هایی چون الغارات ابن هلال ثقفى، وقعة صفين نصر بن مزاحم منقرى يا السقيفة و فدک ابوبكر جوهری یکی از مهم ترین منابع تطبيق با نسخه امروزین این نوع کتاب ها است.

در منابع روایی بیشترین نقل روایات از کتاب الاستيعاب ابن عبد البراندلسی، صحیحین مسلم و بخاری و نیز کتب ابن قتیبه در بهره جویی در غرائب حدیث بوده است و در طرف مقابل کمترین نقل از کتب بیهقی بیان این نکته ضروری است که نقل روايات توسط ابن ابی الحدید در رد یا اثبات فرضیه ها و دیدگاه های مختلف با تکیه بر روحیه اجتهاد محوری و نقاد گونه وی صورت گرفته است. شارح در منابع روایی خود بیشتر از الاستيعاب و صحیحین بخاری و مسلم استفاده کرده است و این نشانگر آن است که این کتب در نزد شارح از ارزش و اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

در منابع تاریخی نیز بیشترین اعتبار و بهره جویی شارح از کتب تاریخ طبری، السقیفه ابو بكر جوهرى الغارات ابن هلال ثقفى، وقعة صفين نصر بن مزاحم منقرى الكامل مبرد الاغاني و مقاتل الطالبيين ابوالفرج اصفهانی سیره ابن اسحاق سیره و مغازي واقدى الجمل ابو مخنف الموفقیات زبیر بن بکار، انساب الاشراف بلاذری کتاب های ابو عبیده معمر بن مثنی کتب مدائنی کتب و اقوال اسکافی و جاحظ بوده است و از میان منابع شنیداری نیز از شیخ شیعی خود ابو جعفر نقیب بیشترین بهره را برده است.

در میان منابع لغوی بهره شارح تقریباً به یک اندازه بوده است. نکته مهم این است که در غالب موارد به اجتهاد خود رجوع کرده و لغات کلام امام (ع) را دریافته است.

نتیجه گیری

شرح نهج البلاغه در جایگاه یکی از مشهورترین شروح بر نهج البلاغه دارای منابعی غنی و دسته اول است که در این مقاله سعی شد برخی از مهمترین منابع مورد استفاده ابن ابی الحدید معتزلی مؤلف و شارح کتاب شرح نهج البلاغه فهرست وار ذکر شود. منابع را می توان در دسته هایی همچون منابع روایی-حدیثی؛ منابع تاریخی، منابع لغوی، منابع فلسفی-کلامی-عرفانی و منابع متفرقه دسته بندی کرد.

منبع مقاله | باز نشر و با ویرایش از:

رفعت، محسن، منابع ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه، مجله آینه پژوهش، دوره 24، ش142 – مهر و آبان 1392، ص77-90