این نوشتار درباره مصحف امیرالمومنین (ع) مي پردازد. مصحفي كه پس از وفات رسول خدا (ص) به وسيله امام علي (ع) گردآوری شد. در لابلاي اسناد تاريخي اين مضمون به چشم مي خورد كه امام علي (ع) بعد از وفات پيامبر خدا (ص) در خانه نشست و سوگند ياد كرد، ردا بر دوش نگيرد تا آنكه قرآن را در مصحفي گردآورد. آيا چنين مصحفي از جانب امام علي (ع) بعد از وفات پيامبر خدا (ص) تدوين شده است؟ علمای شيعه و جمعي از علمای اهل سنت بنا بر مدارك موجود اين واقعه را پذيرفته اند.

منظور از مصحف چیست؟

در اصطلاح علوم قرآني منظور از مصحف، قرآني است كه صحابه آن را جهت قرائت خود نوشته يا فراهم آورده بودند. در زمان عثمان، مصاحف صحابه همه جمع آوري و تبديل به قرآن واحد گرديد و قرآنهاي بعد از آن، از روي همين نسخه، استنساخ شد. در عين حال مدارك زيادي حاكي است كه عبدالله بن مسعود، اُبيّ بن كعب، و بسياري از اصحاب هر كدام مصحفي براي خود داشتند كه اجمالاً تفاوتي هم با ساير قرآنها از نظر محتوا و ساختار داشته اند. تفصيل هر يك را بايد در كتابهاي علوم قرآني و فهرست نامه ها جستجو كرد.[1]

مطلب ديگر در اين زمينه مصحف هایی است كه زيدبن ثابت طبق دستور ابوبكر و به پيشنهاد عمر تدوين كرد. گرچه این نقل ضعیف است و مورد پذیرش نیست[2] ولی چنین روایت شده که اين نوشته ها نزد ابوبكر و پس از او نزد عمر و سپس نزد حفصه دختر عمر بود تا اينكه عثمان حكومت را به دست گرفت آنها را از حفصه مطالبه كرد و پس از استنساخ به او برگرداند. پس از حفصه اين صحايف نزد عبداللّه فرزند عمر باقي ماند تا آنكه آن را از وي گرفتند از بين بردند و در نتيجه تنها نسخه عثمان باقي ماند.

حذيفة بن يمان صحابي بزرگوار رسول گرامي اسلام (ص)، كه اختلاف سربازان شامي و عراقي بر سر قرائات را مشاهده كرد بيمناك شد و نزد عثمان شتافت و عثمان را از فرجام نامطلوب اين اختلاف آگاه ساخت. عثمان نيز براي پايان دادن به اين اختلافات دست به توحيد مصاحف زد[3]. شايد اگر گزارش حذيفة بن يمان درباره اختلاف صحابه بر سر قرائات قرآن نبود، عثمان از اين صحايف استنساخ نمي كرد.

مصحف امیرالمومنین (ع) در منابع شیعه

كتاب سليم بن قيس

نخستين منبع شيعي در اين زمينه كتاب سليم بن قيس مي باشد كه در سه روايت اول، گزارشي از مصحف امیرالمومنین (ع) به دست مي دهد. روايت چهارم اين كتاب كه با شرح بيشتري به اين مطلب پرداخته بدين مضمون است:

«امام علي (ع) بعد از وفات پيامبر خدا (ص) به جمع و تأليف قرآن پرداخت… و آن گاه كه همه را يكجا گردآورد و آن را بر طبق تنزيل و (تأويل) وحي و ناسخ و منسوخ آن، نگاشت… همه را در پارچه اي قرار داد و آن را مُهر كرد و [آن را برداشته] به سمت مسجد روانه شد و در ميان مردم كه با ابوبكر در مسجد نشسته بودند با بانگي فرازمند فرمود: اي مردم بعد از آنكه از كفن و دفن پيامبر خدا (ص) فارغ شدم (بدون درنگ) به قرآن پرداختم و همه را در اين پارچه گردآوردم».[4]

حديث دوازدهم از اين كتاب نيز به همين مضمون است[5] و در حديث شماره يازده نيز ضمن گفتگوي امام علي (ع) با طلحه از اين مصحف سخن به ميان آمده است.[6]

غير از سليم بن قيس از جمله افرادي ديگر كه از مصحف امیرالمومنین (ع) گزارش داده اند عبارتند از:

ثقة الاسلام كليني

وي در كتاب الكافي رواياتي در اين زمينه آورده، از جمله با سند خود از سالم بن سلمه، از امام صادق (ع) نقل مي كند:

«هنگامي كه قائم ما قيام كند، مصحفي را كه امام علي (ع) نگاشته بيرون آورد، همان مصحفي كه چون نوشت و مهيا كرد؛ به بزرگان وقت ارائه داد و فرمود: اين كتاب خداست همان گونه كه بر [حضرت] محمد (ص) نازل شده است، آن را بين دو لوح قرار دادم…».[7]

عياشي (قرن چهارم)

وي در كتاب التفسير معروف به تفسير العياشي در ضمن روايتي طولاني اشاره به مصحف امیرالمومنین (ع) كرده است:

«و علي (ع) به كتاب خدا مشغول شد و عزم بر تدوين كتاب خدا در مصحفي كرد».[8]

ابن شهرآشوب مازندراني

وي نيز از طريق اماميه و اهل سنت گزارش اين مصحف را آورده است، از جمله از قول «ابو رافع» مي نويسد:

«بعد از وفات پيامبر خدا (ص)، علي (ع) در خانه نشست و قرآن را آن طور كه نازل شده بود تأليف كرد و به آن عالِم بود»[9]؛ و باز به اشاره مي گويد: «در اخبار اهل بيت چنين آمده است كه امام علي (ع) ردا بر دوش نينداخت… تا آنكه قرآن را تأليف و تدوين كرد».[10]

ابن شهرآشوب از طريق اهل سنت نيز به چند منبع و طريق در اين باره اشاره مي كند از جمله: از قول شيرازي (محمد بن عبيداللّه ابوبكر بن مؤمن از مشایخ حاکم حسکانی) در كتاب نزول القرآن و ابويوسف يعقوب (از بزرگان حدیث) در كتاب تفسيرش، هر دو از ابن عباس كه آورده است:

«خداوند قرآن را در دل علي (ع) نهاد [امام قرآن را از بَر بود] و علي هم بعد از وفات رسول خدا صلي اللّه عليه [و آله] در زمان شش ماه آن را تدوين كرد».[11]

و باز از قول خطيب بغدادي در كتابش الاربعين، با سند خود از امام علي (ع) چنين آورده است: «چون پيامبر (ص) از دنيا رفتند، سوگند خوردم، ردا بر دوش نگيرم، تا آنكه قرآن را بين دو لوح گرد آوردم و چنين كردم».[12] و نيز بسندش از ابوالعلاء العطار و الموفق خطيب خوارزم از علي بن رباح كه بصورت موجز از تأليف قرآن توسط امام علي (ع)، سخن گفته اند.[13]

از دانشمندان اماميه مانند مولي محسن الفيض الكاشاني در كتاب تفسير الصافي[14] و نيز محدث شيخ عباس قمي در سفينة البحار[15] و ديگران از همين منابع بهره گرفته و باب سخن را در اين زمينه گشوده اند.

مصحف امیرالمومنین (ع) در منابع اهل سنت

جمعي از دانشمندان اهل سنت كه درباره مصحف امیرالمومنین (ع) روايت دارند عبارت اند از:

1- محمدبن سعد بن منيع، معروف به ابن سعد (درگذشت 230ق)، با سند خود از محمد بن سيرين چنين مي آورد: «براي ما چنين گفته اند كه علي (ع) گفته است: سوگند ياد كردم تا قرآن را گرد نيارم، رداي خود بر دوش نگيرم».[16]

ابن ابي داود نيز ضمن اشاره به همين مضمون افزوده است: «علي (ع) بر اين كار توفيق يافت و قرآن را در مصحفي گرد آورد».[17]

2- ابن المنادي، احمد بن جعفر بن محمد (درگذشت 332ق) نيز همين گزارش را به نقل از عبد خير آورده است.[18]

3- ابو نعيم اصفهاني (درگذشت430ق) از همان طريق عبد خير.[19]

4- ابن عبدالبرّ (درگذشت 463ق) نيز با دو طريق از محمدبن سيرين و عكرمه.[20]

5- الحاكم الحسكاني از دانشمندان قرن پنجم با سند خود با چند طريق از محمد بن سيرين، عبد خير و عكرمه خبر مصحف را آورده است.[21]

6- عبدالكريم شهرستاني (درگذشت 548ق). وي در ميان دانشمندان اهل سنت با تفصيل بيشتري اين مطلب را گزارش كرده است. در واقع سخن او حاصل جمع روايات و گفتار ديگران در اين زمينه است. وي مي نويسد:

«چون [امام] علي ابن ابي طالب [عليه السلام] از تجهيز رسول خدا صلي اللّه عليه و آله فارغ شد… و حضرت را دفن كرد، ردا بر دوش نينداخت تا قرآن را جمع كند، چون بر اين كار مأمور بود. پس قرآن را همان گونه كه نازل شده بود بدون تحريف و تبديل و زياده و نقصان، تدوين كرد. و پيامبر خدا صلي اللّه عليه و آله جايگاه آيات و تقديم و تأخير آنها را بديشان آموخته بود… در روايت آمده چون از جمع آن فارغ شد، آن را برداشته و با غلامش قنبر بسوي مسجد روانه شد – و گفته شده [حجم] آن باندازه بار شتر بود – آنگاه [امام علي عليه السلام] روي بديشان كرد و گفت: اين كتاب پروردگار شماست همان گونه كه بر محمد صلي اللّه عليه [و آله] و سلم نازل شده، حرفي از آن كاسته نشد و چيزي افزون نگشت، من آن را بين دو لوح قرار دادم.

حاضران مصحف را نپذيرفتند و ناديده اش انگاشتند و گفتند: «ما را به چنين كتابي نياز نيست». [امام] علي [عليه السلام] گفت: «هان سوگند به خدا از پي امروز هر گز آن را نخواهيد ديد، فقط بر من لازم بود كه پس از جمع كردن، شما را آگاه كنم. سپس امام به خانه برگشت و آنان را به حال خود گذاشت – همان طور كه هارون عليه السلام، قوم برادرش موسي عليه السلام را بعد از القاي حجت به خود واگذاشت… – در حالي كه اين آيه را تلاوت مي كرد: يا ربّ إنّ قومي اتّخذوا هذا القرآن مهجورا؛ پروردگارا، قوم من قرآن را وا پس نهادند».[22]

7. الموفق خطيب خوارزم (درگذشت 568ق) نیز با سند خود از عبد خير به صورت كوتاه اين گزارش را آورده است.[23]

نتیجه گیری

مصحف امیرالمومنین (ع) در حقیقت نسخه دست نوشته آن حضرت از قرآن کریم به املاء پیامبر اکرم (ص) می باشد، مصحف امیرالمومنین (ع) جزء میراث و منابع گران بهای علوم امامان شیعه است. وجود این مصحف بر طبق روایات هر دو مذهب شیعه و اهل سنت مورد تأیید قرار گرفته و غیرقابل انکار می باشد. دیدگاه عالمان شیعه این است که میان این مصحف با قرآن موجود در چینش آیات و سُوَر تفاوتی نیست بلکه صرفاً در مصحف امیرالمومنین (ع) تفسیر، تأویل و شأن نزول آیات ذکر شده است.

پی نوشت ها

[1] . سیوطی، الاتقان، النوع الثامن عشر، ج2، ص57.

[2] . خویی، البیان، ص240 به بعد؛ علم الهدی، الذخیرة، ص361-364.

[3] . ابن ندیم، الفهرست، ص27-28؛ ابن ابی داوود، المصاحف، ص18؛ سیوطی، الاتقان، ج1، ص102.

[4] . سليم بن قيس، کتاب سلیم بن قیس، ص581.

[5] . سليم بن قيس، کتاب سلیم بن قیس، ص665.

[6] . سليم بن قيس، کتاب سلیم بن قیس، ص659.

[7] . کلینی، الکافی، كتاب فضل القرآن، ج2، ص633، رقم 29.

[8] . عیاشی، كتاب التفسير، ج2، ص307.

[9] . ابن شهرآشوب، مناقب آل ابوطالب، ج2، ص50.

[10] . ابن شهرآشوب، مناقب آل ابوطالب، ج2، ص51.

[11] . ابن شهرآشوب، مناقب آل ابوطالب، ج2، ص50.

[12] . ابن شهرآشوب، مناقب آل ابوطالب، ج2، ص51.

[13] . ابن شهرآشوب، مناقب آل ابوطالب، ج2، ص50.

[14] . فیض کاشانی، تفسیر صافی، ج1، ص22.

[15] . قمی، سفینة البحار، ج2، ص414.

[16] . ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص238.

[17] . ابن ابی داود، كتاب المصاحف، ص16.

[18] . به نقل از كتاب: ابن ندیم، الفهرست، ص31.

[19] . ابونعیم اصفهانی، حلية الالياء، ج1، ص67.

[20] . ابن عبدالبر، الاستيعاب، ص976.

[21] . حسكاني، شواهد التنزیل، ج1، ص36.

[22] . شهرستانی، مفاتيح الاسرار، ج1، ص121.

[23] . اخطب خوارزمي، المناقب، ص94 رقم 93.

فهرست منابع

قرآن الکریم
ابن ابی داود، عبداللّه بن سلیمان‏، كتاب المصاحف، تصحيح ارتور جفري، قاهره، الفاروق الحديثة للطباعة والنشر، 1423ق.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمية، منشورات محمد علي بيضون، 1410ق.
ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، بیروت، دارالاضواء، 1412ق، چاپ دوم.
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستيعاب في معرفة الأصحاب، بیروت، دار الجيل، 1412ق.
ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفة، 1417ق، چاپ دوم.
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، حلية الأولياء و طبقات الأصفياء، قاهره، دار أم القري، بيروت، دارالكتب العلمیة، 1407ق.
اخطب خوارزمي، موفق بن احمد، المناقب، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم مؤسسة النشر الإسلامي، 1411ق، چاپ دوم.
حسكاني، عبيداللّه‏ بن عبدالله، شواهد التنزيل لقواعد التفصيل في الأيات النازلة في اهل البيت (ع)، تحقيق محمد باقر المحمودي، قم، دارالهدی، 1380.
خوئي، ابوالقاسم، البيان في تفسير القرآن، بيروت، دارالزهراء، 1405ق.
سليم بن قيس هلالی، کتاب سلیم بن قیس، کربلاء، العتبة الحسینیة المقدسة ، 1402ق.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الإتقان في علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربي، 1421ق، چاپ دوم.
شهرستانی، تاج الدین محمد بن عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، مرکز انتشارات نسخ خطی، 1386.
علم الهدی، علي بن الحسين (سید مرتضی)، الذخيرة في علم الكلام، تحقيق: سيداحمد حسيني اشکوری، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم مؤسسة النشر الإسلامي، 1411ق.
عياشي، محمد بن مسعود، كتاب التفسير، تصحيح: هاشم رسولی محلاتي، تهران، المكتبة العلمية الاسلامية، 1380.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، الصافی فی تفسیر القرآن، تهران، مکتبة الصدر، 1373.
قمی، عباس، سفينة البحار و مدينة الحکم و الآثار، قم، اسوه، 1380، چاپ سوم.
كليني، محمد بن یعقوب، الكافي، تصحيح: علي اكبر غفاري و محمد آخوندی، تهران، دارالكتب الاسلامية، 1407ق، چاپ چهارم.