۱. شناسنامه کتاب
مولف: علی اصغر رضوانی
محل نشر: قم – ایران
ناشر: مسجد مقدس جمکران
تاریخ نشر: ۱۳۸۶ش
نوبت چاپ: چهارم
نوع مدرک: کتاب
زبان : فارسی
موضوع اصلی: پاسخ به شبهات غدیر
کلید واژگان: شبهات – غدیر
۲. آشنایی با نویسنده
علی اصغر رضوانی (متولد ۱۳۴۱ش)، استاد مرکز تخصصی مهدویت در حوزه علمیه قم و جامعة المصطفی العالمیه است. او دارای تحصیلات حوزوی بوده و در رشته های کلام و عقاید فعالیت علمی گسترده ای دارد. رضوانی صاحب تألیفات متعددی در این حوزه ها است. آثار او به ویژه در زمینه پاسخ گویی به شبهات وهابیت و دفاع از عقاید شیعه از اهمیت ویژه ای برخوردارند.
برخی از آثار رضوانی در حوزه کلام، عقاید و وهابیت شناسی عبارتند از:
- وهابیت و توسل؛
- وهابیت و برزخ؛
- پرهیز از اندیشههای تکفیری؛
- تأویل صفات خدا؛
- رفتار وهابیان با مسلمانان؛
- زیارت پیامبر و اولیا؛
- عقل از منظر وهابیان؛
- علم و سلطه غیبی اولیا؛
- مرجعیت دینی اهلبیت و پاسخ به شبهات؛
- اسلامشناسی و پاسخ به شبهات؛
۳. انگیزه و اهداف تألیف
کتاب غدیر شناسی و پاسخ به شبهات با هدف خنثی کردن توطئه ها و پاسخگویی به شبهات دشمنان اسلام در موضوع ولایت امام علی (ع) تألیف شده است. انگیزه نویسنده ارائه پاسخی مستدل و علمی به شبهات مطرح شده درباره واقعه غدیر و ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) است، تا از انحرافات فکری و عقیدتی جلوگیری کرده و برتری امام علی (ع) بر سایر صحابه را اثبات کند.
۴. اهمیت و جایگاه کتاب از لحاظ علمی و اعتبار
کتاب غدیر شناسی از لحاظ علمی در حوزه مطالعات شیعی و مباحث امامت و ولایت اهمیت بالایی دارد. نویسنده با استفاده از منابع معتبر شیعه و اهل سنت، به بررسی دقیق اسناد و روایات مرتبط با واقعه غدیر خم پرداخته است.
این کتاب از منابعی به شمار می رود که به طور خاص برای پاسخ به شبهات معاصر و تحریفات تاریخی تدوین شده و به دلیل استناد به آیات، روایات، و اقوال معتبر علماء از اعتبار علمی بالایی برخوردار است.
۵. منابع استفاده شده
نویسنده در کتاب غدیر شناسی از آیات قرآن، احادیث پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) و امام علی (ع)، اقوال علمای شیعه و علمای اهل سنت، و نیز تحلیل های تاریخی بهره برده است. منابع مورد استفاده در پاورقی ها با ذکر دقیق منبع آمده است که نشان دهنده توجه نویسنده به مستند سازی علمی است.
۶. ساختار و فصلبندی کتاب
این کتاب دارای مقدمه ای کوتاه از نویسنده و متنی است که در یازده بخش تنظیم شده است. فصل های کتاب به ترتیب به موضوعاتی چون وحدت بین مسلمانان، ارزش واقعه غدیر، ضرورت تعیین جانشین برای پیامبر (ص)، افضلیت امام علی (ع) نسبت به صحابه، تدابیر پیامبر اکرم (ص) در امر جانشینی، بررسی واقعه غدیر خم و پاسخ به شبهات مطرح شده در این زمینه اختصاص دارد.
در انتهای کتاب، فهرستی از آیات، روایات و محتویات ارائه شده است.
مهم ترین بخش های کتاب غدیر شناسی و پاسخ به شبهات عبارتند از:
بخش اول: به موضوع وحدت بین مسلمانان و مفهوم آن می پردازد و تأکید می کند که وحدت به معنای حفظ عقاید قطعی و مقابله مشترک با دشمنان است.
بخش دوم: به نقل اقوال علمای اهل سنت درباره وحدت و بررسی نظرات مستبصرین درباره تشیع می پردازد. سپس به ارزش واقعه غدیر و اهمیت امامت و خلافت امام علی (ع) پرداخته و بحث امامت را نه تنها به عنوان یک مسئله تاریخی، بلکه به عنوان الگویی برای جامعه بشری معرفی می کند.
بخش سوم: به ضرورت تعیین جانشین برای پیامبر اکرم (ص) پرداخته و ادله عقلی و نقلی برای امامت امام علی (ع) را ارائه می کند.
بخش چهارم: به افضلیت امام علی (ع) نسبت به سایر صحابه پرداخته و آیاتی از قرآن مانند آیه ولایت و روایات معتبر را به عنوان ادله این افضلیت معرفی می کند.
بخش پنجم: به تدابیر پیامبر اکرم (ص) در تثبیت جانشینی امام علی (ع) و واقعه غدیر خم می پردازد و سند حدیث غدیر را بررسی کرده و دلالت کلمه «مولى» را به معنای سرپرست و امام تبیین می کند.
بخش ششم: به پاسخ به شبهات مطرح شده درباره واقعه غدیر پرداخته و اثبات می کند که صحابه ای که در غدیر خم حضور داشته اند، معنای ولایت و امامت را به درستی درک کرده اند.
۷. گزارشی از محتوای کتاب
همان طور که گفته شد مؤلف در بخش نخست کتاب غدیر شناسی، به موضوع وحدت میان مسلمانان و ابعاد مختلف آن پرداخته است. در واقع، مفهوم «وحدت» – و به طور دقیق تر «اتحاد» – این است که مسلمانان با حفظ عقاید قطعی خود، در برابر دشمن مشترک، موضعی واحد اتخاذ کرده و از تهدیدات غافل نشوند.
این بدان معنا نیست که از مباحث علمی و گفت و گوی محض خودداری کنیم، زیرا تمام این امور در نهایت برای حفظ شریعت اسلامی است. به همین دلیل است که امام علی (ع) در اوج جنگ صفین، از زمان نماز سؤال می کند و پس از آنکه به او گفته می شود که اکنون در میانه نبرد چه نیازی به نماز است، پاسخ می دهد:
«آیا ما برای چیزی غیر از برپایی نماز می جنگیم؟» این بیان به خوبی نشان می دهد که هیچ گاه نباید هدف فدای وسیله شود.
آیات بسیاری از قرآن کریم نیز به اهمیت این موضوع اشاره دارند، مانند آیه: «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ؛ و شما مانند کسانی نباشید که بعد از آنکه آیات روشن برایشان آمد، اختلاف کردند و دستهدسته شدند و برای آنان عذابی بزرگ خواهد بود»[1]
در ادامه، نویسنده کتاب، به نقل اقوال علمای اهل سنت در موضوع وحدت و نیز نظرات مستبصرین درباره تشیع می پردازد. سپس به ارزش و اهمیت واقعه غدیر خم اشاره می کند و می گوید: «بحث از امامت و خلافت پس از پیامبر (ص) هرچند از جهتی تاریخی است، اما این تاریخ صدر اسلام است که انسان ساز می باشد.
بحث از امامت در حقیقت بحث از کسی است که باید قابلیت امامت داشته و از سوی خداوند منصوب شده باشد. بررسی اینکه پس از پیامبر (ص) چه کسی به امامت برگزیده شد، در واقع بررسی این است که چه کسی باید الگوی جامعه اسلامی، بلکه بشریت تا روز قیامت باشد».
وی ادامه می دهد: «بحث از امامت در این زمان، در حقیقت بحث از الگوهایی در تمام زمینه ها است: از عبادات فردی تا نظام خانواده و وظایف اجتماعی. این الگوها آینده انسان را مشخص می کنند و مسیر او را روشن می سازند».
در بخش بعدی کتاب غدیر شناسی، نویسنده به ضرورت تعیین جانشین برای پیامبر اکرم (ص) می پردازد. با توجه به علم غیب الهی و آگاهی پیامبر (ص) از اختلافات آینده، لطف الهی اقتضا می کرد که پیامبر (ص) جانشین شایسته ای را تعیین کند تا مانع از تفرقه و انحراف در جامعه اسلامی شود.
اعتقاد اهل سنت به اینکه پیامبر (ص) در این زمینه نظری نداده و امر جانشینی را به امت واگذاشته است، با اشکالات متعددی روبروست. از جمله اینکه، بر اساس این نظریه، پیامبر اکرم (ص) در مهم ترین امر مسلمانان یعنی ولایت و جانشینی اهمال کرده است، حال آنکه چنین نقصی از پیامبر (ص) به هیچ وجه پذیرفته نیست.
نویسنده، سپس به موضوع افضلیت امیرالمؤمنین علی (ع) نسبت به سایر صحابه پرداخته و به آیاتی از قرآن کریم مانند: «إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ»[2] اشاره میکند که دلالت بر ولایت و برتری امام علی (ع) دارد.
همچنین به روایاتی مانند سخن پیامبر (ص) که فرمود: «أعلم أمّتي من بعدي علي بن أبيطالب؛ داناترین فرد امت من پس از من علی بن ابیطالب است» استناد می کند که به صراحت افضلیت و برتری امام علی (ع) را اثبات می کند.
یکی دیگر از مباحث مهم کتاب غدیر شناسی و پاسخ به شبهات، تدابیر پیامبر اکرم (ص) در زمینه تثبیت خلافت امام علی (ع) است. نویسنده می نویسد: «تدابیر پیامبر (ص) در این زمینه را می توان در سه محور اصلی خلاصه کرد:
۱. تربیت امام علی (ع) از کودکی و برتری او در کمالات و فضایل؛
۲. بیان نصوص صریح ولایت و امامت؛
۳. اجرای عملی جانشینی امام علی (ع) در اواخر عمر پیامبر (ص)؛
در ادامه، نویسنده کتاب غدیر شناسی، وارد موضوع واقعه غدیر خم می شود که یکی از مهم ترین ادله ولایت و امامت حضرت علی (ع) است. وی حدیث معروف «غدیر خم» را مورد بررسی قرار داده و می نویسد که پیامبر اکرم (ص) حضرت علی (ع) را از سوی خداوند متعال به عنوان امام بعد از خود منصوب کرد.
نویسنده کتاب غدیر شناسی و پاسخ به شبهات، در این راستا به سند معتبر این حدیث از منابع شیعه و اهل سنت اشاره کرده و دلالت حدیث بر سرپرستی و امامت حضرت علی (ع) را شرح می دهد.
نویسنده، همچنین به بررسی فهم صحابه از کلمه «مولى» در حدیث غدیر پرداخته و بیان می دارد: «صحابه ای که در غدیر خم حضور داشتند و سخنان پیامبر (ص) را شنیدند، همگی ولایت و سرپرستی علی (ع) را فهمیدند.
شواهد تاریخی حاکی از آن است که بسیاری از خلفاء و صحابه پس از خطبه غدیر به امام علی (ع) تهنیت گفتند که نشان دهنده پذیرش معنای امامت و خلافت از جانب ایشان است».
در پایان، نویسنده کتاب غدیر شناسی و پاسخ به شبهات، به آیاتی از قرآن کریم همچون آیه تبلیغ، آیه اکمال، و آیه سأل سائل اشاره می کند که در شأن ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) نازل شده اند و به تحلیل علل اعراض برخی از صحابه از نص غدیر و پیامدهای این انحراف پرداخته است.
نتیجهگیری
کتاب غدیر شناسی و پاسخ به شبهات اثری جامع و ارزشمند در حوزه غدیرشناسی است که با رویکردی علمی و مستند، به بررسی و پاسخگویی به شبهات مطرح شده درباره واقعه غدیر می پردازد. نویسنده با بهره گیری از منابع شیعی و سنی و به کارگیری زبانی ساده و روان، توانسته است موضوعات پیچیده غدیرشناسی را برای عموم مردم قابل فهم کند.
پی نوشت ها
[1]. آل عمران: ۱۰۵.
[2]. مائده: ۵۵.
منبع: رضوانی، علی اصغر، غدیر شناسی و پاسخ به شبهات، قم، مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۶ش.
