مخالفان امام علی (ع) در دوران حکومت آن حضرت از شیوه هایی جهت ضربه به حکومت عدل علوی، استفاده می کردند که با بررسی آنها و روشن شدن آن روشها و تطبیق آن با روشهای جریانهای سیاسی کنونی می توان میزان دینداری افراد و پایبندی آنان به نظام اسلامی را مشخص کرد و همچنین به میزان تأثیرگذاری این روشها و راه های مقابله با آن ها پی برد.

۱- سانسور خبری یا حقیقت پوشی

سانسور خبری و یا حقیقت پوشی که اصلاً نسل موجود را در جریان وقایع گذشته قرار ندهیم تا او از گذشته هیچ اطلاعی نداشته باشد، مخالفان حضرت امیر (ع) از این شیوه بسیار استفاده کردند گذشته زندگی امیر (ع)، مبارزات آن حضرت برای ترویج و گسترش دین، ایثارها، رشادتها و سخنان پیامبر اسلام (ص) به عنوان یکی از راه های مطمئن برای شناخت حقایق درباره او را حاضر نشدند منتشر کنند حتی در مواردی که تحت فشار افکار عمومی قرار گرفتند تا پاسخ بدهند که به عنوان اصحاب رسول خدا آیا چنین چیزی را از رسول خدا شنیده اند نیز منکر شدند. به دو نمونه از این وقایع توجه کنید:

روزی امیرالمؤمنين (ع) در مسجد کوفه برای اثبات حقانیت خود و اینکه پیامبر از طرف خدا او را به این مقام نصب کرده است از مردم چنین تقاضا کرد:

«هر كس حديث من كنت مولاه فعلى مولاه را از پیامبر (ص) شنیده است برخیزد و در حضور این جمع (که زمان پیامبر اسلام را درک نکرده اند)، شهادت بدهد که پیامبر چنین چیزی را فرموده است. از حاضران ۱۲ نفر برخاستند و شهادت دادند که ما بودیم و شنیدیم که پیامبر این جمله را درباره امام علی (ع) فرموده است. بعد از شهادت این عده امام نگاهی به جمعیت کرد دید انس بن مالک نیز در جمع حاضر است ولی برای شهادت بلند نشده است. فرمود: انس! با اینکه تو نیز جزء شاهدان بودی و در جمع حاضر بودی و از پیامبر شنیدی چرا شهادت نمی دهی؟!

انس پاسخ داد: من پیر شده ام و فراموش کرده ام.[1]

2- تبلیغات عليه امام علی (ع)

کاری که از تبلیغ ساخته است از اسلحه ساخته نیست، تبلیغ اندیشه ها را تغییر می دهد و با تغییر اندیشه ها، افراد خود مسلح می شوند و تا آخرین نفس می جنگند؛ اینکه می بینیم بنی امیه توانستند شام را علیه امام علی (ع)، امام حسن (ع) و امام حسین (ع) بسیج کنند نتیجه تبلیغات گسترده معاویه بود که در اثر آن هر صفت زشتی را به امام علی (ع) نسبت دادند و بر اثر تبلیغات گسترده و مداوم، مردم نیز باور کردند که چنین است.

معاویه تصمیم گرفته بود کینه و دشمنی با امام علی (ع) را در سراسر دنیای اسلام به صورت یک فرهنگ درآورد؛ به سخنانش گوش کنید:

جمعی از بنی امیه به معاویه گفتند: ای امیرالمؤمنین! تو که به آرزویت رسیدی، اگر از لعن این مرد دست برداری بهتر است؟ معاویه پاسخ داد: به خدا قسم هرگز!! تا اینکه کودکان بر این شیوه تربیت شوند و بزرگان بر این روش پیر شوند و هیچ گوینده ای از فضائل او نگوید.[2]

معاویه برای رسیدن به این هدف تمام امکانات تبلیغی حکومت خود را به کار گرفته بود آنانی را که اهل تبلیغ بودند به شهرها و روستاها اعزام می کرد تا علیه امام علی (ع) تبلیغ کنند؛ عمرو بن ثابت سوار بر مرکب می شد و در شهرها و روستاها دور می زد و هر جایی می رسید مردم را جمع می کرد و عليه امام تبلیغ می کرد و جملاتی درباره حضرت می گفت که ابن ابی الحديد بخشی از آنها را آورده است ولی چون از ترجمه آن شرم داشتیم نیاوردیم.[3]

و آنان که توان تحرک لازم برای سفر را نداشتند با دادن پول و… وادار می کرد علیه امام حدیث جعل کنند. معاویه جمعی از صحابه مثل ابو هريره، عمرو بن عاص و مغيرة بن شعبه و جمعی از تابعین از قبیل عروة بن زبیر را حقوق معتنا بهی برایشان در نظر گرفت که بنشینند و عليه امام علی (ع) و ضرورت بیزاری از او جعل حدیث کنند و احادیث را به پیامبر نسبت دهند.[4]

3- ترور شخصیت

یکی از شیوه قطع ارتباط نسل جدید با گذشته تاریخ او و نقش آفرینان آن، ترور شخصیت قهرمانان است یعنی باید تصویری از آنان برای نسل جدید ارائه کرد که این تصویر با ارزشهای ایده آل این نسل هماهنگ نباشد در این صورت به دنبال آنان نخواهد رفت و برای یافتن الگو تابع جو تبلیغاتی خواهد شد. به کارگیری این شیوه درباره حضرت امیر (ع) بقدری زیاد بود که او را قاتل عثمان، ضد خدا، ضد رسول خدا، بی نماز و… معرفی کردند و با این ترور شخصیت راجع به کسی که بیشترین سهم را در ترویج دین داشته است توانستند نسل جدید را علیه او بسیج کنند.

هاشم بن عتبه یکی از سرداران سپاه امام علی (ع) در صفین است در یکی از عملياتها جوانی در برابر هاشم بن عتبه قرار گرفت و با خواندن رجزی گفت: من بخاطر این با شما می جنگم که شما نماز نمی خوانید، رهبرتان نماز نمی خواند رهبرتان عثمان را کشته است و شما نیز او را در کشتن عثمان یاری کرده اید!!

هاشم گفت: تو با عثمان چکار داری؟ عثمان را اصحاب رسول خدا و فرزندانشان کشته اند! آنان اهل دین و دانش هستند و کار این دین هم به زمین نمانده است. اما اینکه می گویی رهبر ما نماز نمی خواند، لازم است بدانی بعد از رسول خدا رهبر ما اولین کسی است که نماز خوانده است او نزدیکترین فرد به رسول خدا (ص) و سزاوارترین فرد به اوست او دانشمندترین فرد امت اسلامی است و آگاه ترین فرد به دین خداست، اما لازم است بدانی این گروهی که همراه من هستند اهل شب زنده داری قرآن، دعا و … می باشد.[5]

4- تحریف دین

یکی از ویژگی های منافقان این است که از دین استفاده ابزاری می کنند و تا آنجا که بتوانند آن را در راستای رسیدن به اهداف خود به کار می گیرند؛ بر این اساس از هیچ نوع تحریفی نسبت به دین اباء ندارند. یکی از شیوه های کاری مخالفان امام علی (ع) تحریف شأن نزول آیات قرآن بود به این صورت که آیاتی که درباره منافقان نازل شده بود را به امام علی (ع) نسبت می دادند و آیاتی که درباره امام علی (ع) نازل شده بود را به دشمنان او نسبت می دادند.

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ»[6]؛ گفتار برخی از مردم درباره زندگی دنیا تو را به شگفت می آورد و خدا را بر آنچه در دل دارند گواه می گیرند، حال آن که سرسخت ترین دشمنان است و چون از پیش تو برود مدام می کوشد تا بر زمین فساد کند و کشت و نسل را تباه سازد خداوند فساد را دوست نمی دارد.

قرطبی می نویسد: این آیه درباره اخنس بن شریق نازل شده است او یکی از منافقان بود خدمت رسول اکرم (ص) آمد و اظهار اسلام کرد و قسم خورد که راست می گویم و سپس از مدینه فرار کرد و در مسیر به شترها و مزارع مسلمانان برخورد کرد مزارع را آتش زد و شتر را پی کرد که این آیه نازل شد.[7]

آیه دوم: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ»[8]؛ بعضی از مردم در طلب خشنودی خدا جان خود را می فروشند و خدا نسبت به بندگانش مهربان است.

قرطبی می گوید این آیه در شأن على (ع) نازل شده است زمانی که رسول خدا (ص) در شب هجرت او را در بستر خود خوابانید تا امر بر کفار مشتبهه شود.[9]

با این وصف معاویه برای اینکه بتواند علیه امام علی (ع) موج تبلیغی بیافریند به سمرة بن جندب پیشنهاد کرد ۱۰۰ هزار در هم بگیر و تبلیغ کن آیه اولی (که درباره منافقین نازل شده بود) درباره علی (ع) نازل شده است و آیه دوم – که بیانگر ایثار علی (ع) است – درباره ابن ملجم مرادی نازل شده است؛ سمره این پیشنهاد را نپذیرفت، معاویه ۲۰۰ هزار در هم پیشنهاد کرد، سمره نپذیرفت، معاویه ۳۰۰ هزار درهم پیشنهاد کرد، سمره باز هم نپذیرفت تا اینکه معاویه ۴۰۰ هزار درهم پیشنهاد کرد و این بار سمره پذیرفت و این کار را انجام داد.[10]

۵ تشویق مخالفان

یکی از شیوه های کاری مخالفان امام على (ع) تشویق کسانی بود که علیه امام تلاش می کردند، این تشویق با سه انگیزه انجام می گرفت:

الف: تشویق خرابکاران تا در خرابکاری ثابت قدم باشند و بیشتر ضربه بزنند.

ب: تخریب روحیه طرفداران تا دست از طرفداری بردارند.

ج: جذب نیروهای بی تفاوت، زیرا وقتی جو حاکم به سمتی برود که خرابکاران قهرمان ملی معرفی شوند این گروه نیز جذب این جریانها می شوند.

ابوبرده پسر ابو موسی اشعری از مخالفان سرسخت امام علی (ع) بود روزی ابو العاديه قاتل عمار یاسر را دید (عمار یاسر به فرموده رسول خدا (ص) معیار تشخیص حق و باطل بود زیرا پیامبر (ص) دربارهٔ او فرمود: «تقتلك الفئة الباغية» گروه متجاوز تو را می کشند و عمار در جنگ صفین همراه امام علی (ع) بود که به دست سپاهیان معاویه به شهادت رسید) به او گفت: قاتل عمار یاسر تویی؟!

ابوالعادیه پاسخ داد: آری.

ابوبرده دستش را گرفت و بوسید و گفت: هرگز آتش به آن نرسد.[11] در جلسات عمومی وقتی ابوبرده، ابوالعاد یه را می دید به احترام او برمی خواست و در کنارش می نشاند و می گفت برادرم اینجا بنشین!![12]

6- جلوگیری از تثبیت مدیران

یکی از چیزهایی که حکومت را از پای در می آورد عدم ثبات مدیریت می باشد و اینکه هر روز مدیران عوض شوند زیرا این کار مانع انجام کارهای اساسی می شود، حکومت به روزمره زندگی مبتلا خواهد شد همچنین حکومت نوپای جدید که بر اساس عدالت اسلامی می خواهد عمل کند نمی تواند با مدیران حکومت اشرافی کار کند. یکی از شیوه های کاری مخالفان امام جلوگیری از تثبیت مدیران منصوب از طرف امام بود برای رسیدن به این هدف با ایجاد تظاهرات، راه پیمایی، جار و جنجال این کار را به دو شیوه انجام می دادند:

الف. جلوگیری از ورود مدیران:

به دنبال به قدرت رسیدن امام على (ع)، سهل بن حنیف را به عنوان حاكم منطقه شام نصب کرد و او روانه حوزه ماموریت خود شد، جاسوسان معاویه که این خبر را به دست آورده بودند، به معاویه گزارش دادند. معاویه نیروهایش را بسیج کرد و در منطقه تبوک نوار مرزی شام و عربستان راه را بر سهل بن حنیف بستند!

تو کیستی؟ – سهل بن حنيف

چکاره هستی؟ – فرمانده و امیر

امیر کجا؟ – امیر شام.

اگر عثمان تو را منصوب کرده است به منطقه خوش آمدی و اگر غیر عثمان تو را نصب کرده است به همانجا که آمدی برگرد؟! – مگر شما نشنیده اید که عثمان کشته شده است و امیرالمؤمنين علي بن ابيطالب (ع) حاکم مسلمانان است؟

چرا همه را شنیده ایم به سوی علی (ع) برگرد![13]

نمونه دیگر عماره بن شهاب را به عنوان حاکم کوفه نصب کرد (قبل از اینکه امام به کوفه منتقل شود) او عازم منطقه شد طرفداران بنی امیه همانند مورد قبل راه را بر او بستند و بدون مذاکره به او گفتند: از اینجا برگردد، مردم امیری غیر از امیر عثمان نمی خواهند (که در این دوران ابوموسی اشعری معروف امیر کوفه بود) و اگر بخواهی مقاومت کنی گردنت را می زنیم! او نیز برگشت و گزارش کار را به امام علی (ع) داد.[14]

ب. بیرون کردن مدیران ثابت:

مخالفان امام شیوه دیگری که برای عدم تثبیت مدیریت کشور به کار گرفتند این بود که اگر مدیری می توانست به حوزه کاری خود برسد و کار را آغاز می کرد با جار و جنجال تبلیغات و آشوب او را بیرون می کردند.

وقتی سپاه عایشه وارد بصره شدند، عثمان بن حنيف از طرف امام حاکم بصره بود، عثمان با آنان مذاکره کرد و نتیجه مذاکرات این شد که عثمان نامه ای به امام بنویسد و خواسته های آنان را مطرح و منتظر جواب باشد ولی بعد از دو روز در یک حمله غافلگیرانه عثمان را دستگیر و ابتدا فرمان قتل او را صادر کردند ولی از خشم انصار ترسیدند و به عنوان شکنجه موهای سرش را به جای تراشیدن کندند!! محاسن و ابروها را نیز کندند و بشدت او را کتک زدند و سپس از شهر، خارج کردند.[15]

عثمان در راه بازگشت در منطقه ذی قار با سپاه حضرت برخورد کرد که به سوی بصره در حرکت بود خدمت حضرت آمد و و عرض کرد ای امام روزی که مرا به بصره فرستادی محاسن ابرو و موی سر داشتم ولی اکنون که به خدمت تو رسیدم کوسه هستم.

امام فرمود: تو پاداش خود را خواهی یافت ولی تعجب من از اینجاست که ابوبکر و عمر به قدرت رسیدند این گروه چیزی نگفتند، عثمان به قدرت رسید و هر چه دلش خواست انجام داد این گروه کاری نکردند ولی همین که من قدرت را بدست گرفتم و این گروه با من بیعت کردند و می دانند که من از آن سه نفر کمتر نیستم در عین حال بیعت مرا شکستند و مردم را علیه من تحریک کردند.[16]

7- جاسوسی برای دشمنان امام علی (ع)

امروز همه پی برده اند که نقش جاسوسان در سرنگونی حکومتی کمتر از نقش نیروهای نظامی و لشکر مهاجم دشمن نیست بلکه آن نیروی مهاجم وقتی موتن می شود که جاسوسان شرایط داخلی را فراهم کنند؛ از شیوه های کاری مخالفان امام علی (ع) که در مرکز حکومت او زندگی می کردند و به ظاهر با آن حضرت بیعت کرده بودند و کسی نمی توانست آنان را متهم به ضدیت با نظام کند، جاسوسی بود، آنان از این طریق به راحتی اسرار کشور را خارج و در اختیار معاویه قرار می دادند هم در برابر آن پول دریافت می کردند و هم بیشترین ضربه را بر پیکر نظام اسلامی وارد می کردند.

عمارة بن عقبه برادر ولید از مخالفان سرسخت امام در کوفه بود و به حسب ظاهر با امام مخالفتی نداشت ولی اخبار کشور بخصوص مسائل مربوط به اختلافات داخلی طرفداران امام علی (ع) را به شام مخابره می کرد (ابن ابی الحديد یکی از نامه های او به شام را آورده است) روزی معاویه به ولید گفت:

بالاخره برادرت راضی شد که به عنوان جاسوس ما عمل کند ولید ضمن تایید جاسوسی برادرش نزد معاویه از او تجلیل کرد و ضمن ارسال اشعاری او را به ادامه کار تشویق نمود.[17]

8- رشوه دادن

یکی از شیوه های کاری مخالفان امام علی (ع) برای جذب افراد و استفاده ابزاری از آنان رشوه دادن بود البته متناسب با افراد و روحیات آنان به آنان پیشنهاد رشوه می دادند، به یکی پول به یکی پست و مقام.

به محض اینکه امام علی (ع) مالک اشتر را برای حکومت مصر منصوب کرد جاسوسان معاویه گزارش این تحول را به شام مخابره کردند معاویه دست به کار شد و مسیر حرکت مالک اشتر را شناسایی و به عامل مالیات منطقه، طی یک نامه خصوصی نوشت: مالک اشتر به سمت مصر در حرکت است اگر بتوانی حذفش کنی تا زنده ام و زنده ای مالیات منطقه را از تو نمی گیرم! او نیز روانه شد تا به منطقه قلزم رسید، در آنجا آنقدر ماند تا مالک اشتر به آنجا رسید، خدمت مالک اشتر آمد و خود را معرفی کرد و چنین و انمود کرد که از یاران امام می باشد. سپس به مالک اشتر گفت: منزل، غذا و علف برای چهارپایانت آماده است و پس از صرف غذا با نوشیدنی مسمومی مالک اشتر را به شهادت رساند[18] و روانه شام شد و گزارش عملکرد خود و قتل مالک اشتر را به معاویه رسانید، معاویه در یک سخنرانی شهادت مالک اشتر را چنین به مردم گزارش داد: علی (ع) دو بازوی توانا داشت یک عمار یاسر که در جنگ صفین از او گرفتیم و یکی مالک اشتر که امروز از او گرفتیم.[19]

9- ضربه به امکانات اقتصادی

بدون تردید امکانات اقتصادی در پیشبرد اهداف نقش کلیدی دارند بر این اساس یکی از شیوه های مخالفان امام علی (ع)، نابود کردن امکانات اقتصادی و غارت بیت المال و انتقال آن به شام بود. به عنوان نمونه قبل از به قدرت رسیدن امام علی (ع) حاكم يمن يعلى بن منیه بود و بعد از به قدرت رسیدن امام، حضرت (ع) عبید الله بن عباس را به عنون حاکم جدید منصوب کرد و همین که یعلی شنید امام حاکم جدید نصب کرده است تمام خزانه دولت را جمع آوری و به مکه فرار کرد، وقتی ابن عباس رسید با خزانه خالی و ده ها مشکل روبرو شد.[20]

غارت بیت المال اختصاص به حاکمان منصوب از طرف عثمان نداشت بلکه آنان که در سایه تظاهر به حمایت از امام علی (ع) نیز به قدرت رسیده بودند بعد از مدتی دست به چنین اقداماتی زدند به عنوان نمونه امام علی (ع) حاكميت منطقه اهواز، فارس کرمان و… را به عبدالله بن عباس سپرده بود او نیز زیاد بن ابیه را برای منطقه کرمان و فارس نصب کرد و بعد از مدتی بیت المال را غارت و به شام پناهنده شد نامه ۲۰ نهج البلاغه خطاب به زیاد در همین راستا می باشد.[21]

۱۰- ایجاد ناامنی

امنیت و آرامش، اساس کار هر جامعه ای محسوب می شود. اگر دولت ها نتوانند امنیت کشور را تأمین کنند، ملت ها از آنان مأیوس شده و دست از حمایت برمی دارند؛ آنگاه در آرزوی دولتی خواهند بود که امنیت را برقرار کند، فارغ از اینکه آن دولت چه کسی باشد و چه اندیشه ای داشته باشد.

یکی از شیوه های استبدادگران در طول تاریخ برای رسیدن به قدرت، ایجاد ناامنی و سلب امنیت از جامعه است؛ بدین گونه که مردم از وضع موجود به ستوه می آیند و دولت را ناتوان می بینند، سپس هر کس به آنان وعده امنیت دهد، از او حمایت می کنند. پس از آن، خود آن فرد با چهره «نجات بخش ملت» و «حامی آرامش و امنیت» و مخالف خشونت و ارعاب، به صحنه می آید.

از جمله شیوه هایی که معاویه برای متلاشی کردن حکومت امام علی (ع) به کار گرفت، این بود که پس از قرارداد آتش بس، تا زمانی که کارگزاران حکومت به بررسی و اظهارنظر بپردازند، او انسان های شرور و بی عاطفه را با امکانات فراوان و اختیارات تام به سوی مناطق تحت نفوذ امام (ع) بسیج کرد و به آنان دستور غارت، آتش سوزی، آدم ربایی، قتل و تجاوز داد. این گروه نیز با نیروهایی که در اختیار داشتند، غافلگیرانه حمله می کردند. در ادامه به چند نمونه از تاریخ طبری[22] توجه کنید:

الف. در سال ۳۹ هجری، معاویه «نعمان بن بشیر» را با دو هزار نیروی نظامی به منطقه «عین التمر» گسیل داشت. او پس از غارت منطقه، به شام بازگشت.

ب. در همان سال، «سفیان بن عوف» را با شش هزار نفر به منطقه «هیت» فرستاد و دستور داد پس از غارت هیت، به سوی شهر انبار رفته، آن را غارت کند و سپس به سمت مدائن حرکت نماید. سفیان با این سپاه گسترده وارد منطقه شد و شهرها را یکی پس از دیگری با غارت، تجاوز و قتل ویران ساخت و سپس به شام بازگشت.

ج. نیز در همین سال، «عبدالله بن سعد» را با هزار و هفتصد نفر به منطقه «تیماء» اعزام کرد و دستور داد در مسیر خود از هر کس که گذشت، مالیات اموالش را بگیرد و در صورت امتناع، او را به قتل برساند؛ سپس از تیماء به سوی مکه، مدینه و حجاز حرکت کند و دستورات را مو به مو اجرا نماید. عبدالله بن سعد نیز با سپاه خود حرکت کرد و ده ها انسان بی گناه را سر برید و پس از غارت شهرها به شام بازگشت.

د. در همان سال، معاویه «ضحاک بن قیس» – که در تاریخ به خون آشامی معروف است – را با سه هزار نیروی نظامی به منطقه «واقصه» فرستاد و دستور داد به هرکس از یاران علی (ع) برخورد کرد، اموالش را غارت کرده و خودش را بکشد. ضحاک نیز چنین کرد؛ نه تنها به شیعیان علی(ع) رحم نکرد، بلکه به اهل کتاب نیز رحم ننمود. غارت او چنان گسترده بود که حتی خلخال از پای زنان را نیز بیرون می آورد.

اثر روانی این حملات وحشیانه و غارتگری این بود که وقتی اخبار آن به کوفه رسید، حضرت (ع) خطبه ۲۷ نهج البلاغه را ایراد فرمود. حضرت در این سخنرانی، گزارشی از این تجاوزها را به مردم داد؛ از اینکه چگونه سپاه معاویه به قتل، غارت و تجاوز پرداخت و به زنان، پیران مسلمان و غیر مسلمان رحم نکرد و هیچ مقاومتی در برابر آنان صورت نگرفت. امام از سکوت یاران خود به شدت نالید و در آنجا بود که آرزو کرد ای کاش هرگز شما را ندیده بودم.[23]

۱۱- طرح براندازی

هدف اصلی مخالفان امام علی (ع) سرنگونی حکومت دینی او بود و بقیه روشها به عنوان مقدمه برای رسیدن به این هدف بکار گرفته می شد و هنگامی که احساس می کردند شرایط برای یک هجوم گسترده جهت نابودی نظام اسلامی آماده است وارد می شدند و در این راستا در ۵ سال حکومت او سه جنگ گسترده به نام جمل، صفین و نهروان را بر امام علی (ع) تحمیل کردند.

 

نتیجه گیری

بررسی شیوه های مخالفان امام علی (ع) نشان می دهد که جنگ نرم علیه حکومت علوی، محدود به تبلیغات و جوسازی نبود، بلکه طیفی از سانسور خبری تا نقشه ترور فیزیکی را در بر می گرفت. این تجربه تاریخی به ما می آموزد که مخالفان امام علی (ع) با درک عمیق از نقاط ضعف جامعه اسلامی، از هر ابزاری – از تحریف دین تا ایجاد ناامنی و رشوه – برای فروپاشی حکومت عدل استفاده کردند و این مهم عبرتی است برای هر دولتی که خواهان بقای ارزش های الهی در برابر توطئه های نرم دشمنان است.

 

پی نوشت ها

[1] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۷۴.

[2] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص72.

[3] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص103.

[4] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص63.

[5] . ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص313.

[6] . سوره بقره، آیه 204-205.

[7] . قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۳، ص۱۴.

[8] . سوره بقره، آیه 207.

[9] . قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۳، ص۲۱.

[10] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص73.

[11] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص99.

[12] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص100.

[13] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج3، ص462.

[14] . قرطبی، الجامع لاحكام القرآن، ج۳، ص202.

[15] . ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص216.

[16] . ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص226.

[17] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج2، ص114.

[18] . طبری، تاریخ طبری، ج4، ص71.

[19] . ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص253.

[20] . ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج3، ص202.

[21] . ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج15، ص139.

[22] . طبری، تاریخ طبری، ج4، ص102-104.

[23] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 27.

 

فهرست منابع

1. قرآن مجید.
2. ابن ابي الحديد، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشي النجفي (ره)، 1363.
3. ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، 1385ق.
4. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحكام القرآن (تفسیر القرطبی)، تهران، ناصر خسرو، 1364.
5. طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت، مؤسسة عزالدين، 1413ق.
6. شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق: صبحی صالح، قم، دار الحدیث، 1424ق.

 

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

مرتضوی، سیدمحمد؛ مقاله: «حضرت علی (ع) و مخالفان سیاسی»، از کتاب مجموعه مقالات: «امام علی (ع) فرهنگ عمومی و همبستگی اجتماعی»؛ تهران، زهد، 1380، ص288-306.