قرآن کریم، آیات فروزانی را در خود جای داده که به تصریح مفسران، در شأن و مدح امام علی (ع) نازل شده است؛ از آیه «اکمال دین» در غدیر خم تا «ولایت» در بخشش انگشتر هنگام رکوع. در این نوشتار با تکیه بر احادیث نبوی و سخنان صحابه، به تبیین این حقیقت خواهیم پرداخت که ولایت و مدح امام علی (ع) بازتابی از نص الهی بر جانشینی و اکمال دین اسلام است.

حقیقیت وجود علی (ع) از زبان نبی (ص)

ابن عباس گفت: رسول خدا (ص) به علی بن ابی طالب (ع) فرمود:

«ای علی (ع)! من شهر حکمت و تو در آن هستی و هرگز به شهر نمی توان داخل شد مگر از درب آن و دروغ گفت کسی که گمان برد مرا دوست دارد و حال این که دشمن توست، زیرا تو از من و من از تو هستم؛ گوشت تو گوشت من خون تو خون من؛ روح تو روح من باطن تو از باطن من و ظاهر تو از ظاهر من است و تو امام امت من و جانشین من بر امت پس از من هستی کسی که تو را اطاعت کرد سعادتمند شد و کسی که تو را نافرمانی کرد شقی و بدبخت شد سود برد کسی که تو را به دوستی گرفت و زیانکار شد کسی که تو را به دشمنی گرفت و کسی که ملازم تو شد رستگار گشت و کسی که از تو جدا شد هلاک گشت مثل تو و مثل ائمه از فرزندانت بعد از من مثل کشتی نوح است. کسی که سوار شد نجات یافت و کسی که از آن دوری گزید غرق شد و مثل شما مثل ستارگان است. هرگاه ستاره ای غروب کند ستاره ای طلوع می کند تا روز قیامت».[1]

در ادامه به برخی از آیات قرآن که در مدح امام علی (ع) از زبان رسول خدا (ص) بیان شده است، اشاره می شود:

علی (ع) یاری کننده رسول خدا (ص)

ابی هریره و ابی صالح و ابن عباس گفته اند: و نیز امام صادق (ع) فرمود: که آیۀ «أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ»[2] درباره مدح امام على (ع) نازل شد و در این مورد، رسول خدا (ص) فرمود نوشته ای را بر عرش دیدم که چنین بود: «معبودی جز الله نیست و برای او شریک وجود ندارد. محمد (ص) بنده و رسول من است، او را به علی بن ابی طالب (ع) تأیید کردم و یاری نمودم.[3]»

ابی الحمراء گفت: رسول خدا (ص) فرمود: «در سفر معراج مشاهده کردم که بر عرش نوشته شده بود معبودی جز من نیست محمد (ص) رسول خداست و او را به علی (ع) تایید و یاوری کردم».[4]

علی (ع) اکمال دین

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا»[5] امروز دینتان را کامل گردانده و نعمت خویش را بر شما تمام کردم و راضی شدم که اسلام دین شما باشد.

ابن هریره گفت: کسی که روز هجدهم ذی الحجه را روزه بگیرد، روزه شصت ماه برای او نوشته شود و آن روز عید غدیر خم است؛ روزی که رسول خدا (ص) دست علی (ع) را گرفت و فرمود:

«آیا من سرپرست و حاکم بر مؤمنین نیستم؟» حضار در پاسخ گفتند: بلی، ای رسول خدا (ص) پس فرمود: «هر کس که من مولا و آقا و سرپرست او هستم، علی (ع) سرپرست اوست.» عمر بن خطاب گفت: ای پسر ابی طالب! مبارک باد؛ مبارک باد. صبح کردی در حالی که مولای من و هر مؤمن هستی. و خدا این آیه را نازل فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا» امروز (به ولایت امیر المؤمنين، علی بن ابی طالب علیه السلام) دین شما را کامل کرده و نعمت را بر شما به اتمام رساندم.[6]»

ابی سعید خدری گفت: براستی پیامبر (ص) مردم را به جانب على (ع) دعوت می کرد. پس دو بازوی او را گرفته بلند کرد و مردم متفرق نشده بودند که این آیه نازل شد: «امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمت خود را بر شما به اتمام رساندم. پس رسول خدا (ص) فرمود: «الله اکبر بر إکمال دین و اتمام نعمت و خشنودی پروردگار به رسالت من و ولایت علی (ع)». آنگاه به مردم فرمود: «کسی را که من مولا و سرپرست او هستم، علی (ع) مولا و سرپرست اوست.[7]»

ولایت علی (ع)، ولایت خدا و رسول (ص)

«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ[8]»؛ همانا ولی شما خدا و رسولش و آنانی هستند که ایمان آورده و اقامه نماز می کنند و در حال رکوع زکات میدهند. ابن عباس گفت: «آیه إنما وليكم الله و رسوله درباره علی بن ابی طالب (ع) نازل شده است.[9]»

و نیز گفته است: «روزی رسول خدا (ص) نماز ظهر را با اصحاب خواندند و متفرق شدند و کسی جز علی (ع) در مسجد باقی نماند. آن حضرت ایستاده بود و ما بین ظهر و عصر نماز می خواند در این هنگام فقیری از فقرای مسلمین وارد مسجد شد و جز علی (ع) کسی را در مسجد ندید، پس به جانب او روی آورد و گفت: ای ولی خدا! به خدایی که برای او نماز می گذاری از آنچه برایت امکان دارد به من تصدق نما. آن حضرت انگشتر عقیق سرخ یمنی داشت که برای نماز به انگشت دست راست می کرد. دست (مبارک) را دراز کرده برپشت گذاشتند و به سائل اشاره کردند آن را درآورد. سائل انگشتر را بیرون آورد و دعا کرد و رفت. جبرئیل بر پیامبر (ص) فرود آمد؛

پیامبر (ص) به علی (ع) فرمود: خداوند امروز بوجود تو برفرشتگان مباهات کرد. بخوان: «إنما وليكم الله و رسوله والذين امنوا [10]»

علی (ع) دارای علم کامل

«قُلْ كَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ»[11] بگو، بين من و شما، گواهی خدا و کسی که علم کتاب نزد اوست، کفایت می کند.

و ابی سعید خدری گفت: از پیامبر (ص) در مورد آیه «الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْكِتَابِ»[12] سؤال کردم. حضرت فرمود: «کسی که بعضی از کتاب پیش اوست وزیر برادرم سلیمان بن داود (ع) بود.» و نیز از آن حضرت پیرامون قول خدای – عزوجل – : «قُلْ كَفَىٰ بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ»[13] سؤال کردم؛ فرمود: کسی که تمام علم کتاب نزد اوست برادرم علی بن ابی طالب (ع) است»؛ ابن عباس گفت: «من عنده علم الکتاب» علی (ع) است؛ براستی او عالم به تفسیر و تأويل و ناسخ و منسوخ بود.[14] قيس بن سعد بن عباده گفت: «و من عنده علم الکتاب»، علی (ع) است.

معاويه بن ابی سفیان گفت: منظور عبدالله بن سلام است. سعد در پاسخ می گوید: درآيه جز این نیست که تو انذار کننده ای و برای هر قومی هدایت کننده ای است و آیۀ «آیا کسی که دارای بینه از جانب پروردگارش هست و شاهدی از خودش براو می آید»، «هدایت کننده» و «شاهد» امیرالمؤمنین (ع) است، زیرا پیامبر (ص) او را در روز غدیر به مقام ولایت و جانشینی منصوب کرد و فرمود:

«کسی که من مولا و سرپرست او هستم، علی (ع) مولا و سرپرست اوست.» و فرمود: «یا علی، نسبت تو به من، همچون نسبت هارون (ع) به موسی (ع) است؛ جز این که بعد از من پیامبری نیست.» معاویه باشنیدن سخن قیس ساکت شد و قدرت رد آن را نداشت.[15]

قیس بن عباده در پاسخ معاویه که گفت: «و من عنده علم الكتاب»، عبدالله بن سلام است، به آیۀ «إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ»[16] و آيۀ «أَفَمَن كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَيَتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ»[17] که درباره امیرالمؤمنین (ع) نازل شده است، تمسک می جوید. بدان جهت که می خواهد به معاویه بفهماند ای معاویه آن کسی شایسته است مصداق روشن آيۀ «و من عنده علم الکتاب» باشد که شاهد و گواه بر رسالت پیامبر (ص) و هادی امت باشد و آن کس که گواه نبوت و هادی امت پس از رسول خدا (ص) است، علی (ع) می باشد. علی (ع) که اهل بیت پیامبر (ص) و باب شهر علم و حکمت رسول خداست؛ نه عبدالله بن سلام که یکی از احبار و بزرگان یهود بود و با ورود رسول خدا (ص) به مدینه مسلمان شد.

نتیجه گیری

آنچه از نص آیات نازل شده در شأن امیرالمؤمنین (ع) برمی آید، این حقیقت انکارناپذیر است که مدح امام علی در کلام وحی، ترسیم کننده خط سیر اصلی هدایت و جانشینی پس از پیامبر (ص) می باشد. از اکمال دین در غدیر تا علم کامل کتاب و ولایت الهی، تمام این آیات الهی ما را به این امر رهنمون می سازد که مدح امام علی (ع) در حقیقت، مدح دین خدا و تأکیدی بر حجت تمام شده الهی بر امت است.

پی نوشت ها

[1]. شوشتری، احقاق الحق، ج۴، ص۴۸۲.

[2]. أنفال، 62.

[3]. قندوزی، ينابيع المودة، ص۹۵-۹۴؛ شوشتری، احقاق الحق، ج۶، ص۱۳۹-۱۵۲.

[4]. قندوزی، ينابيع المودة، ص۹۵-۹۴، شوشتری، احقاق الحق، ج۶، ص۱۳۹-۱۵۲.

[5]. مائده، 3.

[6]. حسکانی، شواهد التنزيل، ج۱، ص ۱۵۶–160.

[7]. حسکانی، شواهد التنزيل، ج۱، ص ۱۵۸.

[8]. مائده، 55.

[9]. حسکانی، شواهد التنزيل، ج۱، ص۱۶۹-۱۶۱.

[10]. حسکانی، شواهد التنزيل، ج۱، ص164.

[11]. رعد، 43.

[12]. نمل، 40.

[13]. قندوزی، ینابیع المودة، ص103.

[14]. قندوزی، ینابیع المودة، ص104.

[15]. سليم بن قیس، کتای سلیم، ج2، ص۷۷۷.

[16]. رعد، 7.

[17]. هود، 17.

 

فهرست منابع

1. التستري، القاضي نور الله، احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، مكتبة آية الله المرعشي النجفي، 1409 ق.
2. حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الایات النازلة فی اهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1393ق.
3. خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، تبریز، 1313.
4. الفيروز آبادي، السيد مرتضى، فضائل الخمسة من الصحّاح الستّة، 1424ق.
5. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم،. ينابيع المودة لذوي القربی، قم، منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة، ۱۴۲۲ق.
6. هیثمی المصری، حافظ نور الدین، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، بیروت، 1422ق.
7. هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي، تهران، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، 1407ق.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

امین زاده، محمدرضا، فضائل اهل بیت (ع) از منابع اهل سنت؛ قم، در راه حق، 1377، ص75 الی 93.