دعا برای طلب باران از زیباترین جلوه های نیایش انسانی است؛ زمانی که دل ها در برابر خشکی زمین و آسمان بی ابر، به درگاه خداوند پناه می برند و دست نیاز و عجز به درگاه کبریایی او دراز می کنند، عالی ترین ارتباط بین مخلوق به خالق است.

دعا در ایام خشکسالی یکی از عادات مسلمانان و نشانه ایمان به قدرت بی پایان پروردگار است. قرآن کریم بارها باران را مایه زایش و احیای زمین خشک دانسته است: «وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ»[1] و از آسمان، آبی پربرکت نازل کردیم، و بوسیله آن باغها و دانه‌هایی را که درو می‌کند رویاندیم.

باران عامل اصلی تداوم حیات و نماد رحمت الهی است، کاهش باران سبب به خطر افتادن حیات در روی زمین می شود. در عصر امام علی (ع)، کوفه با خشکسالی و بحران معیشتی مواجه شد. در چنین شرایطی، امام به عنوان پیشوای الهی با بازگرداندن دلها به یاد خدا، مردم را به دعا برای طلب باران و توبه فرا خواند. خطبه های «استسقاء» در نهج البلاغه، افزون بر جنبه عبادی، حاوی مفاهیم عمیق تربیتی، اخلاقی و اجتماعی نیز می باشد.

اهمیت دعا برای طلب باران

دعا، جوهره ارتباط میان مخلوق و خالق است، که ماهیت آن «عبودیت» و «ربوبیت» است، دعا نیازمند رعایت آدابی است تا کلام، از سطح ترجمان صرف نیازهای دنیوی فراتر رفته و به مقام «مناجات» ارتقا یابد. در هنگام خشکسالی خواندن دعای طلب باران توسط ائمه و بزرگان دین سفارش شده است. بی آبی در یک منطقه و عدم بارش باران، نشانه و علامتی از غضب خداوند است، که بخاطر عمومی شدن گناه و فساد در جامعه شکل گرفته است.

طلب باران از خداوند به وسیله دعا بهترین نیایش است؛ که با توبه و پشیمانی از گناهان و تضرع باشد. زیرا در خشکسالی و بی آبی، از دست هیچ کسی جز خداوند منّان، کاری بر نمی آید. تنها آفریدگار هستی است که با فرستادن ابرهای باران زا، می تواند رحمت خویش را بر سر مردم بگستراند.

امام علی (ع)، در تبیین طلب باران، همواره بر اهمیت دعا تأکید ورزیده و آن را همانند کلیدهایی می داند که قفل اجابت را می گشاید و حالت روحی داعی را برای دریافت فیض الهی آماده می سازد. امام علي (ع) با عبارات مختلف از پيشگاه قادر متعال، تقاضای طلب باران می کند. عبارات امام علی (ع) در اين زمينه به قدری دلنشين است كه انسان را در يك فضای روحى مملوّ از معنويّت فرو می برد.

«­اللَّهُمَّ قَدِ انْصَاحَتْ جِبَالُنَا وَ اغْبَرَّتْ أَرْضُنَا وَ هَامَتْ دَوَابُّنَا وَ تَحَيَّرَتْ فِي مَرَابِضِهَا وَ عَجَّتْ عَجِيجَ الثَّكَالَى عَلَى أَوْلَادِهَا وَ مَلَّتِ التَّرَدُّدَ فِي مَرَاتِعِهَا وَ الْحَنِينَ إِلَى مَوَارِدِهَا»[2]

امام علی (ع) خاضعانه اینگونه دعا می کند:

«خداوندا­! کوه هاى ما از بى آبى از هم شکافته، و زمين پرغبار و خشک و خالی از گياه شده، چهارپايان ما سخت تشنه گشته، و در آغل هاى خويش متحيّرند، همچون مادران فرزند مرده، ناله سرداده اند، و از رفت و آمد زياد به چراگاه ها و روى آوردن به آبگاه ها (و نيافتن آب و علف) خسته شده اند.»

امام علی (ع) برای طلب باران ترسيم دقيقی از خشکسالی شديد آن زمان را با فصيح ترين عبارات ذکر نموده است و وضع کوه ها و زمين ها و مراتع و آبگاه ها و حيوانات را به روشنى بيان فرموده است.

پس از آن دست به دعا بر می دارد و به اين صورت تقاضای کمک می کند:

بارخدايا! به ناله گوسفندان و فرياد سوزناک شتران رحم فرما ! «اللَّهُمَّ فَارْحَمْ أَنِينَ الاْنَّةِ، وَحَنِينَ الْحَانَّةِ»[3]

بارالها ! به سرگردانی آنان در راه ها (از شدّت گرسنگى و عطش) و ناله هاشان در آغل ها ترحّم فرما! «اللَّهُمَّ فَارْحَمْ حَيْرَتَهَا فِي مَذَاهِبِهَا، وَأَنِينَهَا فِي مَوَالِجِهَا».[4]

خداوندا ! هنگامى به سوى تو برون آمديم که خشکسالی های پی در پی بر ما هجوم آورده و ابرهای پرباران، به ما پشت کرده اند.­ «اللَّهُمَّ خَرَجْنَا إلَيْکَ حِينَ اعْتَکَرَتْ عَلَيْنَا حَدَابِيرُ السِّنِينَ، وَأَخْلَفَتْنَا مَخَايِلُ الْجُودِ»[5].

تعبيرات بسيار حساب شده اى که امام (ع) در اين دعا برای طلب باران به کار برده، از يکسو شدّت سوز آن حضرت و مردم را بيان می کند، و از سوی ديگر ترسيم دقيقی از حادثه را به همراه دارد.

امام علی (ع) در ادامه می افزايد:

خداوندا ! تو مايه اميد هر بيچاره و حلاّل مشکلات هر طلب کننده اى، در اين هنگام که يأس و نوميدی بر مردم چيره گشته، و ابرها از باريدن باز داشته شده اند و حيوانات بيابان رو به هلاکت می روند تو را مِی خوانيم که ما را به اعمالمان مؤاخذه نکنی و به گناهانمان مگيرى. «فَکُنْتَ الرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ، والْبَلاَغَ لِلْمُلْتَمِسِ، نَدْعُوکَ حِينَ قَنَطَ الاَْنَامُ، وَمُنِعَ الْغَمَامُ، وَهَلَکَ السَّوَامُ، أَلاَّ تُؤَاخِذَنَا بِأَعْمَالِنَا، وَلاَ تَأْخُذَنَا بِذُنُوبِنَا».[6]

سپس امام علی (ع) در پایان این خطبه خواسته اصلی خود را برای طلب باران به پيشگاه خدا این گونه عرضه می دارد:

(بارالها!) رحمتت را به وسيله ابرهای پرباران و بهار پر آب و گياه و گياهان سرسبز و پر طراوت بر ما بگستران، بارانی دانه درشت بر ما نازل کن، آن چنان که زمين هاى مرده را با آن زنده کنی و آنچه را از دست رفته به ما بازگردانى. «وَانْشُرْ عَلَيْنَا رَحْمَتَکَ بِالسَّحَابِ الْمُنْبَعِقِ، وَالرَّبِيعِ الْمُغْدِقِ، وَالنَّبَاتِ الْمُونِقِ، سَحّاً وَابِلاً، تُحْيِي بِهِ مَا قَدْ مَاتَ، وَتَرُدُّ بِهِ مَا قَدْ فَاتَ»[7]

آنچه در اين تعبيرات آمده تمام خواسته هاى قحطی زدگان و گرفتار خشکسالی را منعکس می کند، از يک سو تقاضای ابرهای پر باران و از سوی ديگر بهاری پر برکت و گياهانی زيبا و پرطراوت و از سوی سوّم به سراغ نتيجه نهايی می رود؛ بارانی که زمين های مرده را زنده کند و آنچه را از دست رفته باز گرداند؛ نه تنها آن سال سال پربرکتی باشد، بلکه سالی جبران کننده نسبت به سالهای خشکسالی پيشين باشد.

فلسفه آزمايش ها سختی ها

در مورد فلسفه بیماری ها و بلاها از آیات و روایات استفاده می شود، که یکی از علل آفات و حوادث سخت زندگی، آلودگی به گناهان است. و بین گناه و نزول بلاء رابطه تنگاتنگی وجود دارد. با افزایش گناه گرفتاریها وبلاها نیز بیشتر خواهد شد.

هنگامی که زنا و بی عفتی آشکار گردد، مرگ و میر ناگهانی زیاد می شود، و هنگامی مردم کم فروشی کنند خدا آنها را به قحطی و کمبود نعمت ها گرفتار می کند و هنگامی که زکات را نپردازند زمین برکات خودرا منع می کند. و هنگامی که قطع رحم کنند ثروت ها در دست اشرار قرار می گیرد، و هنگامی که امر به معروف و نهی از منکر ترک شود؛ افراد شرور بر آنها مسلط می شوند و نیکانشان دعا می کنند و مستجاب نمی شود.[8]

هدف مهم دیگر، از فلسفه آزمایش ها بیدار ساختن غافلان و بازگرداندن آنها به درگاه خداست، امام علی (ع) در این مورد فرموده: «و من خطبته في الاستسقاء و فيه تنبيه العباد وجوب استغاثة رحمة اللّه إذا حبس عنهم رحمة المطر»[9] امام علی (ع) در این خطبه برای طلب باران استغاثه به خداوند را ضروری می داند و به مردم یادآوری می کند که باید تلاش کرد تا شایسته رحمت خداوند بود. امام راه خلاصی از این گرفتاری را چنین می گوید که خداوند توبه را سبب فراوانی روزی و رحمت بر خلق قرار داد.

تا آن جا که از بعضی از آیات قرآن استفاده می شود، هر زمان پیامبری برای هدایت قوم مشرک و گنهکاری فرستاده می شد، خداوند برای فراهم ساختن زمینه های پذیرش دعوت آن پیامبر، مشکلات و گرفتاری هایی برای آن قوم فراهم می ساخت. «وَمَا اَرْسَلْنَا فِی قَرْیَة مِنْ نَبیٍّ إِلاَّ أَخَذْنَا اَهْلَهَا بالْبَأسَاءِ والضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ»[10]

«ما در هیچ شهر و آبادی پیامبری نفرستادیم؛ مگر این که اهل آن را به ناراحتی ها و خسارت ها گرفتار ساختیم، شاید (به خود آیند و به سوی خدا) بازگردند و تضرع کنند». به این ترتیب یکی از اهداف مهم آفات و بلاها و حوادث دردناک، مسائل تربیتی است.

خداوند بندگان خود را كه گناهكارند، با كمبود ميوه ها، و جلوگيری از نزول بركات، و بستن در گنج هاى خيرات، آزمايش می کند، برای آنكه توبه كننده ای باز گردد، و گناهكار، دل از معصيت بكند، و پند گيرنده، پند گيرد، و باز دارنده، راه نافرمانی را بر بندگان خدا ببندد.

پس رحمت خدا بر آن كس كه به استقبال توبه رود، و از گناهان خود پوزش طلبد، و پيش از آن كه مرگ او فرا رسد، اصلاح گردد.

استغفار لازمه نزول رحمت الهی

بسياری از آفات و بلاها و تنگناها به خاطر گناهان مردم است و تا به درگاه خدا نروند و توبه و تقاضای عفو و بخشش نکنند؛ مشکل آنها حل نمی شود. امام  علی (ع) فرمود: «وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الِاسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ»[11]

موید این کلام نورانی، آیه شریفه: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً؛ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً»[12] است؛ که استغفار و آمرزش خواستن را وسیله داثمی فرو ریختن روزی، و موجب رحمت آفریدگان و شرط نزول رحمت الهی است.

اقرار به عجز و ضعف خویش

امام علی (ع) در این فراز از خطبه[13]با اقرار به عجز و ضعف انسان این گونه نیایش می نماید: «بار خداوندا ما از خانه ها، و زير چادر ها پس از شنيدن ناله حيوانات تشنه، و گريه دلخراش كودكان گرسنه، به سوی تو بيرون آمديم، و رحمت تو را مشتاق، و فضل و نعمت تو را اميدواريم، و از عذاب و انتقام تو ترسناكيم».

ای مهربان ترين مهربان ها بار خداوندا به سوی تو آمديم از چيزهايی شكايت كنيم «اللَّهُمَّ إِنَّا خَرَجْنَا إِلَيْكَ نَشْكُو إِلَيْكَ»[14] كه بر تو پنهان نيست و اين هنگامی است كه سختی های طاقت فرسا ما را بيچاره كرده و خشكسالى و قحطی ما را به ستوه آورده، و پيش آمد های سخت ما را ناتوان ساخته، و فتنه های دشوار كارد به استخوان ما رسانده است.

«اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ أَلَّا تَرُدَّنَا خَائِبِينَ»[15]بار خداوندا از تو می خواهيم ما را نوميد بر مگردانى، و با اندوه و نگرانی به خانه هاي مان باز نفرستى، و گناهان مان را به رخمان نكشى، و اعمال زشت ما را مقياس كيفر ما قرار ندهى. اقرار به ضعف و عجز لازمه استغفار و توبه است تا مورد ترحم پروردگار واقع شویم.

دعای امام علی (ع) برای طلب باران

يکى از دستورهای اسلام که به طور گسترده در کتب فقهی آمده، دستور «نماز استسقاء»؛ برای طلب باران است، که مردم به درگاه خدا روی آورند و از گناهان خود توبه کنند و تقاضای طلب باران نمايند، تا هنگامی که به اين دستور عمل شده­، لطف خداوند شامل حال آنان گشته است.

امام علی (ع) زمانی که در «کوفه» بود، در يکی از خشکسالی ها مردم را به خارج از شهر برای مراسم نماز طلب باران دعوت فرمود، و به همين مناسبت اين خطبه را ايراد کرد، خطبه ای که مملوّ از درس های توحيدی و تربيتی است.

در آغاز اين خطبه که برای طلب باران ایراد گردید. امام (ع) برای آماده ساختن مردم و زنده شدن روح توحيد و خداپرستى، که سرچشمه هر خير و برکت است، چنين می فرمايد:

آگاه باشيد! زمينی که شما را بر دوش خود حمل کرده، و آسمانی که بر سر شما سايه افکنده، هر دو مطيع فرمان پروردگار شما هستند. «أَلاَ وَإِنَّ الاَْرْضَ الَّتِي تُقِلُّکُمْ، وَالسَّمَاءَ الَّتِي تُظِلُّکُمْ، مُطِيعَتَانِ لِرَبِّکُمْ».

امام علی (ع) در خطبه طلب باران می فرماید:

آسمان و زمین که برکات خود را همواره به شما می بخشند. نه به خاطر ترس از شماست، نه برای تقرّب به شما و نه از جهت انتظار نيکی از طرف شما، بلکه (از سوی خدا) مأمور رساندن منفعت به شما شده اند، و به فرمان او گردن نهاده و به آنها دستور داده شده که قيام به مصالح شما نمايند، و چنين کرده اند. «وَمَا أَصْبَحَتَا تَجُودَانِ لَکُمْ بِبَرَکَتِهِمَا تَوَجُّعاً لَکُمْ، وَلاَ زُلْفَةً إلَيْکُمْ، وَلاَ لِخَيْر تَرْجُوَانِهِ مِنْکُمْ، وَلکِنْ أُمِرَتَا بِمَنَافِعِکُمْ فَأَطَاعَتَا، وَأُقِيمَتَا عَلَى حُدُودِ مَصَالِحِکُمْ فَقَامَتَا»[16].

امام علی (ع) بعد از استغفار و آماده شدن دلها برای طلب باران این گونه دست به درگاه خدا برمی دارد و با تعبيراتی بسيار دلنشين، مؤثر و پر معنا از خدا طلب باران می كند، بارانی پر بركت كه زمين ها را سيراب و درختان را پر ثمر و مردم را شادمان سازد.

«اللَّهُمَّ فَاسْقِنَا غَيْثَكَ وَ لَا تَجْعَلْنَا مِنَ الْقَانِطِينَ وَ لَا تُهْلِكْنَا بِالسِّنِينَ وَ لَا تُؤَاخِذْنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ». بار خدايا! بارانت را بر ما فرو فرست، ما را سيراب کن، از درگاهت مأيوس برمگردان، و با خشکسالی و قحطی ما را هلاک مکن، و به اعمال ناشايسته ای که بی خردانِ ما انجام داده اند، ما را مؤاخذه مفرما، ای ارحم الراحمين.

امام علی (ع) در خطبه طلب باران می فرماید: اگر چه گروهی از افراد نادان کارهايی کرده اند که مستحق قطع فيض خدا شده اند، ولی تو با فضل و کرمت با همه ما رفتار کن، نه با عدالتت که اگر حساب عدالت در کار باشد، کار ما مشکل می شود، و اگر حساب رحمت باشد همه چيز سامان می يابد.

امام علی (ع) در پایان خطبه طلب باران می فرماید: «اللَّهُمَّ انْشُرْ عَلَيْنَا غَيْثَكَ وَ بَرَكَتَكَ وَ رِزْقَكَ وَ رَحْمَتَكَ». خداوندا باران رحمت خود را بر ما ببار، و بركت خويش را بر ما بگستران، و روزى و رحمتت را به ما برسان؛

وَاسْقِنَا سُقْيَا نَافعَةً مُرْوِيَةً مُعْشِبَةً، تُنْبِتُ بِهَا مَا قَدْ فَاتَ، وَتُحْيِي بِهَا مَا قَدْ مَاتَ، نَافِعَةَ الْحَيَا، کَثِيرَةَ الْمُجْتَنَى، تُرْوِي بِهَا الْقِيعَانَ، وَتُسِيلُ الْبُطْنَانَ، وَتَسْتَوْرِقُ الاْشْجَارَ، وَتُرْخِصُ الاْسْعَارَ؛ إنَّکَ عَلَى مَا تَشَاءُ قَدِيرٌ»[17]

«و ما را از بارانی سيراب فرما كه سودمند و سيراب كننده و روياننده گياهان باشد، و آنچه خشك شده دوباره بروياند، و آنچه مرده است زنده گرداند، بارانی كه بسيار پر منفعت، روياننده گياهان فراوان، كه تپّه ها و كوه ها را سيراب، و در درّه ها و رودخانه ها، چونان سيل جاری شود، درختان را پر برگ نمايد و نرخ گرانی را پايين آورد، همانا تو بر هر چيز كه خواهی توانايى.»

امام علی (ع) در این فراز از خطبه نورانی اش برای طلب باران، از خداوند درخواست باران نافع و سودمند می کند: « وَاسْقِنَا سُقْيَا نَافعَةً» اما گاهی باران با طوفان ها و صواعق و گرد بادها همراه می گردد، كه در عين باريدن، ضايعات فراوانی همراه دارد. آتش صاعقه انسان ها و خانه هايی را می سوزاند و خاكستر می كند و گردباد و طوفان سبب ويرانی خانه ها و ريشه كن شدن درختان می شود.

به همين دليل امام علی (ع) در دعای طلب باران خود عرضه می دارد: خداوندا! به وسيله ابرهای رام به ما باران عنايت كن نه به وسيله ابرهای سركش. «فِى دُعَاء اسْتَسْقَى بِهِ اللَّهُمَّ اسْقِنَا ذُلُلَ السَّحَابِ دُونَ صِعَابِهَا»[18].
جمعی از شارحان نهج البلاغه حکمت امام (ع) درخصوص طلب باران را طور ديگری تفسير كرده اند گفته اند: منظور از ابرهای رام و تسليم، ابرهای باران زا و منظور از ابرهای سركش، ابرهای بدون باران و پر سر و صداست.

نتیجه‌

از آيات قرآن و روايات استفاده می شود كه يكی از عوامل خشكسالی و كمی باران، گناهانی است كه مردم مرتكب می شوند و به سبب آن از اين رحمت واسعه الهی محروم می گردند. و استغفار و طلب باران از خداوند باعث باران های پربرکت و ریزش رحمت الهی می شود. در متون دینی ما وارد شده است كه هرگاه باران تأخير بيفتد و مردم در زحمت قرار گيرند؛ رو به درگاه خدا آورند. به طور گروهى به خارج شهر بروند و در زير آسمان نماز طلب باران را كه آداب خاصی دارد به جا آورند. از گناهان خود توبه كنند و خدا را به اسماء الحسنی اش بخوانند و دعا كنند، تا باران رحمت الهی نازل گردد. در خطبه 115 و هم چنين در خطبه 143 كه پيش تر ذكر كرديم تعبيرات بسيار زيبا و پرمعنا و گويايی درباره نماز طلب باران و چگونگی تقاضای اين رحمت الهی از خداوند آمده است كه به خوبی نشان می دهد،

پی نوشت ها

[1] – سوره ق، آیه 9.

[2] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه115.

[3] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه115.

[4] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 115.

[5] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 115.

[6] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه115.

[7] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه115.

[8] – کلینی، الکافی، ج2، ص374، ح2.

[9] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه143.

[10] – سوره اعراف، آیه 94.

[11] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه143.

[12] – سوره نوح، آیه11.

[13] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه143.

[14] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه143.

[15] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه143.

[16] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 143.

[17] – شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه143.

[18] – شریف رضی، نهج البلاغه، حکمت472.

فهرست منابع

1. قرآن کریم.
2. شریف رضی، محمدحسین، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، لقمان، چاپ سوم، 1379ش.
3. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح علی اکبر غفاری،  تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه،1363ش.