مدیران و کارگزاران سازمانها برای به انجام رساندن امور سازمانی خود علاوه بر معیارهای سازمانی و قانونی نیاز به مجموعه ای از رهنمودهای اخلاقی و ارزشی دارند که آنان را در رفتارها و اعمال اداری و سازمانی شان یاری دهد و نوعی هماهنگی و وحدت رویه در حرکت به سوی شیوه مطلوب جمعی و عمومی را برایشان میسر سازد. «منشور اخلاقیات سازمان» چنین موضوع مهمی را در سازمان تحقق می بخشد.

منشور اخلاقیات سازمانی چیست و چه کاربردی دارد؟

منشور اخلاقیات سازمانی سندی است حاوی معیارهای اخلاقی – ارزشی که برای ایجاد هماهنگی و وحدت رویه و روش در بین کارگزاران سازمان تدوین می شود و آنان را در رفتار و عملکردهایشان به سوی آرمانهای ارزشی سازمان هدایت می کند. انسانها متفاوت اند و با دیدگاههای متفاوتی در سازمان گردهم می آیند برای آنکه بتوانیم این تفاوتها را به اشتراک و یگانگی مبدل سازیم نیاز به سرمشق و الگویی داریم که آن را اصطلاحاً «منشور اخلاقیات سازمانی» نام نهاده اند. اندیشمندان و علمای مدیریت در زمینه اخلاقیات سازمانی به دو نکته اساسی اشاره کرده اند:

نکته اول آنکه قوانین و ضوابط سازمانی اگر چه برخی هماهنگی ها را در زمینه وظایف اداری و عملیاتی ایجاد می کنند، در موارد بی شماری ساکت هستند و هیچگونه طریقی را برای تصمیم گیرندگان ارائه نمی کنند.

نکته دوم آنکه آرمان اخلاقی – ارزشی سازمان برای همه افراد و اعضا روشن نیست و منشور اخلاقیات می تواند هادی و یاری دهنده مدیران و کارکنان باشد و آنان را به شناخت آرمانی مشترک از نظر ارزشی نایل سازد که این خود موجب انسجام، وحدت و یکپارچگی سازمان و اعضای آن خواهد شد و همدلی و همسازی را در سازمان ایجاد خواهد کرد.

بنابراین تعریف های مختلفی در مورد منشور اخلاقیات سازمانی ارائه شده است که هر یک بر جنبه خاصی تأکید کرده است اما وارویک (Warwick) بهترین تعریف از نظر جامعیت را عرضه داشته است. از نظر او منشور اخلاقیات سازمانی باید در برگیرنده چهار گونه مصلحت باشد: اول) مصلحت عمومی؛ دوم) مصلحت حکومتی و قانونی؛ سوم) مصلحت سازمانی و حرفه ای؛ و چهارم) مصلحت فردی.

یگانگی در مصالح چهارگانه

یکی از مشکلات عمده بر سر راه تدوین منشور اخلاقیات سازمانی تضاد و تعارض در این چهار دسته مصلحت است. فرضاً ممکن است مصلحت فردی با مصلحت سازمانی ناسازگار شود یا مصلحت عمومی و شخصی با هم مطابقت نکنند.

این مسئله در جوامعی که مصالح چهارگانه در قالب یک نظام اعتقادی و ارزشی واحد قرار ندارد بسیار مشکل آفرین است و تمام کوششها در مسیر سازش و مصالحه بین این عوامل متعارض شکل می گیرند. اما خوشبختانه در جامعه اسلامی، نظام ارزشی و اعتقادی همچون چتری فراگیر همه مصالح عمومی، حکومتی، سازمانی و شخصی را در بر گرفته است نوعی وحدت، انسجام و هماهنگی میان این عوامل برقرار شده است و هیچ گونه ناسازگاری و تعارضی در منشور اخلاقیات سازمانی بروز نمی کند.

هرگاه نظام ارزشی – اعتقادی در جامعه نهادینه شود و به صورت ارزش مسلط و غالب درآید. تمامی مصالح را در یک راستا، هم جهت و هماهنگ خواهد کرد و جایی برای تعارض و چندگانگی به صورت مخرب باقی نخواهد گذاشت. همه به سوی یک قبله و یک آرمان و هدف غایی می نگرند و این همراستایی نگاه ها و یگانگی قلب هاست که هماهنگی و همدلی پدید می آورد. سیاستگذاران بخش عمومی، مسئولان حکومتی، مدیران سازمانی و افراد جامعه همه به نوعی هماهنگی و وفاق کلی می رسند و با وجود تفاوتها و اختلافات سطحی و روشی در عمق و مبانی با هم یکسان می اندیشند و عمل می کنند.

مصالحه چهارگانه از دیدگاه نهج البلاغه و کلام مولا علی (ع)

بنابر نظریه وارویک، منشور اخلاقیات سازمانی بایستی دربرگیرنده چهارگونه مصلحت باشد که برای طراحی مدل منشور اخلاقیات با رویکرد علوی با تکیه بر فرامین عالیه کتاب نهج البلاغه، به این چهار مصالح بطور تفصیلی خواهیم پرداخت.

الف- مصلحت عمومی

مصلحت عامه، مجموعه ای از ارزشهاست که توجه به آن راهنمای کارگزاران و مدیران سازمانهاست. محتوای این مجموعه فراتر از رعایت صرف خواستها و آمال سیاسی است. مفهوم مصلحت عامه در تقوای رهبران، تحقق برابری، مساوات و عدالت متبلور می شود. در اینجا به برخی از گزاره های مندرج در نهج البلاغه که گویای مصلحت عامه است اشاره می شود که هر یک رهنمودی است روشن برای سیاستگذاران و هدایت کنندگان جامعه.

۱- شما و همه فرزندانم و کسانم را که نامه من بدو رسد سفارش می کنم به ترس از خدا و آراستی کارها، و آشتی با یکدیگر، که من از جد شما (ص) شنیدم که می گفت: آشتی دادن میان مردمان بهتر است از نماز و روزه سالیان.[1] 2- ترس از خدا موجب بینایی درونهای کور شماست و درمان بیماری کالبدهاتان و زداینده فساد.[2]

3- پس، داد مردم را از خود بدهید.[3]

4- با همگان یکسان رفتار کن، گاهی که گوشۀ چشم به آنان افکنی یا خیره نگاهشان کنی یا یکی را به اشارت خوانی، یا به یکی تحیّتی رسانی. تا بزرگان در تو طمع ستم بر ناتوانان نبندند و ناتوانان از عدالتت مأیوس نگردند.[4]

5- مبادا نکوکار و بد کار در دیده ات برابر آید.[5]

6- ستم راندن بر بندگان بدترین توشه است برای آن جهان.[6]

7- حالِ آن دسته دربارۀ من نیکوست که راه میانه پوید و از افراط و تفریط دوری جوید.[7]

9- میانه رو باش و از زیاده روی دست بدار.[8]

بدین ترتیب مصلحت عامه در کلام مولا علی (ع) با چند ویژگی هماهنگ و منسجم شکل گرفته است. مصلحت عامه با تقوا، خداترسی، عدالت، انصاف، میانه روی، تعادل رهبران و مدیران عالی تعیین می شود.

مصلحت عامه	در امور، تقوا و خداترسی پیشه کنید.
	در کارهایتان عدالت و انصاف را از یاد نبرید.
	میانه رو و متعادل باشید و از زیاده روی بپرهیزید.

ب- مصلحت حکومتی و قانونی

مصالح و منافع حکومتی و قانونی اعضای جامعه در قالب موازین و اصول مصوّب تبیین می شوند. از تکلیف های کارگزاران و مدیران سازمانها رعایت قانون و احترام به آن است. اما باید به خاطر داشت که رعایت قانون به معنای پیروی بی چون و چرا و ماشینی از قوانین نیست بلکه باید مدیران روح قانون را درک کنند و آن را با مصالح مراجعان و مصالح قانونی را با مصالح عامه تطبیق دهند.

حال از فرمایش علی (ع) در مصلحت حکومتی و قانونی بهره م ی گیریم:

۱- و چنگ در ریسمان قرآن زن و از آن نصیحت پذیر، حلالش را حلال و حرامش را حرام گیر و حقی را که پیش از این بوده است تصدیق دار…[9]

2- و آنجا که کار بر تو گران شود و دشوار و حقیقت کارها ناآشکار، به خدا و رسولش بازآر … و باز گرداندن به خدا گرفتن محکم کتاب او قرآن است و باز گرداندن به رسول گرفتن سنت جامع اوست که پذیرفته همگان است.[10]

3- و آیین پسندیده ای را برهم مریز که بزرگان این امت بدان رفتار نموده اند. و مردم بدان وسیلت بهم پیوسته اند، و رعیت با یکدیگر سازش کرده اند و آیینی را منه که چیزی از سنتهای نیک گذشته را زیان رساند تا پاداش از آنِ نهندۀ سنت باشد و گناه شکستن آن بر تو ماند.[11]

4- و از حضرتش از فرمودۀ رسول (ص) پرسیدند «پیری را با خضاب بپوشانید و خود را همانند یهود مگردانید». گفت: او که درود خدا بر وی باد چنین فرمود و شمار مرد دین اندک بود. اما اکنون که میدان اسلام فراخ گردیده و دعوت آن به همه جا رسیده، هر کس آن کند که خواهد.[12]

5- ترا نرسد که آنچه خواهی به رعیت فرمایی. و بی دستور به کاری دشوار در آیی.[13]

6- چون کار حکومت به من رسید، به کتاب خدا و آنچه برای ما مقرر نموده و ما را به حکم کردن بدان امر فرموده نگریستم، و از آن پیروی کردم.[14]

7- اما بعد من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزهای بیم نخوابد و در ساعتهای ترس از دشمن روی بر نتابد… آنچه که حق بود سخن او را بشنوید و او را فرمان برید.

همچنانکه در کلام مولا علی (ع) مشاهده می شود مصلحت حکومتی و قانونی در گرو رعایت قانون و اجرای درست آن است؛ با گذشت زمان نیز باید قانون را بررسی کرد و در آن حک و اصلاح لازم را به عمل آورد. مگر در مورد کتاب خدا که حکم آن ابدی و ازلی است.

مصلحت حکومتی و قانونی	از احکام الهی به عنوان قوانین ازلی و ابدی بی چون و چرا اطاعت کنید.
	در اجرای قوانین انعطاف پذیری داشته باشید.
	بدون دستور و قانون به کاری دست مزنید

ج- مصلحت سازمانی و حرفه ای

سومین جزء تشکیل دهنده منشور اخلاقیات سازمانی، رعایت مصالح سازمانی و حرفه ای است همان گونه که قبلاً اشاره شد توجه همه جانبه و متعادل به ارکان ارزشی منشور اخلاقیات سازمانی از اهمیت فراوانی برخوردار است. به م.صالح عمومی، قانونی، شخصی و سازمانی باید به گونه ای توجه شود که هیچ یک بر دیگری غلبه نکند و توجه به یکی موجب غفلت از دیگری نشود، بلکه هر کدام مکمل دیگری شود و مجموعه ای متکامل و متعادل و متعالی را به وجود آورد.

در برخی جوامع، سازمانها آن چنان حاکمیت و سلطه ای به دست آورند که انسانها را اسیر و بردۀ خود می کنند؛ انسان سازمانی ویژگی ها و خصوصیات سازمان را به خود می گیرد و از خصایل انسانی عاری می شود. در منشور اخلاقیات سازمانی جامعبۀ ما مصلحت و منفعت سازمانی و حرفه ای باید به گونه ای تدوین شود که سایر ارزشها، مخدوش و منکوب نشوند.

بهره وری، تخصص گرایی، توجه به دانش و علم در رشتۀ کاری و ایجاد وحدت در سازمان از زمرۀ مقوله هایی هستند که در مصالح سازمانی و حرفه ای باید مدنظر باشند.

اینک در کلام مولا علی (ع) به دنبال رهنمودهایی می گردیم که منشور اخلاقیات سازمانی جامعۀ ما را در این بخش شکل می دهند:

1- جایگاه زمامدار در این کار، جایگاه رشته ای است که مهره ها را به هم فراهم آرد و برخی را ضمیمه برخی دیگر دارد. اگر رشته ببُرد مهره ها پراکنده شود و از میان رود و دیگر به تمامی فراهم نیاید.[15]

2- و با دانشمندان فراوان گفتگو کن و با حکیمان فراوان سخن در میان نه، در آنچه کار شهرهایت را استوار دارد و نظمی را که مردم پیش از تو بر آن بوده اند برقرار.[16]

3- و والی چنانکه باید از عهده آنچه خدا بر او واجب کرده برنیاید، جز با کوشش و از خدا یاری جستن و خود را برای اجرای حق آماده نمودن.[17]

4- دلت را به اندرز زنده دار و به پارسایی بمیران، و به یقین نیرو بخش و به حکمت روشن گردان.[18]

۵- مدیریتها میدانهای آزمایش مردان است.[19]

6- کاری که به عهده توست، نانخورش تو نیستی بلکه بر گردنت امانتی است. آن که تو را بدان کار گمارده، نگهبانی امانت را به عهده ات گذارده.[20]

7- پس شریح! مبادا این خانه را از جز مال خود خریده یا بهای آن را از جز حلال به دست آورده باشی. چه آنگاه خانۀ دنیا را زیان کرده ای و خانه آخرت را از دست داده ای.[21]

8- و همانا من به خدا سوگند می خورم. سوگندی راست. اگر مرا خبر رسد که تو در فیی مسلمانان (آنچه بدون جنگ نصیب مسلمانان شود) اندک یا بسیار خیانت کرده ای، چنان بر تو سخت گیرم که اندک مال مانی و درمانده به هزینۀ عیال، و خوار و پریشانحال.[22]

۹- میانه رو باش و از زیاده روی و اسراف دست بدار! و امروز، فردا را به خاطر آر و از مال نگاه دار چندانکه تو را

کارساز است.[23]

۱۰- اما بعد، واگذاردن آدمی آنچه را به عهده دارد و عهده دار شدن وی کاری را که دیگری باید گزارد، ناتوانی است

آشکار و اندیشه ای تباه و نابکار.[24]

۱۱- پس بر کارهای آنان مراقبت دار و ناظری راستگو و وفا پیشه برایشان بگمار که مراقبت نهایی تو در کارهایشان، وادار کننده آنهاست به رعایت امانت، و مهربانی است بــر رعیت.[25]

همان گونه که از سخنان مولا علی (ع) مستفاد می شود، مصلحت سازمانی و حرفه ای در موارد زیر خلاصه می شود:

بصیرت مدیران و کارگزاران و محور بودن آنان در امور، مشورت با دانشمندان، پرهیز از اسراف، انجام دادن اموری که بر عهده آنان است و نظارت بر انجام صحیح آن امور.

مصلحت سازمانی و حرفه ای	مدیران و رهبران سازمان همچون رشته های تسبیح اند، وحدت بخش و انجام دهنده، پس محور سازمان باشید و نیروهایی را متفق و متحد سازید.
	به هر کس در سازمان کاری در خور او محول کنید.
	از اسراف بپرهیزید.
	حافظ بیت المال و اموال سازمان باشید.
	مراقبت و نظارت را از یاد مبرید.
	مشورت با علما و دانشمندان را فراموش نکنید.
	به خاطر داشته باشید که شما امانت دار مردم هستید، این شغل سازمانی امانتی است نزد شما، نه فقط وسیلۀ امرار معاشتان.

د- مصلحت شخصی

انسجام میان افراد و اعضای جامعه و پیوند آنها با دولت به حکومت نیرو و توان می بخشد. هرگاه ارزشها و انتظارات فردی و ارزشهای مورد قبول جامعه و سازمانها یکسان باشند دیگر نمی توان بین مصلحت شخصی و سازمانی و عمومی فرقی قائل شد. ارزشهایی فردی محسوب می شوند که اگر افراد آنها را در سازمان رعایت کنند موجب تسهیل امور دولتی و سازمانی و برداشتن گامهایی در جهت مصالح عمومی در جامعه می شود.

در سخنان گهربار امام علی (ع) بسیار در این زمینه توصیه شده است که به بیان برخی از آنها می پردازیم:

۱- پسرکم، خود را میان خویش و دیگری میزانی بشمار، پس آنچه را برای خود دوست می داری برای جز خود دوست بدار و آنچه تو را خوش نیاید برای او ناخوش شمار. و ستم مکن چنانکه دوست نداری بر توستم رود و نیکی کن چنانکه دوست می داری به تو نیکی کنند … و بدان که خودپسندی آدمی را از راه راست بگرداند.[26]

۲- بهنگام خشم خویشتندار باش و تندی و سرکشی میار و دست قهر پیش مدار و تیزی زبان بگذار.[27]

3- بندگان خدا بدانید که پرهیزکاری خانه ای است چون دژ استوار، و ناپارسایی خانه ای بی بنیاد و خوار، نه ساکنانش را از آسیب نگاهبان است و نه کسی که بدان پناه برد در امان است … با پرهیزکاری توان ریشۀ خطاها را برید و با یقین به نهایت درجه بلند توان رسید.[28]

4- و بپرهیز از خود پسندیدن و به خودپسندی مطمئن بودن و ستایش را دوست داشتن که اینها همه از بهترین فرصتهای شیطان است تا بتازد، و کرده نیکوکاران را نابود سازد.[29]

۵- خوشا به حال کسی که خود را کوچک شمارد و کسب و کارش پاک و نیتش پسندیده و خلقش نیکو باشد.[30]

6- نشانۀ ایمان آن است که راست گفتن را در جایی که به تو زیان می رساند بر دروغ گفتن در جایی که سود می دهد ترجیح دهی.[31]

۷- پس نیکوترین اندوخته خود را کردار نیک بدان و هوای خویش را در اختیار گیر و بر نفس خود بخیل باش و زمام آن را در آنچه برایت روانیست رها مگردان.[32]

بدینسان مصلحت شخصی در سخنان امیر مؤمنان (ع) به گونه ای روشن و دقیق ترسیم شده است که می تواند بخش اصلی منشور اخلاقیات سازمانی را تشکیل دهد.

مصلحت شخصی	در انجام امور، خودپسندی پیشه نکنید.
	خویشتن دار و شکیبا باشید
	پرهیزکاری را در همۀ کارها از یاد مبرید
	راستگو و درستکار باشید و کردارتان را نیکو گردانید.

منشور چهار وجهی اخلاقیات سازمانی، زیبندۀ جامعه امروز است؛ مدیران، سیاستگذاران و کارگزاران بخش عمومی و سازمانها در زیر ذره بین مردم و جامعه قرار دارند و هر حرکت و رفتار آنان می تواند حساسیتهای زیادی را در جامعه نسبت به نظام حکومتی ایجاد کند. منشور اخلاقیات سازمانی با جهتگیری های ارزشی – اعتقادی موجب می شود تا رفتارها و اعمال مأموران حکومت و سازمانهای بخش عمومی به گونه ای شکل گیرد که مایۀ مباهات و سربلندی نظام و رضایت و خشنودی اهل جامعه شود. الگوهای ارزشی – اخلاقی در منشور اخلاقیات تبلور پیدا می کنند و معیارهایی را برای هدایت مدیران، کارگزاران و سیاستگذاران حکومتی به دست می دهند.

نتیجه گیری

در این نوشتار، با بهره گیری از کلام مولا علی (ع) به عنوان یک بافت انسجام دهنده و وحدت بخش که مصالح چهارگانه را در منظومه ای واحد و با جهت گیری ارزشی ویژه قرار می دهد، کوشش شد تا منشور منسجمی از اخلاقیات سازمانی برای جامعه امروز کشور ارائه شود.

ابعاد چهارگانه این منشور به گونه ای با هم پیوند خورده اند که تعارض و تضادی ایجاد نشود و شاید این موضوع مهمترین وجه تمایز منشور اخلاقیات سازمانی ارزشی – اعتقادی با سایر منشورهای اخلاقیات سازمانی باشد. این منشور، مجموع رهنمودهایی را عرضه می کند که عملکرد و اقدامهای صحیح کارگزاران حکومتی را به صورتی روشن و شفاف مشخص می سازد و معیارهایی را برای انتخاب و تصمیم گیری در اختیار آنان قرار می دهد که مصالح جمعی و فردی، حکومتی و سازمانی و قانونی و حرفه ای را به همراه هم تحقق می بخشد. البته آنچه در اینجا ارائه شد اجمالی است در چارچوب اولیه منشور اخلاقیات سازمانی. باشد که با مساعی فکری و علمی اندیشمندان و پژوهشگران این راه ادامه یابد و منشور اخلاقیات سازمانی متناسب با جامعه متعالی امروز کشور تدوین و تنظیم شود.

پی نوشت ها

[1] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 47.

[2] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 198.

[3] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۱.

[4] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 46.

[5] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 53.

[6] . شریف رضی، نهج البلاغه، کلمات قصار 221.

[7] . شریف رضی، نهج البلاغه، خطبه 127.

[8] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه 21.

[9] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۶۹.

[10] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.

[11] . شریف رضی، نهج البلاغه، نامه ۵۳.