اسلام برای تحقق صلح و عدالت در جامعه انسانی، وجود بسترهایی را لازم می شمارد که در بسیاری از آیات قرآن و همچنین فرازهایی از نهج البلاغه به آن ها اشاره شده و این متون دینی به دلیل ماهیت واحد الهی، منابع معرفتی غنی محسوب شده که می توانند در رسیدن جوامع انسانی به صلح و آرامش و توسعه پایدار نقش مهمی ایفا کنند.

عقلانیت و خردمندی

تعقل که ویژگی برجسته و ذاتی بشر است، عاملی برای تفاهم و اساس معرفت به شمار می رود. در بسیاری از آیات قرآن کریم، انسان به تعقل و تفکر فرا خوانده شده که نشان دهنده جایگاه منیع عقل می باشد. عقلانیت به منزله شاخصه ای پسندیده، مایه کمال شخصیت انسانی است و در بعد اجتماعی پیشرفت و ترقی را در سایه صلح و آرامش به همراه می آورد.

انسان های عاقل هم در رفتارهای فردی خود رفتار سنجیده ای دارند و هم اجتماعی را شکل می دهند که پایه سنجش عقلانی امور به پیش می رود و از افراط ها و تفریط ها به دور است. یکی از مهمترین آثار عقلانیت تحقق صلح و آرامش در جامعه است؛

چرا که به حکم عقل، جنگ و خشونت مایه بی ثباتی و تنش اجتماعی می شود و هزینه های فراوان روانی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و … را به جامعه تحمیل می کند و مانع تمرکز افراد جامعه در رسیدن به رشد و پیشرفت می گردد. بنابراین، هر رفتاری که مبتنی بر عقلانیت باشد، به سود بشر است و هر رفتاری که با عقلانیت ناسازگار باشد، باید طرد گردد.

امام علی (ع) در بیان ارزش شناسی عقل، آن را ودیعه الهی می داند که اسباب دستیابی به سعادت را فراهم می آورد. این تعابیر نشان می دهد که عقل هم متکفل دنیاست و هم متکفل آخرت و نجات بخش هر دو ساحت. امیرالمؤمنین (ع) می فرماید:

«خداوند عزّوجل در فرشتگان عقل را بدون شهوت و در چهار پایان شهوت را بدون عقل و در فرزندان آدم هر دو را قرار داد. کسی که عقلش بر شهوتش غالب گردد، از فرشتگان بهتر و آن که شهوتش بر عقلش غالب شود، از چهار پایان بدتر است».[1]

آنچه که در موضوع عقل از نگاه امام (ع) اهمیت مضاعف می یابد، نسبت جدی آن با مقوله ایمان و مخالت با هوای نفس است. به همین دلیل امام (ع) در نامه ۵۳ نهج البلاغه خطاب به مالک، او را به گفتگوی بسیار با اندیشمندان فرا می خواند و آن را مایه آبادانی و اصلاح شهرها و برقراری نظم و قانون می داند. همچنین ایشان می فرماید:

«دو کس در دنیا پشت مرا شکستند: یکی کسی که زبان باز و فاسق است و دیگری کسی که نادان و عابد است. آن یکی با زبانش فسق خود را می پوشاند و آن دیگری با عبادتش نادانی خود را پنهان می کند. پس از دانشمندان فاسق و عبادت کنندگان جاهل بپرهیزید، آنان فتنه هر گرفتار فتنه ای هستند. همانا من از پیامبر خدا (ص) شنیدم که فرمود: یا على! تباهی امت من، به دست هر منافق زبان بازی است».[2]

در این عبارات بر عقل و خردمندی انسان تأکید شده است؛ چرا که جاهلان بر اثر نادانی دچار فتنه خواهند شد. جامعه ای که در آن زبان بازی و نادانی مقدم بر خردمندی شود، سرانجامی جز تباهی نخواهد داشت و در چنین جامعه ای امکان تحقق صلح و عدالت وجود نخواهد داشت.

همچنین امام علی (ع) می فرماید: «هر که یک خصلت خوب پا بر جا از خصلت های نیک به من تحویل دهد، به خاطر آن او را می پذیرم و از نداشتن خصال دیگرش می گذرم، ولی از نداشتن عقل و نداشتن دین نمی گذرم، زیرا جدایی از دین، جدایی از امنیت است و زندگی در هراس، گوارا نباشد و نبودن عقل، نبودن زندگانی است و بی خرد را جز با مردگان هم ردیف نمی کنند».[3]

در اینجا نیز امیرالمؤمنین (ع) بر خرد گرایی در جامعه تأکید می کند تا جایی که نبود خرد در جامعه را با نیستی جامعه یکسان می داند.

اخلاق گرایی

عدم رعایت اصول اخلاقی و انسانی، خود به خود، زمینه را برای کینه ها و دشمنی ها فراهم می کند و روابط مسالمت آمیز انسان ها را به مخاطره می اندازد.[4] اصولاً رذایل اخلاقی در منیّت و خود خواهی آدمی ریشه دارد و عمل کردن بر اساس این رذایل سبب می شود که آدمی برای کسب خواسته خود، حق دیگران، حرمت ایشان یا منافع آن ها را زیر پا بگذارد و دیگران را در تقابل با خود قرار دهد.

اهمیت اخلاق در تحقق صلح و آرامش، از نظر امیرالمؤمنین (ع) حائز اهمیت است. امام علی (ع) دوری از خودپسندی، غلبه بر شهوات، انجام اعمال صالح، قناعت و … را نمونه هایی از مؤلفه های اخلاقی می داند که مایه صلح و آرامش را در جامعه به ارمغان می آورند.

حضرت علی (ع) در خلال جنگ صفین شنید که بعضی از یارانشان به لشکریان دشنام می دهند به آنان فرمود: «من نمی خواهم شما مردمی ناسزاگو باشید … به جای ناسزا گفتن چنین بگویید؛ خداوند! خون های ما و خون های آنان را حفظ فرما و در میان ما و آنان صلح را برقرار نما».[5]

امير المؤمنین (ع) خودپسندی را به عنوان یک رذیله اخلاقی، آفت عقل و حسود نسبت به آن معرفی کرده و می فرماید: «عُجْبُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ، أَحَدُ حُسَّادِ عَقْلِهِ»؛[6] «خود پسندی انسان، یکی از حسودان عقل اوست». در جای دیگر، پرتو دروغین طمع را کشتارگاه خرد برشمرده و می فرماید: «أَكْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ، تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ»؛[7]  «بیشترین قربانگاه عقل ها در پرتو طمع هاست».

از این رو، طبق بيانات اميرالمؤمنین (ع)، خودپسندی و طمع از جمله رذایل اخلاقی هستند که عقل را زایل می کنند و چون عدم وجود عقل و خرد، جامعه را از سمت صلح و آرامش منحرف می سازد، رذایل اخلاقی نیز همانند سدی مانع تحقق صلح و آرامش در جامعه می باشند و برعکس، در جامعه اخلاق محور که اصول اخلاقی، چه به صورت فردی و چه به صورت جمعی، ارزش تلقی می گردد، آمادگی تحقق صلح و آرامش را در بستر خود دارد.

امام علی (ع) در اندرزهای خود همواره بر خویشتنداری و قناعت و انجام عمل صالح تأكيد می کند و می فرماید: «پس نیکوترین اندوخته تو باید اعمال صالح و درست باشد، هوای نفس را در اختیار گیر و از آنچه حلال نیست خویشتنداری کن».[8]

فقدان خشونت

تند خویی و خشونت جویی، امکان تمسک به عقل را می گیرد و اگر این آفت در جامعه ای به عنوان مؤلفه فرهنگی پایدار شود، به جنون توده منجر خواهد شد و شکسته شدن متداوم هنجارها و سست شدن پایه های اجتماع از نتایج قابل انتظار آن خواهد بود.

با توجه به نامه ۷۶ نهج البلاغه، انسان خشمگین در تملک شیطان قرار می گیرد که دیگر نه عقلی برایش می ماند و نه اراده ای و انسانی که به شیطان و آتش نزدیک شده، از خدا دور می شود.[9] بسیاری از کارگزاران آن دوران، به تبعیت از دوران جاهلی، با ستیزه جویی و خشم راهی می جستند که به قدرت نزدیک شوند و با ایجاد وحشت در اطراف خود، زمینه ای امن برای زندگی خویش فراهم کنند.

بنابراین، اغلب عقلانیت در شکل مجادله، قصد نزدیکی به قدرت و ظلم به رعیت را در پی داشت و آنچه تباه می گردید، سرشاخه های خرد و معرفتی بود که به دست اندک بزرگان قوم بنا نهاده شده بود. امیرالمؤمنین علی (ع) خود از بزرگان قوم بود و فواید فرو خوردن خشم و بردباری کردن و انجام اعمال عقلانی روزگار را می دانست.

بنابراین، ایشان بسیار کاربردی و در قالب اندرز، تکنیک های تحقق صلح در جوامع انسانی را بردباری، در اختیار گرفتن تیزی زبان و دوری از شتاب زدگی در خشم می داند. به عقیده ایشان در غیر این صورت، صلح و امنیت از بین می رود و روابط انسانی جز خشونت و جنگ، نتیجه ای نخواهد داشت.[10]

ایشان در این خصوص می فرماید: «خشم و شدت و غضب و سرکشی و قدرت و تیزی زبانت را در اختیار گیر و از تمام این امور به بازداشتن خود از شتاب در انتقام بپرداز و با به تأخیر انداختن حمله و سطوت خود را حفظ کن تا خشمت آرام گردد و عنان اختیارت را به دست گیری».[11]

امیرالمؤمنین (ع) در جایگاه یک کارگزار حکومتی، در هر موقعیت و بحرانی که امکان حل و فصل امور با وجوه مسالمت آمیز بود، از کاربست خشونت دوری می گزید و فضای خشونت بی جا در حوزه حکومتی را با دامنه دار شدن گستره آن در سطح جامعه همراه می دید.

از طرف دیگر، امام علی (ع) ابزار ریاست را سعه صدر می دانست و جوهره سیاست را ملایمت می دانست. به طور مشخص هر فرهنگ سیاسی که غضب و عدم توسعه سعه صدر در آن پر رنگ باشد، همواره تنش، تغییر و عدم ثبات و به تبع آن، اختلال در نظام را تجربه می کند.[12]

برای نمونه می توان به رفتار امام (ع) پس از آن که جاسوسان ایشان از مغرب گزارش دادند، معاویه مردمی از شام را به قصد تشنج به حج فرستاده است، اشاره نمود که حضرت (ع) نامه ای به استاندار مکه نوشت و در آن به حفظ مکه با رعایت احتیاط، دقت، نصیحت گری، اندیشه ورزی و قاطعیت امر نمود که نشان از پرهیز از خشونت ابتدایی در مواجهه با موقعیت های آسیب زننده دارد.

اتحاد و پیروی از رهبر عادل

یکی از عواملی که قدرت یک کشور را افزایش می دهد، اتحاد و همدلی مردم با مسئولان آن کشور است. اگر مردم با حکومت همراه نباشند و به دستورات رهبر و حاکم خود اعتنایی نکنند و از اوامر او سرپیچی نمایند، مسلماً هر چند رهبری عادل در رأس امور قرار گرفته باشد، آن حکومت دوام نداشته و با چالش های متعددی مواجه خواهد شد و نمی تواند به اهداف خود نایل آید.

از این رو امام علی (ع) در موارد متعددی از مردم می خواهد که با حکومت وی همکاری نموده و از ایجاد چالش و سنگ اندازی خودداری کنند تا وی بتواند به درستی عدالت و صلح را در جامعه برقرار نماید. ایشان می فرماید: «ای مردم! مرا بر کار خود یار باشید و فرمانم را اطاعت کنید. به خدا سوگند که داد ستمدیده را از آن که بر او ستم کرده بستانم و مهار ستمکار را بگیرم و به ناخواه او را تا به آبشخور حق کشانم».[13]

بنابراین، یکی از نقش های مردم در تحقق صلح و عدالت اجتماعی این است که اولاً، حاكم عادل را برای رهبری خود برگزینند و با کسی بیعت کنند که شایسته رهبری و حکومت باشد. ثانیاً، وقتی حاکم عادل در رأس حکومت قرار گرفت، از اوامر و دستورات او اطاعت و پیروی کنند.

اجتماع پذیری

امیرالمومنین (ع) در خطبه ۵۶ نهج البلاغه، تجربه عملی افتخار آمیز خود را در مقابله با حاکمیت وابستگی های اجتماعی قومی، با اشاره به جنگیدن با اقوام و هم قبیله ای های خود که در مقابل اسلام ایستاده بودند، بیان می کند.

ایشان همراه با تمرکز بر ارزش ها و باورها، محیط فیزیکی و اجتماعی و جامعه پذیری اجتماعی و سیاسی را مهم تلقی کرده و در خصوص میل به زندگی در جمعیت های انبوه می فرماید: «همیشه با بزرگ ترین جمعیت ها باشید که دست خدا با جماعت است و از پراکندگی بپرهیزید که انسان تک و تنها بهره شیطان است، همانطور که گوسفند تنها طعمه گرگ».[14]

بی شک، یکی از بزرگترین تلاش های فرهنگی امام علی (ع)، اقدام برای زدودن ریشه های حمیت های قومی و قبیله ای و جایگزینی مؤلفه های ارزش گذارانه دیگر بوده است. در خطبه قاصعه که ارزش های جاهلی در آن کوچک و خوار شمرده می شود، امام (ع) به تقابل با حمیت های جاهلی و توضیح در خصوص مبدئیت ابلیس برای آن بر می خیزند و از مردم می خواهد شراره های عصبیت و تعصب و کینه های جاهلی را در قلب هایشان خاموش کنند.[15]

امیرالمومنین (ع) با تقسیم بندی نوین اجتماعی، مقسم ارزش گذارانه قومیت و قبیله را کنار می نهند و مردم را در دو دسته برادران ایمانی و همنوعان بشری قرار می دهد و به مدارای با هر دو دسته نیز سفارش می کند و می فرماید:

«مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز چون حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی؛ زیرا مردم دو دسته اند: عده ای برادر دینی تو و عده ای دیگر همانند تو در آفرینش هستند».[16]

لذا انسان ها اگر نگرش خود را از دوست و دشمن، به برادر و همنوع تغییر جهت دهند، بسیاری از مسائل حل خواهد شد. در جامعه ای که افراد بر محور نگرش برادری و همنوعی اجتماعی گردند، تحقق صلح و عدالت و در نهایت آرامش امکان پذیر خواهد بود.

نتیجه گیری

نهج البلاغه اقیانوسی پهناور و ژرف و جهانی بیکران است که می توان با تدبر در آن، مطالبی ناب و انسان ساز در ابعاد سعادتمندی بشر از آن استنباط و استخراج کرد. شرایط تحقق صلح عادلانه و پایدار در جامعه، به خوبی در نهج البلاغه تبیین گردیده است.

پی نوشت ها

[1] . صباغچی، عقلانیت و صلح در اسلام، ص21.

[2] . ابن بابویه، علل الشرائع، ج1، ص69.

[3] . کلینی، اصول کافی، ج2، ص643.

[4] . احمدیان احمد آبادی و فلاهتی، اصول اخلاقی و تربیتی برخورد با دشمنان در سیره امیر مومنان، ص33.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 207.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 212.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 219.

[8] . فیض الاسلام، ترجمه و شرح نهج البلاغه، ص992.

[9] . درخشه و شریعتمداری، مولفه های سازنده فرهنگ سیاسی شایسته در سپهر سیاست ورزی امام علی (ع)، ص19.

[10] . اسلامی و بهرامی، پدیدار شناسی تکنیک های امام علی (ع) برای صلح، ص4.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 53.

[12] . درخشه و شریعتمداری، مولفه های سازنده فرهنگ سیاسی شایسته در سپهر سیاست ورزی امام علی (ع)، ص19.

[13] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 136.

[14] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 127.

[15] . درخشه و شریعتمداری، مولفه های سازنده فرهنگ سیاسی شایسته در سپهر سیاست ورزی امام علی (ع)، ص19.

[16] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 53.

منابع

1. ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، جامعه مدرسین، 1385.
2. احمدیان احمد آبادی، اکرم؛ فراهتی، عباس، اصول اخلاقی و تربیتی برخورد با دشمنان در سیره امیر مومنان، دو فصلنامه آموزه های تربیتی در قرآن و حدیث، ش1، 1394.
3. اسلامی، روح اله؛ بهرامی، عین القاضی، پدیدار شناسی تکنیک های امام علی (ع) برای صلح (مطالعه موردی عهدنامه مکتوب خطاب به مالک اشتر، جستارهای سیاسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ش3، 1393.
4. درخشه، جلال؛ شریعتمداری، احمد، مولفه های سازنده فرهنگ سیاسی شایسته در سپهر سیاست ورزی امام علی (ع)، فصلنامه سیاست، ش1، 1397.
5. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
6. صباغچی، یحیی، عقلانیت و صلح در اسلام، روابط فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، ش2، 1394.
7. فیض الاسلام، علی نقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، نشر سپهر، 1365.
8. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

زرقانی، سید هادی؛ چناری، سمیرا، تبیین مبانی صلح در اسلام با تأکید بر نهج البلاغه، فصلنامه آیین علوی، شماره 3، 1400، ص 68-45.