امام على (ع) نه تنها در رفتار توليدى، بلکه در مصرف نيز الگویی کامل برای مسلمانان به شمار می روند. مخارج شخصی امام علی (ع) همواره در حد نیازهای اولیه و ضروری بود و ایشان به زندگی زاهدانه و ساده ای بسنده می کردند. مقاله حاضر گزارشی از مخارج شخصی امام علی (ع) در ازدواج، مسکن، خوراک و پوشاک و تعلیم و تربیت ارائه می دهد.

مخارج شخصی امام علی (ع)

مخارج شخصى مصرفى به مبالغى گفته مى شود که فرد و يا خانوار برای امورى مانند خوراک، پوشاک، مسکن، ازدواج، حمل و نقل و تفريحات خود هزينه مى کند. معادل واژه مصرف در زبان عربى استهلاک است. این نام گذاری به این دلیل است که استهلاک موجب از بين رفتن کالا يا خدمت در زمان حال مى شود.

اگرچه مخارج شخصی مصرفى لازمه حفظ و تداوم زندگى است و از اين جهت تأمين آن ها اهميت فراوان دارد، ولى به دليل معادله اى که بين اين مخارج شخصی و مخارج سرمايه گذارى براى نيازهاى آينده از يک سو و مخارج مشارکت هاى اجتماعى از سوى ديگر برقرار است، عدم اعتدال در آن موجب آسيب ديدن پايدارى اقتصاد خانوار در دراز مدت و نیز عدم تعادل اجتماعى خواهد شد. از اين رو تنظيم مخارج شخصی مصرفى در اقتصاد اهميت فوق العاده اى دارد.

امام على (ع) همانگونه که در رفتار توليدى الگویی کامل بودند، در مصرف نيز نمونه ايده آلى از رفتار مصرفى فرد مسلمان را مجسم کرده اند. بررسی مخارج شخصی امام علی (ع) با مطالعه سيره ایشان در اين زمينه در ضمن چند بحث صورت می گیرد:

مخارج شخصی امام علی (ع) در ازدواج

امام على (ع) در سال نخست هجرى و در سن 24 سالگى ازدواج کرد. در آن زمان، گرچه امام (ع) قلبى سرشار از عشق و ايمان به خداوند داشت، دست او از درهم و دينار خالى بود. با اين حال، امام (ع)، حضرت فاطمه (س) را از پيامبر (ص) خواستگارى کرد. در روايات، مقدار مهريه حضرت فاطمه (س) با رقم هاى متفاوتى مانند 480، 400 و 500 درهم نقل شده است.[1] در مسند ابى يعلى از زبان امام على (ع) چنين نقل شده است:

«هنگام ازدواج با حضرت فاطمه (س) از رسول خدا (ص) پرسیدم: کدام را بفروشم اسب يا سپرم را؟ فرمود: سپرت را بفروش. آن را به 12 اوقيه (معادل 480 درهم) فروختم و مهريه حضرت فاطمه (س) همان بود».[2]

مراسم رسمى شب زفاف امام على (ع) و حضرت فاطمه (س) در ماه شوال سال دوم هجرى، پس از جنگ بدر برگزار شد.[3] بر اساس سنت رسول خدا (ص)، جشن ازدواج با وليمه برگزار مى شود. امام على (ع) به اين منظور، گوسفندى را قربانى و جمعى از اصحاب را بر آن دعوت کرد.[4]

مخارج شخصی امام علی (ع) در مسکن و لوازم خانه

رسول خدا (ص) اثاث منزل امام علی (ع) را با پول مهريه تهيه کرده بود. ابن شهر آشوب صورت جهيزيه حضرت زهرا (س) را اين گونه نقل کرده است:

«پيراهن زنانه به 7 درهم، روسرى بلند به 4 درهم، قطيفه مشکى خيبرى، تخت مخصوص عربى که از چوب و ليف خرما مى ساختند، دو تشک که يکى پشمى و ديگرى از ليف خرما بود، چهار بالش که از پشم و ليف خرما پر شده بود، پرده خانگى، حصيرى براى فرش کردن خانه، آسياب دستى، کاسه مسى، مشکى از پوست، کاسه اى چرمى براى شير، ظرف آب، آفتابه براى وضو و دست شويى، دو بازو بند نقره اى، چند کوزه سفالين».[5]

گويند وقتى ابوبکر، سلمان فارسى و بلال اين اقلام را نزد رسول خدا (ص) آوردند، حضرت (ص) با دیدن آن ها گريست، به گونه اى که اشک بر صورت ايشان جارى شد. سپس، سر به آسمان بلند کرد و فرمود: خدايا، به مردمى که بیشتر ظروف آن ها از سفال است، برکت عطا کن».[6]

خانه اى که امام على (ع) در ابتدا براى زندگى مشترک اجاره کرده بود، در مکانی دور قرار داشت.[7] پس از ازدواج، رسول خدا (ص) از آن ها خواست که نزد او باشند. اما گويا در جوار خانه رسول خدا (ص)، خانه خالى نبود، بعد از درگذشت حارثه بن نعمان و واگذارى خانه اش، امام علی (ع) و همسرش همسایه رسول خدا (ص) شدند.[8] اين خانه در جوار خانه رسول خدا (ص) قرار داشت و هم اکنون داخل ضريح قرار گرفته است.[9]

در کتاب های تاريخی امام علی (ع) را صاحب خانه دیگری ندانسته اند، ولى در متن يکى از وقف نامه هاى ايشان به خانه اى در محله بنى زريق که هم اکنون در غرب مسجد النبى (ص) مقابل باب السلام واقع شده، اشاره شده است.[10] همچنين از قرائن بدست مى آيد که حضرت علی (ع) خانه اى نيز در ينبع داشته اند.

امام علی (ع) در دوران خلافت از ساخت خانه جديد اجتناب کرد. وضعيت مسکن ايشان در اين دوره در حديثی از امام باقر (ع) چنين بيان شده است:

«او پنج سال بر مردم حکومت کرد، در حالی که هيچ آجرى روى آجرى نگذاشت و هيچ خشتى بر خشتى ننهاد».[11]

هنگامى که در کوفه از ايشان پرسیدند: کدام یک از دو کاخ حکومتی را بر می گزینید؟ فرمود:

«مرا در کاخ هلاکت و تباهى مسکن ندهيد». امام (ع) آنگاه در منزل خواهر زاده خود، جعدة بن هبيرة مسکن گزيد».[12]

از اين روايات و نيز توصيه هاى امام (ع) به اصحاب خود درباره سادگى مسکن[13] بدست مى آيد که ايشان با تجمل و وسعت بيشتر از مقدار نياز مسکن، مخالف بوده اند.

مخارج شخصی امام علی (ع) در خوراک

مخارج شخصی خوراک در الگوى مصرف امام علی (ع) کمترين مقدار ممکن بوده است. حکايات شنيدنى و شگفت آورى در صرفه جويى و قناعت ايشان در مصرف خوردنى ها و آشاميدنى ها نقل شده است.[14] امير مؤمنان (ع) همواره نان جو که از آرد صاف نشده تهيه مى شد، مى خورد، به گونه اى که نخاله هاى آرد بر روى نان قابل مشاهده بود. خشکى و سفتى اين نان ها به حدى بود که بايد به کمک زانو تکه تکه مى شد.

امام (ع) این نان ها را درون صندوق و يا کيسه اى می گذاشت و بر آن مهر مى زد تا مبادا ديگران از سر دلسوزی، خورشتى بر آن بيفزايند. امام علی (ع) مى فرمود: «دوست ندارم به جز چيزى که بدان علم دارم، چيز ديگرى را به شکمم وارد کنم».[15]

از سوى ديگر امام (ع)، کسانى را که به دلیل سوء برداشت از سيره ايشان، خوردن غذاهاى پاکيزه را بر خود حرام می کردند، عتاب می کند و با بيان تفاوت خود با آن ها، به دلیل عهده دار بودن رهبرى جامعه اسلامى، آنان را به استفاده صحيح از نعمت هاى الهى فرا مى خواند.

مخارج شخصی امام علی (ع) در پوشاک

امام على (ع) در سنت گفتارى خود، بر رعايت حد اعتدال تأکيد مى نمود و مخارج شخصی پوشاک ایشان کمترين مقدار ممکن بود. لباس امام علی (ع) غالبا دارای سه قسمت بود: يک شلوار که بلندی آن تا نصف ساق بود، يک پيراهن که بلندی آن تا روى پا بود و يک دوش انداز که از جلو تا روى سینه و از پشت تا روى باسن را مى پوشاند.

جنس اين لباس ها معمولا از کرباس يا پشم و رنگ آن ها سفيد بود و ارزش آن ها از سه يا چهار درهم و يا يک دنيار تجاوز نمى کرد. اگر اندازه آستين و يا ادامه پيراهن بيشتر از مقدار نياز بود، اضافه آن را قطع مى کرد و تا حد ممکن، لباس خود را وصله مى زد و از خريدن لباس نو اجتناب مى کرد.[16] يک بار با اشاره به اين موضوع فرمود:

«به خدا سوگند! اين پيراهن را وصله زدم آن قدر وصله زده ام که از وصله کننده آن شرم دارم. کسى به من گفت: چرا اين لباس کهنه را دور نمى اندازى؟ گفتم: از من دور شو! روهروان شب، صبحگاهان ستايش مى شوند»؛ (آن ها که بيدار بودند و ره سپردند و به مقصود رسيدند از آن ها که خواب ماندند و به مقصد نرسيدند، شناخته مى شوند).[17]

امام علی (ع) در پاسخ اعتراض کسانى که به سادگى و کهنگى و يا اندازه لباس ايشان اعتراض مى کردند، فرمود: اين لباسى است که مؤمنان از آن بهره می گیرند و قلب را خاشع و نفس را رام مى سازد و عورت را بهتر مى پوشاند و نياز را برآورده مى کند.[18]

برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره مخارج شخصی خوراک و پوشاک در سیره امام علی (ع)، می توانید مقاله الگوی مصرف خوراک و پوشاک امام علی (ع) نماد ساده زیستی را مطالعه کنید.

مخارج شخصی امام علی (ع) در تعليم و تربيت

اگر بتوان مخارج آموزش و پرورش خانواده را جزء هزینه مصرفى به حساب آورد، اين مخارج شخصی در نگاه امير مؤمنان (ع) بالاترين درجه اهميت را داشته است. رويکرد امام علی (ع) به اين امر از این مبناى انسان شناختى ايشان ريشه مى گرفت که انسانيت انسان به دانايى و مهارت او است: قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ.[19]

روشن است که نتيجه طبيعى چنين رويکردى، صرف هزينه هاى سنگين براى کسب دانش و مهارت و تعلیم و تربیت است. صرف چنين هزينه اى در سيره امير مومنان (ع) به وضوح قابل مشاهده است.

صرف نظر از مباحث کلامى که درباره علم امامت امام على (ع) مطرح است، ايشان در طول زندگى خود هيچ آموزگارى جز رسول خدا (ص) نداشته اند. اين آموزش از زمان طفوليت تا واپسين لحظات حيات رسول اکرم (ص) ادامه داشت. امام (ع) در خطبه قاصعه نهج البلاغه به فراگيرى تعاليم اخلاقى از رسول خدا (ص) در دوران خردسالى اشاره کرده اند. ایشان درباره ساعات دانش اندوزی خود در محضر آن حضرت (ص) مى فرمايند:

«در سراسر عمر شريف پيامبر (ص) من يک بار در روز و يک بار در شب در محضر درس ايشان حاضر مى شدم و علاوه بر اين، گاهى نيز خود ايشان به خانه من مى آمدند».[20] تمامى ملاقات هاى امام (ع) با پيامبر (ص)، مجلس درس دانشجو و استاد بود و لحظه اى از پرسش و پاسخ و يا ارائه درسى جديد خالى نبود.[21] امام (ع) در طول اين دوره تمام علوم و معارف را از استاد الهی خويش فرا گرفت.[22]

نقطه اوج دانش اندوزى او وقتى بود که رسول خدا (ص) در بستر مرگ بود. معلم بزرگ انسانيت در همین حال، شاگرد محبوب خود را به حضور طلبيد. امام على (ع) با اشاره به خاطره اين ملاقات مى فرمايند: «در آن ساعت رسول خدا (ص) هزار باب علم رابه من آموخت که از هر بابى هزار باب ديگر گشوده مى شد».

يکى از رفتارهای آموزنده در سيره دانش اندوزى امام على (ع) که بیانگر اهميت تخصيص درآمد به آموزش در نگاه امام (ع) نیز هست، رفتار ايشان در ماجرای نزول آيه نجوا است. شأن نزول اين آيه چنين است[23] که اصحاب ثروتمند پيامبر (ص) پیوسته و به منظور کسب اعتبار بيشتر، نزد آن حضرت (ص) مى آمدند. اين کار فقیران را می آزرد.

با نزول آيه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً [24] ثروتمندان موظف شدند، پيش از تشرف به حضرت پيامبر (ص)، به فقیران صدقه دهند و بدين وسيله از آن ها دلجويى کنند. اين حکم از سوى بعضی مسلمانان نوعى هزينه ملاقات با رسول خدا (ص) تلقى شد و انجام آن بر آنان گران آمد و پس از مدت کوتاهى نسخ شد.

امام على (ع) تنها کسى بود که به اين آيه عمل کرد. او با يک دنيار پولى داشت ده درهم فراهم کرد و با آن، ده بار به حضور پيامبر (ص) رسيد. هر بار، يک درهم صدقه مى داد و هر بار درس تازه ای را از پيامبر (ص) فرا مى گرفت. آموزش و پرورش در ميان خانواده امام (ع) نيز بسيار جدى بود. به گونه اى که گفته اند، امام حسين (ع) به آموزگار فرزند خود به ازای تعليم سوره حمد، عطاى فراوان بخشيد و دهان او را پر از گوهر کرد.[25]

نتیجه گیری

حفظ اعتدال بین درآمدها و مخارج شخصی و اجتماعی، موجب پايدارى اقتصاد خانواده خواهد شد. بنابراین، در اقتصاد اسلامی در عرصه اجتماع خانواده، تنظيم مخارج شخصی اهميت فوق العاده اى دارد. امام على (ع)، نمونه ايده آلى از رفتار مصرفى فرد مسلمان در جامعه اسلامی را ارائه می دهد. الگو برداری از مخارج شخصی امام علی (ع) منجر به دستیابی به برنامه جامعی برای اداره اقتصاد خانواده و حتی حکومت اسلامی می گردد.

پی نوشت ها

[1] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج3، ص351.

[2] . ابویعلی، مسند، ج1، ص264.

[3] . اربلی، كشف الغمة في معرفة الائمة(ع)، ج1، ص364.

[4] . ابن سعد، الطبقات الکبری، ج8، ص218.

[5] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج3، ص352.

[6] . خوارزمی، المناقب، ص249.

[7] . امین، اعیان الشیعة، ج2، ص93.

[8] . جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ج2، ص199.

[9] . سمهودی، وفاء الوفاء، ج2، ص466.

[10] . طوسی، تهذیب احکام، ج9، ص131.

[11] . کلینی، الکافی، ج8، ص130و100.

[12] . نصر، وقعة صفین، ص5.

[13] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 3.

[14] . محمدی ری شهری، موسوعة امام علی بن ابی طالب (ع)، ج9، ص356-349.

[15] . محمدی ری شهری، موسوعة امام علی بن ابی طالب (ع)، ج9، ص350.

[16] . محمدی ری شهری، موسوعة امام علی بن ابی طالب (ع)، ج9، ص364-357.

[17] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 160.

[18] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج2، ص96.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 8.

[20] . محمدی ری شهری، موسوعة امام علی بن ابی طالب (ع)، ج10، ص15.

[21] . محمدی ری شهری، موسوعة امام علی بن ابی طالب (ع)، ج10، ص15.

[22] . محمدی ری شهری، موسوعة امام علی بن ابی طالب (ع)، ج10، ص47-23.

[23] . طباطبایی، المیزان، ج19، ص189.

[24] . مجادله، 12.

[25] . ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، ص66.

منابع

قرآن کریم.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمية، 1410ق.
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبي‌طالب، بیروت، دار الأضواء، 1412ق.
ابویعلی، احمد بن علی، مسند أبي‌يعلی الموصلي، بیروت، دار المأمون للتراث، 1410ق.
اربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة في معرفة الائمة(ع)، تبریز، بنی هاشمی، 1381ق.
امین، سید محسن، أعيان الشيعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1403ق.
جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، قم، مؤسسه در راه حق، 1366.
خوارزمی، موفق بن احمد، مناقب اميرالمؤمنين، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1411ق.
سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، بیروت، دار الکتب العلمية، 1385.
شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
طباطبایی، سید محمد حسین، الميزان في تفسير القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1393ق.
طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، 1430ق.
محمدی ری شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابی طالب (ع) فی الکتاب و السنة و التاريخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، 1425ق.
نصر، ابن مزاحم، وقعة صفين، قم، مکتبة آیت‌الله المرعشي النجفي(ره)، 1404ق.