بدون شک، برهان نظم یکی از متداول ترین براهینی است که برای وجود خدا اقامه شده است. این برهان نیز همانند برخی از راه های اثبات وجود خدا، از پیشینه‌ای به قدمت زندگی انسان بر روی زمین برخوردار است. آدمیان از دیرباز با مشاهده پدیده های منظم و هماهنگ به این فکر می افتادند که این نظم و هماهنگی در میان موجودات، معلول چیست. آیا خود اجزا با همکاری یکدیگر این نظم را پدید آورده اند؟ یا این که ناظمی حکیم و مدبر، آن ها را چنین، منظم کرده است؟ انسان بر اثر تأمل و تعمق در ساختار موجودات، به این نتیجه می رسد که ناظمی حکیم، چنین ساختار منظمی را پدید آورده است و به تعبیری این مجموعه های منظم، نشانه های تدبیری است که ما را به خدا رهنمون می کند. چنان که امیرالمؤمنین علی (ع) می فرمایند:

«خداوند با نشانه های تدبیر که در آفریدگانش دیده می شود، بر عقل ها آشکار شده است.»[1]

برهان نظم را می توان چنین بازگفت:

مقدمه اول: عالم طبیعت، پدیده ای منظم است؛ یا این که در عالم طبیعت، پدیده های منظم وجود دارد؛

مقدمه دوم: براساس بداهت عقلی، هر نظمی از ناظم حکیم و با شعوری برخاسته است که براساس آگاهی و علم خویش، اجزای پدیده منظم را با هماهنگی و آرایش خاصی برای وصول به هدف مشخصی در کنار هم نهاده و آن را براساس طرح حکیمانه ای منظم ساخته است.

بنابراین عالم طبیعت که پدیده ای است منظم، ناظم حکیم و با شعوری آن را تدبیر کرده است.

برهان نظم در قرآن و کلام امام علی (ع)

در قرآن و روایات معصومین (ع)، به ویژه در سخنان امیرالمؤمنین علی (ع) به این برهان اشاره شده است برخی از آن ها را یادآور می شویم و سپس تقریرهای مختلف برهان نظم را با استشهاد به کلمات امیرالمؤمنین علی (ع) بازمی گوییم.

1- قرآن در آیات بسیاری، از جمله آیه زیر، به موارد نظم در آسمان ها و زمین و خلقت انسان ها و جنبندگان اشاره می کند و آن ها را نشانه هایی برای ناظم حکیم می شناساند:

«به راستی در آسمان ها و زمین، برای مؤمنان نشانه هایی است و در آفرینش خودتان و آنچه از [انواع] جنبندگان پراکنده می گرداند، برای مردمی که یقین دارند، نشانه هایی است و [نیز در] پیاپی آمدن شب و روز و آنچه خدا از روزی از آسمان فرود آورده و به [وسیله] آن زمین را پس از مرگش زنده گردانیده است و [همچنین در] گردش بادها [به هر سو] برای مردمی که می اندیشند نشانه هایی است. این [ها]است آیات خدا که به راستی آن را بر تو می خوانیم. پس، بعد از خدا و نشانه های او به کدام سخن خواهند گروید.»[2]

2- امیرالمؤمنین علی (ع) نیز از نظم و تدبیر جهان و موجودات بسیار سخن گفته اند؛ پاره ای از آن ها بدین قرار است:

– در اتقان صنع، نشانه ای کافی بر خداوند است و در ترکیب طبیعت [اشیأ] دلیل کافی بر او وجود دارد و در حدوث خلقت برهان کافی بر قدیم بودن او و در استحکام صنع مخلوقات عبرتی است کافی برای شناخت او.[3]

– آثار حکمت خدا در آفریده های بدیعش هویدا است و آنچه آفریده حجت و دلیلی بر وجود او است و همه منتسب به او هستند. هرچند به ظاهر مخلوقی خاموشند، دلیل گویا بر تدبیر ذات پاک او هستند.[4]

– آیا به خُردترین چیز که آفریده، نمی نگرند که چسان آفرینش او را استوار داشته و ترکیب آن را برقرار؛ آن را شنوایی و بینایی بخشیده و برایش استخوان و پوست آفریده. بنگرید به مورچه که جُثه او کوچک و پیکرش لطیف و زیبا است.[5]

از مجموع آیات و روایات به خوبی بر می آید که یکی از راه های شناخت خدا، تأمل در آثار صنع و حکمت خداوند است، نظم شگفت انگیزِ آفریدگان می توان دستِ توانای خداوند را که ناظم جهان است، دید. اینک به توضیح مفهوم نظم، و ویژگی های آن و تقریرهای مختلف این برهان می پردازیم.

تعریف نظم

از بیانات امیرالمؤمنین علی (ع) در باب برهان نظم بر می آید که نظم معنای روشنی دارد و در مقابل هرج و مرج قرار می گیرد، و می توان آن را چنین نیز تعریف کرد: پدیده منظم، مجموعه ای است که اجزای آن به نحوی در کنار هم و در ارتباط با یکدیگر قرار گرفته باشند که در مجموع هدف مشخصی را تعقیب کند. یا این که نظم، گرد آمدن اجزای متفاوت با کیفیت و کمیت ویژه ای در یک مجموعه است؛ به طوری که همکاری و هماهنگی آن ها، هدف معینی را تأمین کند.

برای توضیح نظم، می توان تعریف مصداقی نیز کرد؛ یعنی اگر مصادیق نظم را برشماریم، معنای نظم آشکارتر می شود.

ویژگی های برهان نظم

1- برهان نظم بر دو مقدمه استوار است: نخستین آن حسی است، و دیگری عقلی است.

مقدمه حسی: آدمیان به راهنمایی حس خود، پدیده هایی را می یابند که همگی مقهور نظم و انسجامی شگفتند.

مقدمه عقلی: به حکم عقل، هر پدیده نظام مند و منسجم، مخلوق و مصنوع ناظمی حکیم و ذی شعور است.

هر یک از این دو مقدمه به ترتیب در دو روایت زیر، از زبان حضرت علی (ع) بیان شده است: «هل یکون بنأ من غیر بان»؛[6] آیا بنایی هست که سازنده نداشته باشد.»

آثار شتر بر شتر دلالت می کند، و آثار درازگوش بر درازگوش و آثار قدم بر رهگذر. پس ساختار آسمانی با این لطافت و مرکز زمینی با این غلظت، چگونه دلالت بر لطیف خیبر و آگاه نکند.[7]

از این دو تعبیر حضرت به خوبی می توان به اصل سنخیت پی برد. بنابراین نظم – به حکم عقل دلالت بر ناظِم آگاه و با تدبیری می کند.

2- برهان نظم نیاز به اثبات ندارد. همین اندازه که بعضی از موجودات پیرامون خود را – و یا حداقل وجود خود را منظم یافتیم، برای نتیجه گیری کافی است. به گفته متین حضرت در نهج البلاغه:

«پس به خورشید و ماه و گیاه و درخت و آب و سنگ و گردش شب و روز … بنگرید! پس وای بر آن که ایجادکننده را انکار کرده، به نظم آورنده را باور ندارد.»[8]

3- برهان نظم پویا است؛ یعنی با پیشرفت علم، اسرار نظام مند موجودات بیش از پیش کشف می شود و آدمی بیش تر از پیش مبهوت این ساختارهای منظم و پیچیده می شود و دست توانای ناظم حکیم برای او آشکارتر می گردد.

تقریرهای مختلف برهان نظم

برهان نظم، تقریرهای مختلفی دارد که پاره ای از آن ها را می توان در بیانات امیرالمؤمنین علی (ع) دید. هر چند نحوه بیان این تقریرها مختلف است، محتوای همه یکی است.

1. برهان هدفمندی

برهان هدفمندی شکلی از برهان نظم است که تقریر آن، به این قرار است:

ما مشاهده می کنیم که پدیده های منظمی همواره به سمت غایتی در حرکتند. از طرفی آنچه فاقد علم و آگاهی است، نمی تواند به سوی غایتی به راه افتد؛ مگر این که موجودی علیم و هوشمند، او را هدایت کند.

موجودات منظم خود فاقد علم و آگاهی اند؛ بنابراین موجودی آگاه و با تدبیر آن ها را به سمت غایت هدایت می کند. امیرالمؤمنین علی (ع) در تعابیر مختلف به این تقریر اشاره کرده اند؛ از جمله:

– زمام هر جنبنده ای به دست تو است؛ بازگشت هر آفریده به سوی تو است.[9]

– برای هر چه آفرید، اندازه و مقداری معین کرد و آن را نیک استوار نمود و به لطف خویش منظم ساخت و روی او را به سوی کمال خویش کرد تا از حد خود تجاوز نکند.[10]

– لیکن خدای سبحان به لطف خود در کارش تدبیر نمود و به امر خویش نگاهش داشت و به قدرت خود استواری اش بخشید.[11]

– ای انسان آفریده و آراسته که در ارحام تاریک و پرده های بسیار محافظت شدی! از گل خالص آغازیدی و در قرارگاه استواری تا زمان معین جا داده شدی. در شکم مادر مضطربانه می جنبیدی؛ نه سخنی را پاسخ می گفتی و نه آوازی را می شنیدی. سپس از قرارگاهت به سرایی انداخته شدی که ندیده بودی و راه های منفعتش را نمی شناختی. چه کسی تو را به مکیدن شیر از پستان مادرت راهنمایی کرد؟ و …[12]

نمی توان گفت قوانین علمیِ حاکم بر پدیده ها آن ها را به سمت غایتشان رهنمون می کند، و علتِ قریب برای حرکت موجودات به سمت غایات، همان قوانین علمی است؛ زیرا هرچند ممکن است علتِ قریب حرکت موجودات ناآگاه به سوی غایات، قوانین علمی باشد، این امر منافی با هدایت گری حکیم ندارد. گذشته از این که، خود این قوانین، بخشی دیگر از پدیده های هستی اند و آن ها نیز محتاج مدبر و آفریدگارند.

2. برهان نظم

در برهان نظم از موارد جزئی نظم، پی به ناظم حکیم برده می شود. امروزه بعضی بر آنند که برهان نظم غیر از برهان غایی است. تأکید برهان نظم بر موارد جزئی نظم است، اما برهان غایی سخن از یک مجموعه هماهنگ به نام جهان، می زند. در بیانات امیرالمؤمنین علی (ع) هر دو تقریر وجود دارد. اکنون به تقریر برهان نظم از دیدگاه آن امام گرامی می پردازیم.

امیرالمؤمنین علی (ع) در بیانات خود بسیار به موارد جزئی نظم، نظیر نظم در آسمان ها و زمین، طاووس، ملخ، خفاش، مورچه و خزندگان، و نظم موجود در ساختار انسان اشاره فرموده اند که در این جا به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

– خداوند موجودات عجیب و شگفت را آفرید؛ بعضی جاندار و بعضی بی جان و بعضی ساکن و آرام (مانند کوه ها) و بعضی متحرک (مانند ستارگان) [این ها] دلیل های آشکاری هستند که بر زیبایی آفرینش او و بر بزرگی [و] توانایی اش، گواهی می دهند.[13]

– و شگفت انگیزتر میان پرندگان در آفرینش، طاووس است که آن را در استوارترین هیئت پرداخت، و رنگ های او را نیکوترین ترتیب داد؛ با پری که نای استخوان های آن را به هم در آورد، و دمُی که کشش آن را دراز کرد چون به سوی ماده پیش رود، آن دم در هم پیچیده را واسازد و بر سر خود برافرازد، که گویی بادبانی است برافراشته و کشتیبان زمام آن را بداشته. به رنگ های خود می نازد، و خرامان خرامان دُم خود را بدین سو و آن سو می برد و سوی ماده می تازد… اگر آن را همانند کنی بدانچه زمین رویاننده، گویی گل های بهاره است و از این سوی و آن سوی چیده، و اگر به پوشیدنی اش همانند سازی، همچون حله ها است نگارین، و فریبا یا چون برد یمانی زیبا، و اگر به زیورش همانند کنی، نگین ها است رنگارنگ، در سیم ها نشانده خوش نما – چون نقش ارژنگ.[14]

– پس از آن که حق – تعالی زمین را پهن کرد و امر خود را به آفرینش انسان جاری ساخت، آدم را برگزید و او را برتر از سایر مخلوقاتش گردانید.[15]

3. برهان غایی

تأکید برهان غایی بر هماهنگی و نظم کل عالم است؛ تا از این رهگذر ناظمِ حکیم را برای کل عالم اثبات کند. چنین هماهنگی و نظمی را می توان از ارتباط و سازواری اجزای عالم با همدیگر به اثبات رساند. امیرالمؤمنین (ع) در بیانات خود این گونه از هماهنگی را بازگو فرموده اند.

– خداوند آفرینش را آغاز کرد… همه چیز را در زنجیره زمان به نظم کشید و اجزای مخالف را با هم سازوار ساخت.[16]

– و با سازواری که میان چیزها پدید آورد، دانسته شد که برای او قرینی نتوان تصور کرد. روشنی را ضد تاریکی قرار داد، و سپیدی را ضد سیاهی، و تری را مخالف خشکی و گرمی را مخالف سردی نهاد و ناسازواری های طبیعت با یکدیگر آشتی داد و جداها را به هم نزدیک کرد، و دورها را کنار هم نشاند و نزدیک ها را جدا گرداند.[17]

– پس کجی های هر چیز را راست کرد، و مرزهای هر یک را برابر آورد. و ناهماهنگ ها را به قدرت خود هماهنگ ساخت، و طرح هر یک را در آنچه مناسب آن بود، انداخت و آن ها را جنهایی کرد – از شماره برون – در حد و ادازه و غریزه و هیئت های گونه گون، پدیده هایی که آفرینش آن ها را استوار کرد، و هر یکی را به سرشتی که خود خواست، در آورد.[18]

– گشادگی – و تنگی و پست و بلندی ها [ی آسمان] را منظم کرد، و شکاف های آن را به هم آورد؛ و هر یک را با آنچه جفت آن بود، پیوند داد…. آسمان را که دودی بود متراکم، بخواند، بیامد و سر بر خط گذاشت و هر جزء آن جزء دیگری را نگاه داشت. پس درهای بسته آن را بگشاد… و آفتاب را آیتی کرد روشن کننده که به روز درآید؛ و ماه را آیتی که تاریکی شب، نور آن بزداید. پس آفتاب و ماه را در منزلگاه هاشان روان فرمود، و مدت گردش آن دو را در خانه ها معین نمود تا بدین گردش، روز را از شب داند و حساب سالیان و اندازه گیری زمان را توانند.[19]

– زمین را پدید آورد و نگاهش داشت، بی آن که خود را بدان مشغول دارد، و برجایش ایستاده گرداند، بی آن که آن را بر چیزی نهد، و بر پایش داشت بی پایه ها، و بالا بردش بی استوانه ها، و نگاهش داشت از کجی و خمیدن، و بازداشت آن را از افتادن و شکافتن. میخ های آن را کوبید و سدها را گرداگردش برافروخت. چشمه های آن را روان گردانید و دره های آن را بشکافانید. آنچه را ساخته، سست نگردید، و آن را که نیرویش بخشید، ناتوان نشد…[20]

– پس خدای، فضای میان زمین و آسمان را فراخ ساخت، و هوا را برای نفس کشیدن بپرداخت. و اهل زمین را در آن ساکن فرمود، با آنچه بایسته آنان می بود. و زمین های خشک را، که آب چشمه ها نتوانست خود را به پستی و بلندی های آن رساند، و جوی های خرد و بزرگ در رسیدن بدان زمین ها درماند، وانگذاشت. ابرهایی آفرید و بر آن زمین ها بگماشت تا مرده آن را زنده گرداند و گیاه آن را برویاند.[21]

– پس چون زمین خود را بگسترد و فرمان خویش روان کرد، از میان آفریدگان آدم را برگزید.[22]

– پس چه کسی تو را به مکیدن شیر از پستان مادرت رهنمون گشت.[23]

قرآن نیز از هماهنگی بین عالم خبر می دهد که به دو نمونه آن اشاره می کنیم:

– «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»[24]؛ از نشانه های او این که از [نوع] خودتان همسرانی برای شما آفرید تا بدان ها آرام گیرید، و میانتان دوستی و رحمت نهاد. آری، در این [نعمت] برای مردمی که می اندیشند، قطعاً نشانه هایی است.

– «وَهُوَ الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُّخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُّتَرَاكِبًا»[25]؛ و او است کسی که از آسمان، آب را فرود آورد؛ پس آن از هر گونه گیاهی را برآوردیم، و از آن [گیاه] جوانه سبز رویاندیم و…

از آن جا که علوم تجربی نمی تواند به این سؤ ال که چرا جهان این گونه هماهنگ است، و در چهره یک «کل» ظاهر شده است، پاسخ بدهد،برهان غایی بر برهان نظم برتری دارد؛ زیرا ممکن است موارد جزئی نظم را بتوان توجیه علمی کرد، ولی هماهنگی کل عالم را نمی توان. همچنین رابطه جهان به عنوان یک کل با هماهنگ کننده آن تحقیقِ تجربی را پذیرا نیست؛ زیرا هیچ روشی برای مشاهده ارتباط کل جهان ماد ی با چیزی خارج از آن وجود ندارد. بنابراین هیچ تبیین علمی نمی تواند جایگزین تبیین برهان غایی شود.

همچنین می توانیم با برهان غایی که هماهنگی متقابل بخش های مختلف جهان را ثابت می کند، به یگانگی جهان و ناظم آن پی ببریم؛ چنان که در قرآن می خوانیم: «لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا».[26]

اما برهان نظم قادر به اثبات یگانگی ناظم نیست.

آری، ناظِم حکیم این مجموعه های منظم، کسی جز خداوند نیست که با تدبیر حکیمانه خود این جهان را سنجیده و بسامان آفریده است. امیرالمؤمنین علی (ع) در بیانی می فرماید: «اگر همه موجودات زنده – اعم از پرندگان و چهارپایان و … و انواع گوناگون هوشمند یا کم هوش جانداران، گرد هم آیند، هرگز قدرت ایجاد پشه ای را نخواهند داشت و راه ایجاد آن را نتوانند شناخت و عقول آن ها در راه یافتن به اسرار این موجود، سرگشته خواهد ماند.»[27]

بنابراین از دیدگاه امیرالمؤمنین علی (ع) ناظم همان آفریدگار همه موجودات است؛ یعنی هیچ مخلوقی، قادر به خلق چنین نظمی در موجودات عالم نیست.

نتیجه گیری

برهان نظم یکی از روشن ترین راه های شناخت خداوند از طریق تأمل در جهان آفرینش است. این برهان با تکیه بر هماهنگی، هدفمندی و تدبیر موجود در عالم، وجود ناظمی حکیم و آگاه را اثبات می کند. از این رو، برهان نظم در کلام امیرالمؤمنین علی(ع) جایگاهی مهم در هدایت عقل انسان به سوی معرفت الهی دارد.

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 182؛ کلینی، اصول کافی، ج1، ص141.

[2] . سوره جاثیه، آیات 3-6.

[3] . ابن بابویه، عیون اخبار الرضا، ج1، ص121، ح15؛ ابن بابویه، التوحید، ص69، ح26؛ مجلسی، بحار الانوار، ج4، ص221، ح2.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 91؛ التوحید، ص52؛ مجلسی، بحار الانوار، ج57، ص107، ح90.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 185؛ طبرسی، الاحتجاج، ج1، ص481، ح117؛ مجلسی، بحار الانوار، ج3، ص26، ح1.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 185.

[7] . شعیری، جامع الاخبار، ص35، ح13؛ مجلسی، بحار الانوار، ج3، ص55، ح27.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 185.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 109.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 90.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 186.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 163.

[13] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 165؛ مجلسی، بحار الانوار، ج65، ص30.

[14] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 165.

[15] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 90.

[16] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 1.

[17] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 186.

[18] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 1.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 91؛ مجلسی، بحار الانوار، ج57، ص108، ح90.

[20] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 186؛ طبرسی، الاحتجاج، ج1، ص477، ح116؛ مجلسی، بحار الانوار، ج4، ص255، ح8.

[21] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 91.

[22] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 211؛ مجلسی، بحار الانوار، ج57، ص38، ح15.

[23] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 163.

[24] . سوره روم، آیه 21.

[25] . سوره انعام، آیه 99.

[26] . سوره انبیاء، آیه 22.

[27] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 186.

فهرست منابع

1. قرآن مجید
2. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی، التوحید، قم، جامعه مدرسین، 1416ق، چاپ پنجم.
3. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا علیه السلام، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1414ق.
4. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
5. شعیری، محمد بن محمد؛ جامع الاخبار، بیروت، مؤسسه آل البیت (ع)، 1413ق.
6. طبرسی، احمد بن علی؛ الاحتجاج علی اهل اللجاج، مشهد، نشر المرتضی، 1403ق.
7. کلینی، محمد بن یعقوب، الكافي، تهران، دار الكتب الإسلامية، 1407ق، چاپ دوم.
8. مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام؛ بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403، چاپ دوم.

 

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

محمدرضایی، محمد، محمد. مقاله: «براهین اثبات وجود خدا از دیدگاه امیرالمومنین»؛ نشریه قبسات، شماره 19، سال 1380.