یکی از مهم ترین مباحث مطرح شده در حوزه های معرفتی، شناخت شخصیت انسان می باشد. شخصیت، تبلور هماهنگ مجموع عناصر و فعالیتهـای درونی می باشد و رسیدن به هر مرتبه از رشد شخصیت و نیز جلوگیری از هرگونه انحطاط و سقوط، در گرو شناخت عوامل رشد دهنده آن می باشد. نخستین و بیشترین تأثیر را خانواده بر شخصیت می گذارد؛ ابتدا خانواده به ساماندهى شاکله تربیتى انسان مى پردازد. یکی از مهم ترین منابع شناخت شخصیت انسان، سخنان گهربار امیرالمؤمنین امام علی (ع) می باشد.
خانواده و شخصیت انسان
خانواده نخستین محیط مؤثر در شخصیت انسان است که به ساماندهی شاکله تربیتی انسان می پردازد. این محیط به دلیل روابط عاطفی الگودهی و فرهنگ سازی در آن پایدارترین تأثیرات عاطفی، روحی، اخلاقی و رفتاری را در ساختار شخصیت انسان فراهم می کند خانواده در شخصیت آدمی در جهات مختلف نقشی اساسی دارد.
امام علی (ع) در توصیف های خود درباره رسول خدا(ص) به خانواده اشاره فرموده است: «حَتَّى أَفْضَتْ كَرَامَةً اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى إِلَى مُحَمَّدٍ ص فَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ الْمَعَادِنِ مَنْبِتاً وَ أَعَزَّ الْأَرُومَاتِ مَغْرِساً مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي صَدَعَ مِنْهَا أَنْبِيَاءَهُ وَ انْتَجَبَ مِنْهَا أَمَنَاءَهُ عِتْرَتُهُ خَيْرُ الْعِتَرِ وَ أَسْرَتْهُ خَيْرُ الْأَسَرِ وَ شَجَرَتْهُ خَيْرُ الشَّجَرِ».[1]
«تا آن که تشریف بزرگواری از سوی خدای باری به محمد (ص) رسید و او را از بهترین خاندان و گرامی ترین دودمان برکشید از درختی که پیامبران خود را از آن جدا کرد و امینان خویش را برگزید و بیرون آورد. فرزندان او بهترین فرزندانند خاندانش نیکوترین خاندان و دودمان او بهترین دودمان». خانواده عامل انتقال فرهنگ تمدن ادب و سنن است و اهمیت آن همیشگی است و برای دوام و بقای جامعه و تمدن و فرهنگ راهی جز آن وجود ندارد.[2]
خانواده همچون زمینی است که کودکان گیاهان آن به شمار می روند قرآن کریم می فرماید: «وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا»[3]؛ و سرزمین خوب، گیاه آن به فرمان پروردگارش می روید و زمین بد جز اندک گیاهی از آن پدید نمی آید.
پیوند ازدواج شالوده تولید شخصیت های نسل بعد است حضرت در این باره می فرمایند: «أَنَّ لِكُلِّ عَمَل نَبَاتاً وَ كُلُّ نَبَاتٍ لَا غِنَى بِهِ عَنِ الْمَاءِ وَ الْمِيَاهُ مُخْتَلِفَةٌ فَمَا طَابَ سَقْيُهُ طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ وَ مَا خَبُتْ سَفْيُهُ خَبُثَ غَرَسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ».[4] هر نهالی که به پاکی نشانده شده و ریشه در آب پاک داشته باشد، پاک می ماند و درختی شیرین بار می شود، اما نهالی که به ناپاکی غرس شود و در آب ناپاک ریشه بدواند درختی ناپاک شده و ثمره تلخ به بار می آورد .[5]
اصالت و شرافت خانوادگی چنان اهمیتی دارد که می تواند به عنوان معیاری اطمینان بخش در مسائل تربیتی استفاده شود: «أولَى النَّاسِ بِالْكَرَم مَنْ عَرَقَتْ فِيهِ الْكِرَامَ»[6]«سزاوارترین مردم به بزرگواری کسی است که بزرگواران در او ریشه دارند».
وراثت بستری است که خویها و رفتارهای آدمی را سامان می دهد و بیشک شرافت وراثت در تربیت تاثیری بسزا دارد «حُسْنُ الْأَخْلَاقِ بُرْهَانُ كَرَم الأغراق»[7]«سجایای اخلاقی، دلیل پاکی وراثت و فضیلت ریشه خانوادگی است».
حضرت علی (ع) در مورد نسب از کلمه عرق، استفاده کرده اند این همان کلمه «ژن» است که باعث و عامل انتقال خصوصیات ارثی معینی از نسلی به نسل دیگر هستند.[8] هنگامی که بعد از جنگ نهروان به حضرت گفته شد همه خوارج کشته شدند، حضرت (ع) فرمود:«کلا و اللَّهِ إِنَّهُمْ نُطَفٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ قَرَارَاتِ النِّسَاءِ كُلَّمَا نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتَّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سابين».[9]به خدا سوگند این طور نیست اینها به شکل نطفه در صلب مردها و رحم زنها جای دارند هرگاه شاخه ای از آنها رشد کند قطع خواهد شد تا این که آخرین گروه این ها دزد و راهزن خواهند شد.
امام علی (ع) با این کلام اشاره نموده که به زودی عده ای از آنها یافت می شوند عاقبت آنها را این گونه بیان نمود که عاقبت آنها اشرار و راهزن خواهند شد مانند شبیب و قطری بن فجاة و… ؛ تاریخ نشان دهنده صدق گفتار امام علی (ع) می باشد.[10] عقیده و منش خوارج نسل به نسل از طریق وراثت منتقل شد و همانگونه که امام(ع) پیشگویی فرموده بود سالهای بعد بلکه قرنهای بعد نیز گروهی پا به عرصه وجود گذاشتند که راه خوارج را ادامه دادند از طرفی آنها که در نهروان حاضر شدند تمام خوارج، نبودند گروه دیگری وجود داشت که در میدان جنگ حاضر نبودند و همان راه را ادامه دادند.[11]
امام علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر به او سفارش کرده که کارهای کلیدی و مسئولیت های مهم را در حکومت و جامعه اسلامی به دست افرادی بسپارد که گوهر نیک و شایسته دارند و از افراد با بهترین وراثت برای این منصب ها در جامعه اسلامی استفاده کند آنجا که می فرماید: «ثُمَّ الْصَق بدوى الْمُرُوءَاتِ وَ الْأَحْسَابِ وَ أَهْلِ الْبُيُوتَاتِ الصَّالِحَةِ».[12]«و آنان که گوهری پاک دارند و از خانواده های صالح و شریف و شایسته اند…».
امام علی (ع) در سخنی دیگر می فرمایند: «إذا كَرُمَ أَصلُ الرَّجُلِ كَرُمَ مَغيبه و محضره»[13]. «وقتی که ریشه آدمی شرافت داشته باشد آشکار و نهانش شریف خواهد بود». امام علی (ع) در سخنان دیگری نیز به بیان برتریهای نسبی خود می پردازند و به معاویه گوشزد می کنند که نه تنها از نظر ویژگی های اکتسابی ما از شما برتریم بلکه در ویژگی های وراثتی ما در حد اعلی قرار داریم حضرت (ع) در پاسخ به نامه معاویه که در قسمتی از آن اشاره کرده بود که من و تو در نسب یکی هستیم، چنین می نویسد:
«و این که ادعا کردی ما همه فرزندان عبد مناف هستیم آری چنین است اما جد شما «امیه» چونان جد ما «هاشم» و «حرب» همانند «عبدالمطلب» و «ابوسفیان » مانند «ابوطالب» نخواهند بود، هرگز ارزش مهاجران چون اسیران آزاد شده نیست و حلال زاده همانند حرام زاده نمی باشد، و آن که بر حق است با آن که بر باطل است را نمی توان مقایسه کرد و مؤمن چون مفسد نخواهد بود، و چه زشتند آنان که پدران گذشته خود را در ورود به آتش پیروی کنند».[14]
حضرت (ع) نسب خود را «صریح» خوانده یعنی دارای نسب خالص و نسب معاویه را «لصيق» خوانده یعنی پسرخوانده.[15] یا کسی که در اصل و نسبش شک وجود دارد.[16] و زنازاده ای که به غیر پدرش نسبت داده می شود[17]، شده و امام علی (ع) در این خطبه به شرافت نسبی خود از طریق پدرانی پرداخته که از عبدمناف منشعب شده اند ظاهر است که هر کدام از سه نفر در سلسله پدران امام(ع) برتر هستند از آنان که در سلسله آباء معاویه قرار دارند… امتیاز دوم فضیلت او به سبب مهاجرت با رسول خداست و پستی دشمنش به دلیل این که آزاد آزاد شده است و پسر و این فضیلت اگر چه امری است خارج از ذات اما منشأ آن نیکو پذیرفتن اسلام است که امری نفسانی می باشد و پستی طرف مقابلش امری عارضی است در هر دو طرف حقیقتی است که در نسل گذشته واقع شده و آن واقعیت برای نسل بعد در یک طرف مایه افتخار و در طرف دیگر مایه شرمساری است …[18]
البته تأثیر نسب در شخصیت انسان، علت تامه نیست چنان که انسانی با نسب نادرست می تواند به درستی گراید و انسانی با نسب درست به نادرستی میل کند. امام (ع) در این سخن هم این حقیقت را آشکارا بیان فرموده است که انسان می تواند با وجود نسبی ناپاک به پاکی گراید و راه هدایت پیش گیرد و از این رو معاویه را مذمت می نماید که چرا با پیروی از خاندانی با نسب ناپاک راه هدایت را برخود می بندد.[19]
امام علی (ع) در نامه دیگری خطاب به معاویه می فرمایند: «لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِرْنَا وَ لَا عَادِي طَوْلِنَا عَلَى قَوْمِكَ أَنْ خَلَقْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا فَنَكَحْنَا وَ أَنْكَحْنَا فِعْلَ الْأَكْفَاءِ وَ لَسْتُمْ هُنَاكَ وَ أَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ وَ مِنَّا النَّبِيُّ وَ مِنْكُمُ الْمُكَذِّبُ وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ مِنْكُمْ أَسَدُ الْأَخْلَافِ وَ مِنَّا سَيِّدَا شَبَاب أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ مِنْكُمْ صِبْيَةُ النَّارِ وَ مِنَّا خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ وَ مِنْكُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ فِي كَثِيرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَيْكُمْ فَإِسْلَامُنَا قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِيَّتُنَا».[20]
«این که با شما طرح خویشاوندی ریختم ما از طایفه شما همسر گرفتیم و شما از طایفه ما همسر انتخاب کردید و برابر با شما رفتار کردیم عزت گذشته و فضیلت پیشین را از ما باز نمی دارد، شما چگونه با ما برابرید در حالی که پیامبر(ص) از ماست و دروغگوی رسوا از شما حمزه شیر خدا از ماست و ابوسفیان از شما دو سید جوانان اهل بهشت از ما و کودکان در آتش افکنده شده از شما، و بهترین زنان جهان از ما و زن هیزم کش دوزخیان از شما از ما این همه فضیلت ها و از شما آن همه رسوایی هاست، اسلام ما را همه شنیده و شرافت ما را همه دیده اند».
منظور از «سیدا شباب اهل الجنة» امام حسن و امام حسین (ع) می باشند و «صبية النار» فرزند مروان بن حکم می باشد که در زمان خبر دادن، حضرت کودک بود و در بزرگسالی اش کفر را اختیار کرد و اهل آتش گردید. «خیر النساء» حضرت فاطمه (س) و «حمالة الحطب» عمه ى معاويه أم جميل بنت حرب می باشد.[21]
واژه «عادی» منسوب به عاد است که قوم حضرت هود پیغمبر می باشند و این نسبت کنایه از قدیم بودن فضیلت و شرافت بنی هاشم بر بنی امیه می باشد … «و لستم هناک» کنایه از دوری بنی امیه از درجه هم کفوی با بنی هاشم در ازدواج است. امام(ع) با بیان مقایسه میان حالات بنی هاشم و بنی امیه که در برابر هر رذیلتی برای عده ای از بنی امیه فضیلتی برای افرادی از بنی هاشم ذکر کرده ادعای خود را که لیاقت نداشتن بنی امیه برای آمیزش با بنی هاشم بوده اثبات کرده است … جمله «فإسلامنا…» نیز اشاره به آن است که شرافت خانوادگی آن حضرت اختصاص به دوران اسلام ندارد بلکه در دوران جاهلیت هم به داشتن اخلاق نیکو و خصلت های پسندیده معروف بوده اند. [22]
نقش مادر و شکل گیری شخصیت انسان
مادر مسئولیت های پرورشی ویژه ای به عهده دارد که مرد از آن محروم است در آموزشگاه بزرگ حیات نقش اول در تعیین ساختار شخصیت کودک بر عهده مادر است او محور عاطفی خانواده را در ید قدرت خویش دارد و محبتش سبب رشد عاطفی می گردد حاصل این ویژگی و نقش پذیری کودک از افعال و اقوال مادر است که آینده او را معنی می بخشد. مادر از طریق تجلی صفات ثانویه می تواند انسانهایی وارسته و زنان و مردانی بزرگ و با فضیلت به حیات اجتماعی و تاریخ بشری تقدیم و نقش مستقیم خود را در صحنه های، سیاسی اجتماعی و فرهنگی ایفا نماید؛ لذا گفته می شود نقش زن در خانواده از محوری ترین نقش ها است چرا که دو وظیفه بسیار اساسی و حیاتی در خانواده به عهده زن گذاشته شده است وظیفه همسری و وظیفه مادری این دو نقش از حیاتی ترین و اصیل ترین نقش ها در ایجاد سلامت در جامعه می باشد در وظیفه همسری زن بایستی همه وجوه معاشرت نیکو با شوهر را رعایت نماید.[23]
بر همین اساس، مسأله انتخاب همسر نیز در همین راستا حائز اهمیت می شود. قسمت اعظم وراثت به نقش مادر بستگی دارد و این مسأله می رساند که مادر اهمیت بیشتری نسبت به انتقال ویژگی ها به فرزندان را دارد امام علی (ع) با توجه به تأثیر قانون وراثت بر فرزندان می فرماید: «اياكُم و تزويج الحمقاء فَإِنَّ صُحْبَتَهَا بَلَاء و ولدها».[24]«از ازدواج با شخص احمق و کم خرد بپرهیز
که مصاحبت با او بلا و فرزند او از نظر اخلاقی تباه شده خواهد بود».
امام علی (ع) می فرمایند: «مَنْ تُرْضِعُ أَوْلَادَكُمْ فَإِنَّ الْوَلَدَ يَشبُّ عَلَيْهِ».[25] «نگاه کنید کدام زن به فرزند شما شیر می دهد زیرا فرزند بر آن رشد می کند».
طبیعی است که مادر با شیردهی خود فقط فرزند خود را تغذیه جسمی نمی کند؛ بلکه تغذیه عاطفی اعتقادی، شخصیتی و در واقع تمامی وجود فرزند از شیردهی متأثر می گردد و این بنابر تعبیر امام علی (ع)، یکی از مهمترین نقش های زن در خانواده است در آموزشگاه بزرگ حیات نقش اول در تعیین ساختار شخصیت کودک بر عهده مادر است او محور عاطفی خانواده را در ید قدرت خویش دارد و محبتش سبب رشد عاطفی می گردد.
حاصل این ویژگی و نقش پذیری کودک از افعال و اقوال مادر است که آینده او را معنی می بخشد و از طریق تجلی صفات ثانویه می تواند انسانهایی وارسته و زنان و مردانی بزرگ و با فضیلت به حیات اجتماعی و تاریخ بشری تقدیم و نقش مستقیم خود را در صحنه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایفا نماید؛ وظیفه همسری و وظیفه مادری از حیاتی ترین و اصیل ترین نقشها در ایجاد سلامت در جامعه می باشد. در وظیفه، همسری زن بایستی همه وجوه معاشرت نیکو با شوهر را رعایت نماید.[26]
آلپورت نیز به نقش مادر بر پرورش کودک تأکید می کند و معتقد است زمانی که نفس پرورش می یابد تعامل اجتماعی ما با والدینمان بسیار مهم است با اهمیت ترین آنها رابطه کودک با مادر به عنوان منبع اصلی محبت و امنیت است اگر مادر محبت و ایمنی را تأمین کند نفس به تدریج، طی هفت مرحله پرورش می یابد و کودک به رشد روانی مثبت دست می یابد.[27]
نقش بسیار تعیین کننده مادر از هنگام انعقاد نطفه تا رسیدن به سن آموزش و رفتن به مدرسه در مقایسه با نقش پدر در این مقطع بسیار با اهمیت تر است زیرا در دوران جنینی و شیرخوارگی مادر نقش بیشتری دارد که قبلاً به آن اشاره شد نقش مادری مهارتی است که در وجود زن نهاده شده و غفلت اشتباه در آن موجب تباهی جامعه و مراقبت از آن جامعه ای متکامل پدید می آورد. چرا که اگر مردانی باید باشند که اساس و بنیان جامعه را بسازند تنها مادر است که آنها را پرورش می دهد: «الْوَلَدُ مَطْبُوعٌ عَلَى حُبِّ امه».[28] «فرزند از نظر اخلاق طبیعت و دیانت ساخته شده مادرش است».
نقش پدر و شکل گیری شخصیت انسان
رفتار پدر در سنین خردسالی فرزند برای او همه چیز است پدر از نظر تربیتی به منزله راهنما و معلم مرشد فکری و عملی و الگوی رفتاری است طفل محبت، شفقت، وفاداری خلوص و صفا، رشادت و شهامت ادب و تواضع عزت نفس سجایای اخلاقی، درستکاری، پشتکار، سربلندی، شرافت و صداقت و … را از پدر کسب می کند.
امام علی (ع) که خود یک پدر است در تربیت و پرورش فرزندان از جنبه های گوناگون مسئول و متعهد می دانست و از همین رو در سیره تربیتی امام علی (ع) وظیفه سنگین پدر مورد توجه قرار گرفته است.[29] نامه امام علی (ع) به امام حسن(ع) نمونه ای بزرگ از رهنمودهای تربیتی آن حضرت (ع) می باشد که در متن آن آموزشها و روشها و راهکارهای ارزشمندی نهفته است از جمله این که حضرت می فرمایند:
«پسرم هنگامی که دیدم سالیانی از من ،گذشت و توانایی رو به کاستی رفت به نوشتن وصیت برای تو شتاب کردم ارزش های اخلاقی را برای تو برشمردم پیش از آن که اجل فرا رسد رازهای درونم را به تو منتقل نکرده باشم، در نظرم کاهشی پدید آید چنان که در جسمم پدید آمد پیش از آن که خواهش ها و دگرگونی های دنیا به تو هجوم آورند و پذیرش و اطاعت مشکل گردد زیرا قلب نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود پس در تربیت تو شتاب کردم پیش از آن که دل تو سخت شود و عقل تو به چیز دیگری مشغول گردد تا به استقبال کارهایی بروی که صاحبان تجربه، زحمت آزمون آن را کشیده اند و تو را از تلاش و یافتن بی نیاز ساخته اند آنچه از تجربیات آنها نصیب ما شد، به تو هم رسیده و برخی از تجربیاتی که بر ما پنهان مانده بود برای شما روشن گردد».[30]
اگر فرزند در عنفوان جوانی تربیت نگردد و قوای نفسانیاش در جهت پیروی از عقل هدایت نشود این آمادگی را خواهد داشت که به سمت قوای حیوانی متمایل شود و از آنچه شایسته اوست باز ماند. در این صورت مانند شتری سرکش می گردد که جذب او به سمت حقیقت دشوار می گردد. قلب نوجوان خالی از هر نوع نقش عقیدتی و غیر عقیدتی است و آماده پذیرش هر نوع نقشی می باشد. حضرت قلب نوجوان را تشبیه فرموده به زمینی خالی از گیاه و زراعت که پذیرای هر نوع بذری است که در آن بیفشانند.[31]
امام علی (ع) در ادامه می افزایند:
«با مطالعه تاریخ گذشتگان گویا از اول تا پایان عمرشان با آنان بوده ام، پس قسمتهای روشن و شیرین زندگی آنان را از دوران تیرگی شناختم و زندگانی سودمند آنان را با دوران زیانبارش شناسایی کردم، سپس از هر چیزی مهم و ارزشمند آن را و از هر حادثه ای زیبا و شیرین آن را برای تو برگزیدم و ناشناخته های آنان را دور کردم، پس آن گونه که پدری مهربان نیکی ها را برای فرزندش می پسندد، من نیز بر آن شدم تو را با خوبیها تربیت کنم زیرا در آغاز زندگی قرار داری تازه به روزگار روی آورده ای و نیتی سالم و روحی با صفا داری».[32]
امام علی (ع) تأکید کرده اند برای تربیت فرزند باید از علوم و تجربیات گذشتگان نیز بهره گرفت و در اختیار فرزند قرار داد یعنی تربیت باید با آگاهی و علم باشد.
نتیجه گیری درباره شخصیت انسان
با توجه به بررسی های صورت گرفته در احادیث رسیده از حضرت علی (ع)، روشن شد که شخصیت انسان از آغاز زندگی، قابلیت تأثیرپذیری و شکل گیری را داراست و انسان در بدو تولد همچون لوح سفیدی است که ظرفیت پذیرش انواع آثار تربیتی را برای تکوین شخصیت انسان در خود دارد. در این میان، در محیط خانواده، مادر مهم ترین نقش را در شکل گیری شخصیت انسان ایفا می کند و پس از او، پدر در این فرایند تأثیرگذار است. با این حال، آخرین و تعیین کننده ترین عامل در رشد و جهت دهی به شخصیت فرد، اراده و اختیار خود اوست؛ بدین معنا که سعادت و شقاوت انسان، در نهایت، به انتخاب ها و عملکرد خویش وابسته است.
پی نوشت ها
[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۹۳.
[2] . قائمی، کودک و خانواده نابسامان، ص۳۴.
[3] . سوره اعراف، آیه ۵۸.
[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۵۳.
[5] . معادیخواه، خورشید بی غروب نهج البلاغه، ص۱۷۵.
[6] . مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۱، ص۱۶۴.
[7] . تمیمی آمدی، غرر الحکم، ص۳۵۶.
[8] . شریعتمداری، روانشناسی تربیتی، ص۶۰.
[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۶۰.
[10] . بحرانی، اختیار مصباح السالکین، ص۱۶۶.
[11] . مکارم شیرازی، پیام امام (ع)، ج۲، ص۶۷۲.
[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه ۵۳.
[13] . تميمی آمدی، غرر الحکم، ص۲۹۴.
[14] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه ۱۷.
[15] .ابن میثم، اختیار مصباح السالکین، ص۴۸۵.
[16] . مهیار، فرهنگ ابجدی عربی-فارسی، ص۳۲۹.
[17] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۳۹۰.
[18] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص392-393.
[19] . دلشاد تهرانی، منظر مهر، ص۱۶۳.
[20] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه ۲۸.
[21] . سرخسی، اعلام نهج البلاغه، ص۲۴۱.
[22] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص439-440.
[23] . موسوی، شرح نهج البلاغه، ج۵، ص۳۱۷.
[24] . بروجردی، جامع احادیث الشیعة، ج۲۵، ص۲۳۲.
[25] . کلینی، الکافی، ج۶، ص۴۰.
[26] . موسوی، شرح نهج البلاغه، ج۵، ص۳۱۷.
[27] . دوان شولتز، نظریه های شخصیت، ص۲۸۸.
[28] . تميمی آمدی، غرر الحکم، ص100.
[29] . اسحاقی، سلوک علوی، ص165.
[30] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه ۳۱.
[31] . بحرانی، شرح نهج البلاغه، ج5، ص15.
[32] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه ۳۱.
منابع
- قرآن کریم
- شولتز، دوان، نظریه های شخصیت، ترجمه یحی سید محمدی، تهران، موسسه نشر.۱۳۸۴.
- قائمی، علی، کودک و خانواده نابسامان، بی جا، انتشارات انجمن اولیا و مربیان جمهوری اسالمی ایران.۱۳۷۴.
- معادیخواه، عبدالمجید، خورشید بی غروب نهج البلاغه، قم، نشر ذره.۱۴۱۶.
- موسوی، سیدعباس علی، شرح نهج البلاغه، بیروت، دار رسول الاکرم – دار المحجة البیضا، ۱۴۱۸.
- بحرانی، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، بی جا، دفتر نشر الکتاب. ۱۴۰۴.
- دلشاد تهرانی، مصطفی، منظر مهر، تهران، انتشارات دریا.۱۳۷۹.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی.۱۴۱۰.
- سرخسی، علی بن ناصر، اعلام نهج البلاغه، تهران، موسسه چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.۱۴۱۵.
- شریعتمداری، علی، روانشناسی تربیتی، اصفهان، انتشارات مشعل.۱۳۶۴.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار االائمه، بیروت، داراالاحیاء التراث العربی۱۴۰۳.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام شرح تازه و جامعی برنهج البلاغه، تهران، دارالکتب الاسلامیه.۱۴۱۷.
منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:
علایی رحمانی، فاطمه؛ سالاری، زینب؛ تاثیر خانواده، محیط و اراده در شکل گیری شخصیت انسان از منظر امام علی(ع)، فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه، ش5، خرداد 1393، ص83-104.
















