در زندگی روزمره بارها با این پرسش روبه رو می شویم که چگونه می توان بهترین مردم را شناخت و از ویژگی های آنان آگاه شد؟ چه کسی را می توان انسان موفق، ارزشمند یا شایسته نامید؟ بسیاری از مردم هنگام ارزیابی افراد، به ثروت، شهرت، قدرت، دانش یا موقعیت اجتماعی توجه می کنند؛ اما آیا این معیارها برای شناخت انسان های برتر کافی است؟ چه بسا افرادی که در نگاه مردم جایگاه والایی دارند، اما از منظر ارزش های الهی در رتبه ای پایین قرار می گیرند، و در مقابل کسانی که چندان شناخته شده نیستند، در پیشگاه خداوند از منزلتی بزرگ برخوردار باشند. از همین رو، شناخت معیارهای درست برای ارزیابی انسان ها همواره یکی از دغدغه های مهم اندیشمندان، مربیان اخلاق و جویندگان حقیقت بوده است.

در آموزه های اسلامی، ارزش انسان تنها با ظاهر زندگی او سنجیده نمی شود، بلکه ایمان، اخلاق، نیت، رفتار و شیوه تعامل او با خدا و بندگان الهی نقش تعیین کننده ای در جایگاه واقعی او دارد. به همین دلیل، قرآن کریم و سخنان اهل بیت(ع) بارها به بیان ویژگی های انسان های شایسته و همچنین هشدار درباره صفات ناپسند پرداخته اند. این معارف به ما کمک می کنند تا معیارهای حقیقی برتری را بشناسیم و نگاه خود را از قضاوت های سطحی فراتر ببریم.

رتبه بندی بهترین مردم در نهج البلاغه

امام علی (ع) در خطبه های مختلف نهج البلاغه، بارها درباره ویژگی های گروه های مختلف مردم سخن گفته و معیارهایی روشن برای شناخت افراد برتر یا فرودست ارائه کرده است. یکی از نکات جذاب در کلام امام علی(ع)، توجه به رتبه بندی اخلاقی انسان هاست. حضرت گاه از بهترین مردم سخن می گوید، گاه از برترین مؤمنان، گاه از محبوب ترین بندگان نزد خداوند و گاه نیز از بدترین انسان ها و منفورترین بندگان الهی. این دسته بندی ها صرفاً برای توصیف افراد نیست، بلکه در واقع راهنمایی عملی برای زندگی بهتر محسوب می شود. هر انسانی دوست دارد بداند چگونه می تواند به صف بهترین مردم نزدیک شود و از ویژگی هایی که او را از این جایگاه دور می کند، پرهیز نماید.

شناخت معیارهای بهترین مردم تنها یک بحث نظری یا اخلاقی نیست. این شناخت می تواند در انتخاب دوستان، الگوهای زندگی، شیوه تعامل با دیگران و حتی تصمیم های مهم فردی اثرگذار باشد. وقتی بدانیم از نگاه امام علی (ع) چه ویژگی هایی انسان را به مقام قرب الهی می رساند، نگاه ما به موفقیت، خوشبختی و ارزشمندی نیز دگرگون خواهد شد. در چنین صورتی، معیارهای الهی جای معیارهای زودگذر و ظاهری را می گیرند و انسان می تواند مسیر رشد خود را با اطمینان بیشتری انتخاب کند.

از سوی دیگر، آگاهی از صفات ناپسند و ویژگی های افرادی که در کلام امام علی (ع) مورد نکوهش قرار گرفته اند نیز اهمیت فراوانی دارد. گاهی انسان بدون آنکه متوجه باشد، به برخی رفتارها یا صفاتی دچار می شود که او را از مسیر کمال دور می کنند. شناخت این هشدارها فرصتی فراهم می آورد تا هر فرد پیش از آنکه به ارزیابی دیگران بپردازد، خود را مورد بررسی قرار دهد و در اصلاح رفتار خویش بکوشد.

در این نوشتار، به مجموعه ای از سخنان امام علی (ع) درباره بهترین مردم، برترین بندگان، محبوب ترین انسان ها نزد خداوند و نیز برخی از گروه هایی که در نقطه مقابل این فضایل قرار دارند، پرداخته می شود. این آموزه ها تصویری روشن از معیارهای واقعی برتری انسان در مکتب علوی ارائه می کنند و نشان می دهند که راه رسیدن به جایگاه بهترین مردم نه از مسیر ظواهر دنیوی، بلکه از مسیر ایمان، اخلاق، خیرخواهی، تقوا و بندگی خداوند می گذرد.

1. مقرب ترین مردم

«هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِكَ بِكَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَكَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْكَ»؛[1]

«فرشتگان داناترین مخلوقات به مقام ربوبی تو هستند و بیمناک ترین موجودات از تو و نزدیک ترین مخلوقات به بارگاه قدس و کبریایی ات».

2. فاضل ترین بندگان

«إِنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْ كَانَ الْعَمَلُ بِالْحَقِّ أَحَبَّ إِلَيْهِ وَ إِنْ نَقَصَهُ وَ كَرَثَهُ مِنَ الْبَاطِلِ وَ إِنْ جَرَّ إِلَيْهِ فَائِدَةً وَ زَادَهُ»؛[2]

«همانا با فضیلت ترین مردم نزد خداوند کسی است که برای او عمل به حق، اگر چه موجب کاهش (ظاهری) و سختی باشد، محبوب تر از باطل بوده است، اگر چه آن باطل برای او فایده را جلب کند و موجب افزایش وی گردد».

3. محبوب ترین بندگان نزد خدا

«عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ … قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ الشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ إِلَّا هَمّاً وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ، فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى»؛[3]

«ای بندگان خدا! از محبوب ترین بندگان خدا در پیشگاه ربوبی بنده ای است که خداوند (سبحان) او را در شناخت نفس خود و ساختن آن یاری فرماید، پیراهن های شهوات را از خود برکند و جز یک غم، از تمام غم ها خود را می رهاند و از صف کوردلان و مشارکت با هواپرستان خارج شد».

4. خیرخواه ترین مردم

«إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ»؛[4]

«همانا خیرخواه ترین مردم درباره خویشتن، مطیع ترین مردم بر پروردگارش و خائن ترین مردم درباره خویشتن، معصیت کارترین آنان به خدایش می باشد».

5. دو دستگی مردم

«إِنَّمَا النَّاسُ رَجُلَانِ: مُتَّبِعٌ شِرْعَةً، وَ مُبْتَدِعٌ بِدْعَةً، لَيْسَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بُرْهَانُ سُنَّةٍ وَ لَا ضِيَاءُ حُجَّةٍ»؛[5]

«مردم بر دو صفت اند: پیرو قانون شرع، یا بدعت گزار و پیرو بدعت که با او هیچ قانونی و روشنایی دلیل از خداوند وجود ندارد».

6. بدترین خلق نزد خالق

«إنَّ أَبْغَضَ الْخَلَائِقِ إِلَى اللَّهِ [تَعَالَى] رَجُلَانِ، رَجُلٌ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِيلِ مَشْغُوفٌ بِكَلَامِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلَالَةٍ، فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ، ضَالٌّ عَنْ هَدْيِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ، مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَى بِهِ فِي حَيَاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ، حَمَّالٌ خَطَايَا غَيْرِهِ، رَهْنٌ بِخَطِيئَتِهِ»؛[6]

«بدترین مردم در نظر خدا دو دسته اند:

فردی که خدا او را به خودش واگذار کرده (و به او کمک فکری نمی کند) چنین فردی از راه راست منحرف می گردد، به بدعت و مطالب انحرافی علاقه مند و آلوده می شود. چنین فردی به وسیله آشوبگری گمراه گردیده، موجب انحراف کسانی است که در زمان زندگی و مرگ او، از وی پیروی کنند، اشتباهات دیگران را به دوش می گیرد و گرو گناهان خویش است».

7. برترین مؤمنان

«من کتاب له الی الحارث الهمدانی: وَ اعلَمْ أنَّ أفضَلَ المُؤمنينَ أفضَلُهُم تَقدِمَةً مِن نفسِهِ و أهلِهِ و مالِهِ ؛ فإنّكَ ما تُقَدِّمْ مِن خَيرٍ يَبقَ لكَ ذُخرُهُ ، و ما تُؤَخِّرْهُ يَكُن لِغَيرِكَ خَيرُهُ»؛[7]

«در نامه خود به حارث همدانی چنین نوشت: توجه داشته باش که بهترین مومنین کسانی هستند که بیشتر از دیگران، شخص خود، بستگان و مال خویش را در راه خدا پیشکش کنند و هر چه پیش از خود برای قیامت از کارهای خیر بفرستی برایت ذخیره می گردد و هر چه از مال و ثروت برای وارث بگذاری سودش برای دیگران است».

8. مبغوض ترین بندگان نزد خدا

«إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لَعَبْداً وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ، جَائِراً عَنْ قَصْدِ السَّبِيلِ، سَائِراً بِغَيْرِ دَلِيلٍ؛ إِنْ دُعِيَ إِلَى حَرْثِ الدُّنْيَا عَمِلَ وَ إِنْ دُعِيَ إِلَى حَرْثِ الْآخِرَةِ كَسِلَ!».[8]

«همانا از مبغوض ترین مردان در نزد خدا، آن بنده ای است که خدا او را به خود او واگذاشته است، این بنده (رها شده به حال خود) از راه حق متجاوز و بدون رهبری که دلیل راه است در حرکت است. اگر این بنده (رها شده به حال خود) به کشت و کار دنیوی خوانده شود به کار می افتد و اگر به کشت و کار اخروی خوانده شود کسل و افسرده می گردد».

9. برترین بنده

«فَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ عِبَادِ اللَّهِ عِنْدَ اللَّهِ إِمَامٌ عَادِلٌ هُدِيَ وَ هَدَى»؛[9]

«بدان برترین بندگان در نزد خداوند سبحان، امامی است عادل که هدایت شده و مردم به وسیله او هدایت شوند».

10. شایسته ترین خلق

«أَوْلَى النَّاسِ بِالْكَرَمِ، مَنْ عُرِفَتْ بِهِ الْكِرَامُ»؛[10]

«شایسته ترین مردم به کرامت کسی است که مردمان با کرامت به وسیله او شناخته می شوند».

11. بهترین بندگان خدا

«عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ … مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ كَشَّافُ‏ عَشَوَاتٍ مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ دَفَّاعُ مُعْضِلَاتٍ دَلِيلُ فَلَوَاتٍ، يَقُولُ فَيُفْهِمُ وَ يَسْكُتُ فَيَسْلَمُ … وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِيلَ مِنْ ضُلَّالٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ … يَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِيهَا وَقَعَ وَ يَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَ بَيْنَهَا اضْطَجَعَ؛ فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَيَوَانٍ، لَا يَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَيَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَى فَيَصُدَّ عَنْهُ وَ ذَلِكَ مَيِّتُ الْأَحْيَاءِ»؛[11]

«همانا از محبوب ترین بندگان خدا، نزد او بنده ای است که خداوند او را در برابر نفسش یاری رسانده است … چراغ تاریکی هاست، برطرف کننده کوری ها، کلید مبهمات، زداینده مشکلات و راهنمای بیابان ها. می گوید و می فهماند و به موقع خاموش می شود و سالم می ماند …

و دیگری که خود را دانشمند می نامد، ولی دانشمند نیست، او از نادان ها و گمراهان، نادانی ها و گمراهی ها را فرا گرفته و دام هایی از ریسمان های فریب و گفتار دروغ برای مردم گسترده است …

می گوید: به گاه شبهات درنگ می کنم در حالی که در آن ها فرو افتاده است، می گوید از بدعت ها کناره می گیرم، در حالی که میان آن ها خفته است، چهره اش نه چهره انسان را می شناسد تا به دنبال آن برود و نه باب کوری دل را تا از آن جلوگیری کند. او مرده ای است در میان زندگان».

نتیجه گیری

سخنان امام علی (ع) در نهج البلاغه نشان می دهد که معیار ارزش گذاری انسان ها، نه جایگاه ظاهری و مادی، بلکه ایمان، اخلاق و عمل صالح است. با تأمل در این آموزه ها می توان دریافت که بهترین مردم کسانی هستند که بیشترین بهره را از فضایل انسانی و الهی برده اند. همچنین شناخت ویژگی های بهترین مردم راهی برای اصلاح رفتار و انتخاب مسیر درست زندگی فراهم می کند.

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 109.

[2] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 125.

[3] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 86.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 176.

[6] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 17.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 69.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 103.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 164.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 436.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 87.