آیت الله سیدعلینقی اصفهانی معروف به «فیض الاسلام» در پایان ترجمه و شرح نهج البلاغه خود، بیانیه بسیار مهمی تحت عنوان «چاره نگرانی امروزه مردم دنیا» صادر می کند و همگان را به نهج البلاغه و ولایت علوی که همان ولایت خداوند در تمام شئون زندگی است دعوت می کند. انگیزه ایشان در آن اعلامیه که در حقیقت «منشور بازگشت به نهج البلاغه» است کاملاً تشریح شده است. ایشان می نویسند که چه کسانی و به چه دلیلی باید این کتاب را بخوانند و آن را در زندگی جامه عمل پوشانند؛ ایشان آورده اند که وکیل، وزیر، قاضی، حاکم، دهقان، طبیب و هرکسی در هر صنفی باید این کتاب را کامل بخوانند چرا که دستورالعمل ها و الگوهای رفتاری همه آحاد مردم در این کتاب ارزشمند تدوین شده است. ایشان انگیزه خود از ترجمه نهج البلاغه را روشنگری مردم عنوان کرده اند. در واقع این بیانیه، منشور بازگشت به نهج البلاغه در روزهای سیاه سلطه پهلوی و خفقان بود.
معرفی شخصیت فیض الاسلام
سید علی نقی اصفهانی آل محمد دیباج[1] معروف به «فیض الاسلام» از عالمان و نویسندگان پر تلاش سده اخیر است. او در سال 1382 در خمینی شهر اصفهان در خانه علم و تقوا و جهاد به دنیا آمد. طبق شجره نامه موجود، ایشان اربعینی بوده یعنی چهل پشت پدری اش به امام علی (ع) می رسد که همه از عالمان و مجتهدان عصر خود بوده اند. وی از پنج سالگی تحصیل را آغاز کرد و در جوانی از محضر مراجع و بزرگان جهان تشیع بهره وافر برد. وی صاحب اجازات اجتهاد و روایی ارزشمند از مراجع و محدثان عالی مقام گردید و در راستای تلاش و جهاد علمی خود، سه کتاب عظیم و مقدس؛ قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه را ترجمه و شرح نمود. این کار وی موجب آشنایی عموم مردم فارسی زبان با این سه کتاب پر ارج شد، به خصوص کتاب شریف نهج البلاغه که تا آن زمان فاقد شرح و ترجمه کامل فارسی بود.
فیض الاسلام پس از بازگشت از نجف اشرف در تهران ماندگار شد و به کار نشر و تبلیغ حقایق دینی پرداخت و علاوه بر تلاش علمی و قلمی، در کنار روحانیت متعهد و انقلابی، به بیدارگری پرداخت و به همین جهت مدتی گرفتار زندان[2] رژیم طاغوت گردید. زندگی سراسر افتخار وی در سوم شعبان 1405 ه. ق. مطابق با 24 اردیبهشت 1364 ه. ش. به سرآمد و پیکر مطهر او در تهران، بهشت زهرا به خاک سپرده شد.[3]
ترجمه نهج البلاغه فیض الاسلام
نام فیض الاسلام با نهج البلاغه آمیخته است به طوری که نهج البلاغه فارسی به نهج البلاغه فیض الاسلام مشهور شد و این سعادت برای همیشه در تاریخ به نام ایشان ثبت گردید بسیاری از اندیشمندان و شخصیت های علمی و فرهنگی بر این خدمت بزرگ ایشان آفرین گفته اند و تا کنون بیش از یک میلیون نسخه از آن به چاپ رسیده است.
وی در دیباچه جزء اول ترجمه خود از آشنایی اش با نهج البلاغه چنین می نویسد:
از سال های دراز این کتاب مقدس مورد مطالعه این بنده بود، روز به روز شوقم به خواندن و اندیشه در آن زیاد تر می شد، گویا چیزی نمی دیدم مگر کتاب نهج البلاغه و سخنی نمی شنیدم مگر فرمایش های امیر المؤمنین علی (ع) و هرگاه با فضلا و دانشمندان ملاقاتی پیش می آمد، قبل از شروع به هر سخن، در باب عظمت و بزرگی نهج البلاغه سخن گفته به آنان یادآوری می نمودم که سید شریف رضی رحمة الله علیه یکی از شاهکار های تألیف را در این کتاب به کار برده … و گاهی در بعضی از مجالس دینی و مذهبی پاره ای از کلمات این کتاب را خوانده و معنای آن را بیان می کردم، شنوندگان به شگفت آمده می گفتند اگر علما و رجال دینی ترجمه فرمایش های امام علی (ع) را در کتاب نهج البلاغه به طوری که در خور فهم هر فارسی زبان باشد، نوشته بودند همه از آن بهره مند می شدند … بنابر این بر نگارنده واجب شد که دست از هر کار بردارم (حتی از ترجمه و تفسیر قرآن کریم که از مدتی به نوشتن آن مشغول بوده برای اتمام آن سعی و کوشش بسیار داشتم) و این کتاب جلیل را به زبان فارسی سلیس و روان ترجمه نموده …
گفته شده که تنها جمع آوری مدارک و یاد داشت برداری ترجمه و شرح او بر نهج البلاغه مدت هفده سال طول کشید و تحریر آن در شش سال یعنی از 1365 ه. ق. تا 1371 ه. ق. انجام پذیرفته است.
بیانیه فیض الاسلام در بازگشت به نهج البلاغه
مرحوم فیض الاسلام در پایان تألیف، ترجمه و شرح نهج البلاغه خود، بیانیه بسیار مهمی تحت عنوان «چاره نگرانی امروزه مردم دنیا» آن هم در روزگار خفقان صادر می کند و همگان را به نهج البلاغه و ولایت علوی که همان ولایت خداوند در تمام شئون زندگی است دعوت می کند. گرچه از آن روزها، سال ها گذشته است؛ اما به یقین می توان یافت که این روزها، زندگی فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بشر بیش از هر زمان دیگر نیازمند چنین دعوتی است. آن چه او در بیش از پنجاه سال پیش نوشته و فریاد کرده است امروز سخن دل هزاران اندیشمند دلسوز دنیای اسلام است.
منشور بازگشت به نهج البلاغه را که فیض الاسلام در روزهای سیاه سلطه نوشت، با هم می خوانیم:
چاره نگرانی امروزه مردم دنیا
همه پریشانند و در فکر علاج، لکن چاره را نمی دانند، تنها رهاننده بشر از پریشانی به دقت خواندن و عمل به فرمایش های حضرت امیر المومنین (ع) در نهج البلاغه است که همه نگرانی ها را برطرف نموده، مردم را به راه سیادت و سعادت سوق می دهد.
دنیای امروز را تباهکاری، ستمگری، دورویی، خود خواهی و بدبختی بجایی رسانده که زندگی افراد آن تیره و تار شده. آسایش، دادگری، یگانگی، آشتی و نیکبختی در جهان برقرار نمی گردد، مگر به پیروی جهانیان از گفتار و کردار امیرالؤمنین (ع) که نمونه ای از آن را سید شریف رضی در کتاب مقدس نهج البلاغه گرد آورده و چون در همین مختصر از جمیع شئون زندگی چیزی فروگذار نشده، سیادت و سعادت عمل کننده را ضامن است؛ زیرا این کتاب نتیجه گفتار همه پیغمبران و راهنمای درک معانی و حقائق قرآن کریم و نجات دهنده گمراهان و گرفتاران است.
این گفتار روی دو پایه برهان عقل و علم، استوار است و ما لاف نزده و گزاف نگفته ایم. اگر باور ندارید برجستگان و دانایان خود را در مجلسی گرد آورد؛ تا اثبات نموده به خواص و عوام بفهمانیم: هر که طالب خیر و نیکویی و آسایش و خوشی است بایستی کتاب نهج البلاغه را (که پس از قرآن کریم و سخنان پیغمبر اکرم در جهان مانند ندارد) مورد مطالعه و سرمشق و دستور زندگانی خویش قرار دهد، بنابر این باید:
✔️ پادشاهان و وزرا و رجال سیاسی بخوانند تا استقلال و تمامیت کشور را حفظ نموده و به وظائف خود و طرز سلوک با رعیت پی برند؛
✔️ وکلای مجلسین، سنا و شوری بخوانند تا از بدعت (احداث چیزی در دین که از دین نبوده) دوری گزیده و به دستور دین رفتار نمایند؛
✔️ حکمرانان و رؤسای هر شهر بخوانند تا رفاه و آسایش خود و کسانی را که با آنان سپرده شده فراهم سازند؛
✔️ امرای لشکر و افسران و سربازان بخوانند تا آماده حفظ حدود و ثغور کشور بوده و در کارزار همیشه فتح و فیروزی را دریابند؛
✔️ ستمگران و بیچارگان بخواند تا کیفر ستم و پاداش شکیبایی را دانسته عبرت گیرند؛
✔️ اغنیا و فقرا بخوانند تا کبر و سرافرازی و رشک و پستی را از خود دور سازند؛
✔️ علما و دانشمندان بخوانند تا از همه دانش ها بهره مند گردند؛
✔️ مجتهدین عظام بخوانند تا راه استنباط احکام الهی را بیاموزند؛
✔️ مبلغین و تربیت کنندگان مردم عوام بخوانند تا دین را به دنیا نفروخته رضا حق را به دست آورده سعادتمند شوند؛
✔️ وعاظ و گویندگان بخوانند تا طریقه وعظ و خطابه را آموخته، وقت خود و شنونده را با سخنان بیهوده و ژاژ تلف نکنند؛
✔️ مؤلفین و تربیت کنندگان مردم عوام بخوانند تا مهمل نبافند و عفت قلم را حفظ نموده مطالبی بنویسند که خود و اعقابشان به آن فخر نمایند؛
✔️ فصحا و بلغا و ادبا و خطبا بخوانند تا از خرمن فصاحت و بلاغت و شیرینی کلام آن خوشه ها بردارند؛
✔️ تجار و کسبه و اطباء بخوانند تا در داد و ستد و طبابت خدا را در نظر داشته، سود حلال به دست آورند که نزد خدا و خلق شرمنده نباشند؛
✔️ قضات و وکلاء دادگستری و صاحبان محاضر رسمی بخوانند تا در دادرسی ها و معاملات برای چند ریال پول، حکم به ناحق ندهند و خلافی ننویسند و از عاقبت آن بپرهیزند؛
✔️ دانشجویان و هوشمندان بخوانند تا از شاخه های درخت دانش میوه چیده غولان و نادانان و گمراهان و گمراه کنندگان را در هر لباس بشناسند؛
✔️ جوانان بخوانند تا طراوت جوانیشان را در راه های بیهوده از دست ندهند؛
✔️ کارگران و رنجبران و بیابان گردان و رانندگان (که کمتر وسیله وقت کسب اطلاع دارند) بخوانند تا از خواندن آن همه چیز به دست آورند؛
✔️ طبیعیین و مادیین و فلاسفه بخوانند تا از تاریکی هایی که به آن گرفتارند رهایی یافته با مبدأ و معاد آشنا گردند؛
✔️ یهود و نصاری و مجوس بخوانند تا راه سعادت را در آن دیده با کتاب های خود مطابقه کرده حق و حقیقت را دریابند؛
✔️ گمراه کنندگان بخوانند تا از بدعاقبتی و رسوایی ترسیده بیش از این در اغفال ساده لوحان سعی ننمایند؛
✔️ گمراه شدگان بخوانند تا از راه کجی که آن ها را به آن سوق داده اند بازگشته گرد هر نادرست هواپرست نگردند؛
✔️ زهاد و پارسایان بخوانند تا زهد و تقوای حقیقی را در روش پیشوای متقیان دیده و به راه های کج پا ننهند و از رنج خود نتیجه بگیرند؛
✔️ با سوادان برای بی سوادان بخوانند تا آنان را به تحصیل دانش و بردن لذت سواد و اطلاع به وظائف دین و دنیا آگاه سازند؛
خلاصه جمیع افراد بشر باید بخوانند تا سعادت همیشگی و ترقی دنیا و آخرت را از آن بیابند.[4]
جمع بندی
مرحوم فیض الاسلام در منشور بازگشت به نهج البلاغه، تمام گروههای جامعه، اصناف و آحاد مردم را مورد خطاب قرار می دهند و ضرورت این امر را مورد تاکید قرار می دهند که طلب خیر و آسایش در گرو عمل به نهج البلاغه و پیاده سازی آن در بطن زندگی و جامعه است. ایشان می نویسند: «هر که طالب خیر و نیکویی و آسایش و خوشی است بایستی کتاب نهج البلاغه را مورد مطالعه و سرمشق و دستور زندگانی خویش قرار دهد». ایشان با نام بردن تک تک اصناف جامعه مانند وزرا و رجال سیاسی، نمایندگان مجلس، افسران و نظامیان، علما، افرادی که دارای رسانه هستند، تجار و کسبه، و… همگان را مورد خطاب قرار داده و توصیه می کنند برای دستیابی به اهداف الهی و رسالت اجتماعی خود، بایسته هست این کتاب را مطالعه و بدان عمل نمایند.
پی نوشت ها:
[1] . محمد ديباج فرزند امام جعفر صادق (ع) و جد مرحوم فيض الاسلام است. براي آشنايي با زندگي وي ر.ک: سپهر، ناسخ التواريخ، ج10 (زندگي امام رضا علیه السلام)، ص 377 ـ 385؛ الهامي، سيري در تاريخ تشيع، ص 564 ـ 567.
[2] . شجره نامه خود نگاشت وي در پايان جزء اول ترجمه و شرح بر نهج البلاغه به خط طاهر خوشنويس آمده است.
[3] . به نقل از روزنامه جمهوري اسلامي، 24/2/1373.
[4] . براتي، عبدالعلي، گلشن ابرار، ج 5، ص 419.
فهرست منابع
- الهامی، داود، سیری در تاریخ تشیع، قم، مکتب اسلام، 1375.
- براتی، عبدالعلی، گلشن ابرار جلد پنجم (احیاگر نهج البلاغه)، قم، پژوهشکده باقر العلوم، 1386.
- سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ حضرت رسول (ص)، تهران، اسلامیه، 1392، چاپ چهارم.
- فیض الاسلام (آل محمد دیباج)، سید علینقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، چاپخانه سپهر، 1365.
منبع مقاله: با اقتباس و ویرایش از:
براتی، عبدالعلی، احیاگر نهج البلاغه (گلشن ابرار جلد پنجم)، ج5، ص419.
