اندیشمندان، نویسندگان و خطباء هریک از زوایای مختلف به شخصیت امام علی (ع) نگریسته اند. برخی ایشان را مظهر عدالت و شجاعت، برخی دیگر مظهر علم و حکمت، و برخی نیز نمونه ای از زهد و پارسایی دانسته اند. شخصیت امام علی (ع) به قدری جامع، گسترده و دست نیافتنی است، که هر کس به فراخور درک و بینش خود، جنبه ای از آن را مورد توجه قرار داده است.
حنّا فاخوری در باره شخصیت والای امام علی (ع) می نویسد: «او مرد عقیده نیرومند و ایمان زنده است»[1]. در مجموع شخصیت امام علی (ع) از نگاه اندیشمندان، شخصیتی جامع و بی نظیر است که در هر جنبه ای از زندگی، الگو و سرمشقی برای انسان هاست. در این مقاله تلاش می کنیم، به دیدگاه حنّا فاخوری در باره شخصیت امام علی (ع) بپردازیم.
محل تولد و مدارج علمی حنّا فاخوری
حنّا فاخوري در سال 1916م. در شهر زحله لبنان زاده شد. وي كه داراي درجه دكتري در فلسفه اسلامي است، تحصيلات متوسطه را در بيت المقدس به پايان رسانيد. فاخوري از مسيحيان كاتوليك و عضو جمعيت مبلغان «بولس مقدس» در لبنان است. وي كه مؤسس انستيتو زبان، هنر و علوم در لبنان است، كتاب هاي درسي بسياري در زمينه الهيات مسيحي نيز تأليف كرده است.
زبان عربی با قدمتی به درازای جاهلیت تا کنون همواره کانون توجه ادیبان و نویسندگان ملل مختلف بوده است. ریشۀ روابط، چالش ها، و مبادلات زبان و قوم عرب با زبان پارسی آن چنان ژرف و عمیق است، که نیازی به یاد آوری تاریخ پیوند آن دو نیست.
اهتمام و علاقۀ فراوان به تاریخ ادبیات زبان عربی در میان دانشجویان و پژوهش گران ایرانی به منزلة یکی از مهارت های مهم در آشنایی با این زبان، ضرورت ترجمه و تألیف آثاری پرمایه و اصیل در این زمینه را چند برابر میکند. از آن جا که کتاب تاریخ ادبیات عربی تألیف حنّا فاخوری و ترجمۀ عبدالمحمد آیتی از منابع دست اول امتحانی دوره های مختلف تحصیلات تکمیلی رشتۀ زبان و ادبیات عربی بهشمار میآید
از ميان آثار مکتوبش كتاب تاريخ ادبيات عرب او توسط عبدالمحمد آيتي (تهران، 1374) و تاريخ فلسفه اسلامي به فارسي ترجمه شده است.
حنا فاخوري علاوه بر تأليف، به تحقيق نسخه هاي خطي يا شرح آثار كهن نيز پرداخته است. (حتي شرح ابن عقيل و مغني اللبيب) و هم چنين ده ها اثر از زبان هاي لاتيني، يوناني و فرانسه به زبان عربي ترجمه كرده است
فاخوري از سال 1962م. از هر گونه فعاليت اجرائي دست كشيد و به تحقيق در حوزه زبان و ادبيات و فلسفه پرداخت و تاكنون ده ها كتاب و مقاله از وي در لبنان و مصر به چاپ رسيده است.[2]
حنّا فاخوری کشیش و استاد فلسفه لبنانی درباره علایق مطالعاتی اش می گوید: «در اوقات فراغتم معمولا مطالعه می کنم و موضوعات اسلامی و عربی را برای مطالعه دوست دارم».
علاوه بر این حنّا فاخوری به عنوان یک کشیش مسیحی ارتباط فعالی با علمای جهان اسلام دارد و نگاهش به اسلام بویژه نسبت به تشیع در نوع خود جالب توجه است.
میگوید: «با علمای جهان اسلام به ویژه مصر و شیوخ الأزهر روابط دوستانه و علمی دارم.»[3]
حنّا فاخوری عضو مبلغین جامعه سنت پل، فیلسوف و زبان شناس بود؛ سرانجام در سال 2011 چشم از جهان فرو بست.
حنّا فاخوری از مسیحیانی است؛ که اسیر جاذبه بی پایان امیرالمؤمنین علی (ع) شده است.
دیدگاه حنّا فاخوری در مورد شخصیت امام علی (ع)
حنّا فاخوری را در مقام مقایسه با دیگر شاعران، از ابن رومی، متنبی و ابوتمام برترش می داند؛[4] وی در برابر سخنان امیرمؤمنان سر تواضع فرو می آورد.
و درباره نهج البلاغه می گوید: گفتارهایی از همه فنون و مجموعه گونه ها، از آداب و پند یا نامه یا خطبه های کوتاه و بلند که می دانستند، چنین کتابی طراز فصاحت و پیرایه بلاغت خواهد بود. عربیت را بها افزاید و دین و دنیا را به کار آید؛ که بلاغتی چنان، نه در گفتاری فراهم آمده است و نه یک جا در کتابی.
چه امیرمؤمنان علیه السلام سرچشمه فصاحت است و آبشخور بلاغت. او بود که نقاب از چهره سخن کشید، سخنوران آیین گفتار را از او وام گرفتند؛ خطیبان بر جای پایش گام نهادند؛ واعظان از خواندن کلام او نام یافتند.[5]
حنّا فاخوری می گوید: علی (ع) در نهج البلاغه صاحب شخصیتی یکتاست.
او مرد عقیده نیرومند و ایمان زنده است. سخن علی از لحاظ معنا گنجینه ای است که در ادبیات آن دوره جای خاص و بی نظیری را از آن خود کرده و از نظر لفظ نیز از جمال و رونق بسیار برخوردار است. کتاب نهج البلاغه یک ثروت عظیم فکری و ادبی است.[6]
وقتی از حنّا فاخوری سوال می شود «کدام یک از فضائل امام علی (ع) بیشتر توجه شما را جلب کرده است؟» فاخوری می گوید: «رحمت و گشایش در برابر مردم، برادری و انسانیت و تلاش برای هدایت مردم به سمت رشد و کمال از مهم ترین فضائل امام علی (ع) است.
امام علی (ع) خواهان محبت همگانی میان بشریت بوده و در نهج البلاغه بر احترام مردم به یکدیگر تاکید کرده است. که در این نقطه با حضرت مسیح و آموزه های دین مسیحی مشترک است».
حنّا فاخوری در ادامه سخنانش می گوید:
«ما درسهای زیادی را می توانیم از امام علی (ع) بگیریم که مهم ترین آنها درس انسانیت و احترام به اصول و ارزش ها است. احترام به افراد انسان به عنوان یک انسان، از ویژگی های بارز امام علی بن ابیطالب (ع) است.
حنّا فاخوری می نویسد به نظر من نهج البلاغه بزرگترین هدیه امام علی (ع) به جامعه بشری است که باید آنرا خواند و به آن عمل کرد.[7]
مهمترین ویژگی مکتب تشیع به نظر من روح انسانیت موجود در آن است. زیرا مردم به امام علی بن ابیطالب بد کردند، ولی او با آن ها خوش رفتاری کرد. امام علی (ع) که شیعیان نیز از او پیروی می کنند در همه سخنان اش در نهج البلاغه و در تمام سفارشات و نامه هایش انسان را دعوت می کند تا به تمام معنا انسان باشد.[8]
سخنان حنّا فاخوری کشیش مسیحی درباره امام علی (ع) و نهج البلاغه
حنّا فاخوری می گوید:
«ما مسیحیان برای امام علی بن ابی طالب (ع) ارزش و احترام قائلیم. او نزد ما از احترام بسیار زیادی برخوردار است. درباره امام علی (ع) و فرزندان او کتاب های جالبی تألیف کرده ام و اساسا زیباترین نوشته هایم مربوط به امام علی (ع) می شود. حتی بخش قابل توجهی از کتاب هایم در موضوع ادبیات عرب و کتب دانشگاهی را نیز به امام علی بن ابی طالب اختصاص داده ام. زیرا او امام همه مردم جهان است؛ نه فقط امام شیعیان. ما نیز او را می خواهیم و به خاطر تعلیمات انسانی اش که انسان ها را به همدیگر نزدیک می کند برایش احترام و ارزش قائلیم».
او درباره نهج البلاغه می گوید:
«بخش هایی از نامه های امام علی (ع) در برخی کلیساهای لبنان تدریس می شود و دانشجویان، گروه هایی تشکیل می دهند و هر گروه، بخشی از نهج البلاغه را می آموزند و همگی به امام علی بن ابیطالب (ع) احترام می گذارند».
«به نظر من اگر سیاستمداران دنیا به نامههای امام علی (ع) به حکام و امرای خود توجه و عمل کنند برایشان بهتر است. زیرا این ها نامه های انسانیت است، نامه هایی که حق هر انسانی را به او می دهد و میان مردم به حق قضاوت می کند و مثل نامه هایی نیست که اخلاق و زندگی بشر را ویران می کند.»
بنابراین معرفی امام علی علیه السلام و کلام نورانی ایشان کاری بس دشوار و راهی بس طولانی است. که در این گفتار، بلکه در هیچ نوشتاری نمی گنجد و هیچ قلمی توان تصویر و تصور چهره واقعی آن حضرت را ندارد؛ چرا که امام علی علیه السلام برتر از هر تصویر و تصور است.
نتیجه
دست یابی به شخصیت والای حقیقت انسان کامل و کلام رفیعش نه تنها از عهده حنّا فاخوری ها بلکه از عهده هیچ غیر معصومی بر نمی آید، زیرا حقیقت آن است که حضرت خاتم الانبیاء در مورد شخصیت امام علی (ع) فرمود: «خدا را کسی نشناخت مگر من و علی؛ و من را کسی نشناخت مگر خدا و علی؛ و علی را کسی نشناخت مگر من و خدا.»
این جمله کمال معرفت است و کسی شایستگی و لیاقت شناخت امام علی (ع) را دارد؛ که فوق او باشد، تا بتوان پیرامون شخصیت آن حضرت سخن بگوید، که پیامبر (ص) که فوق او بود، چنین سخنی در باره ایشان بیان فرموده است.
خواستیم بدین وسیله به امام علی علیه السلام نزدیک شویم و قطره ای از زلال اندیشه اش را بچشیم و لب های خشک و دل های تفدیده خود را با آب گوارای سخنش سیراب کنیم.
ای برتر از خیال و قیاس و گمان و وهم وز آن چه گفته اند و شنیده ایم و خوانده ایم
مجلس تمام گشت و به آخر رسید عمر ما هم چنان در اول وصف تو مانده ایم.
پی نوشتها
[1] – امیر انصاری، شکوه کلام در نهج البلاغه، ص210. به نقل از حنا فاخوری، تاریخ الادب العربی، ص248 و 251.
[2] – منبع، کتابخانه دیجیتالی تبیان.
[3] – منبع، خبرگزاری تسنیم.
[4] – فاخوری، حنا، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، ص 500.
[5] – نهج البلاغه، مقدمه. به نقل از: دانشنامه امام علی علیه السلام، ج 11، ص 326.
[6] – امیر انصاری، شکوه کلام در نهج البلاغه، نگرشی بر نهج البلاغه از دیدگاه دانشمندان مسلمان و مسیحی، ص210.
[7] – منبع: نرم افزار باد صبا
[8] – خبرگزاری تسنیم.
فهرست منابع
- امیرانصاری، حسن، شکوه کلام در نهج البلاغه، نگرشی بر نهج البلاغه از دیدگاه دانشمندان مسلمان و مسیحی، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1433ق.
- خبرگزاری تسنیم.
- فاخوری، حنا، تاریخ ادبیات زبان عربی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، انتشارات توس، 1393ش.
- کتابخانه دیجیتالی تبیان.
- نرم افزار باد صبا.
- عبادی، صبحه، گفتگو با استاد حنّا فاخوری (مصاحبه)، نشریه مقالات و بررسی ها، دفتر 72، زمستان1381. ص319-321
