جایگاه رفیع حق در سیره فکری عملی امام علی (ع)، حق پرستی، حق جویی، حق گویی، حق دوستی و جهاد بی امان در راه اقامه حق، به تصدیق حديث پيامبراکرم (ص) که :«علی مع الحق و الحق مع علی»، اساسی ترين و مهم ترين مفاهيم مطرح شده در نهج البلاغه است. در این مقاله به تجلی حقیقت در وجود امام علی (ع) بر اساس کتاب شریف نهج البلاغه پرداخته می شود.

هماهنگی و همراهی امام علی (ع) با حق

جلوه حقیقت در سیما و نگاه امام علی (ع) و تجلی حق در سیره زندگانی آن بزرگوار، به گونه ای است که در لحظه لحظه حیات امام (ع) فروزندگی و پایندگی حق متجلی است، تا آنجا که ابوذر به روایت از ام سلمه می گوید که پیامبر خدا (ص) فرمود:

«عن ابی ذر عن ام سلمه قالت: سمعت رسول الله (ص) یقول: ان علیا مع الحق و الحق معه، لن یزولا حتی یردا علی الحوض»؛^[1]

«ابوذر به نقل از ام سلمه روایت می کند که پیامبر اکرم (ص) فرمود: همانا علی با حق است و حق با علی (ع) و این دو هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند، تا روز قیامت بر حوض (جایگاه معینی در قیامت) بر من وارد شوند».

تجلی حق در هماهنگی و همراهی با امام علی (ع)، یکی از شاخص ترین و مهمترین فضایل آن امام بزرگوار و محبوب (ع) به شمار می آید، تا آنجا که همین فضیلت عظمی و ممتاز برای اثبات امامت و ولایت ایشان برای امت اسلامی بسنده و کافی است و این حقیقتی انکارناپذیر است که منطق گویا به وحی رسول الله (ص) شاهد آن است، آنجا که جابر بن عبدالله از پیامبر خدا (ص) روایت کرد:

«عن جابر بن عبدالله الانصاری انه قال: لقد سمعت رسول الله (ص) یقول: ان فی علی خصالا لو کانت واحده منها فی جمیع الناس لا کتفوا بها فضلا: علی مع الحق و الحق مع علی لا یفترقان حتی یردا علی الحوض»؛^[2]

«از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده که گفت، شنیدم رسول خدا (ص) می فرمود:

همانا در زندگانی امام علی (ع) خصلت هایی است که اگر یکی از آن ها در زندگانی مردم می بود، برای فضیلت آنان بسنده بود. از آن جمله این که: علی با حق و حق با علی است، هرگز این دو از هم جدا نمی شوند تا کنار حوض بر من وارد شوند».

تجلی حق در ارتباط و پیوند گسست ناپذیر با امام علی (ع)، در لحظه لحظه زندگانی سراسر دفاع از حق امام (ع) به اندازه ای بود که این پیوست و تجلی حق، در تاریخ حیات امام (ع) رابطه ای جان با تن، عطر با گل و فرزند را با مادر در خاطره انسان تداعی می کند و بر همین اساس پیامبر خدا (ص) برای پایندگی این ارتباط ناگسستنی دعا کرد و فرمود:

«علی مع الحق و الحق مع علی (ع) اللهم ادر الحق معه حیث دار»؛^[3]

«علی (ع) با حق و حق با علی است. بار پروردگارا، آنجا که علی می گردد، حق را بگردان».

موقعیت و پایگاه امام علی (ع) در تجلی حق

ابن عباس می گوید، هنگامی که امام علی (ع) به قصد جنگ با مردم بصره حرکت می کرد، در یکی از منازل میان راه به نام ذی قار خدمت آن بزرگوار رسیدم. امام (ع) را سرگرم تعمیر کفش هایش یافتم، در این هنگام امام (ع) به من فرمود:

«مَا قِيمَةُ هَذَا النَّعْلِ؟ فَقُلْتُ لَا قِيمَةَ لَهَا. فَقَالَ (ع) وَ اللَّهِ لَهِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ إِمْرَتِكُمْ إِلَّا أَنْ أُقِيمَ حَقّاً أَوْ أَدْفَعَ بَاطِلًا …»؛^[4]

« … امام علی (ع) فرمود، قیمت این کفش ها چقدر است؟ ابن عباس می گوید، جواب دادم:

ای امیرمومنان، این کفش ها ارزشی ندارد، امام علی (ع) فرمود: به خدا سوگند، این کفش ها نزد من از حکومت و فرمانروایی بر شما محبوب تر است، مگر این که در سایه حکومت، اقامه حق کرده و باطل را نابود کنم …».

ابن عباس می گوید:

در ادامه این گفتگو با من، امام (ع) در برابر مردم ظاهر شد و برای آن ها خطبه رسا و بلیغی ایراد کرد و در ادامه آن خطبه موضع خویش را در دفاع از حق و ستیز با باطل در نهایت صراحت بیان کرد و فرمود:

«فَلَأَنْقُبَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى يَخْرُجَ الْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ …»؛^[5]

«و باطل را (به قدرت حق) می شکافم، تا حق از پهلوی آن بیرون آید …».

با توجه به اين که «أَنْقُبَنَّ» از مادّه «نقب» به معناى «سوراخ کردن و شکافتن و گشودن چيزى» است، اين تعبير اشاره به اين حقيقت دارد که تا پرده هاى باطل شکافته نشود، حقْ ظهور و بروز نمى کند. به تعبير ديگر، باطل هميشه سعى دارد تا پوششى بر روى حق بيفکند و آن را مخفى و مکتوم سازد. هنگامى که پرده هاى باطل شکافته شد، نور حق و تجلی واقعيّت، براى همگان آشکار مى گردد.

اين تعبير ممکن است که اشاره به نکته ديگرى نيز باشد و آن اين که اساس جهان بر حق است و در باطن هر موجودى حق نهفته شده است، به ويژه در فطرت هر انسانى نور حق قرار گرفته است، ولى باطل امر عارضى است که چهره حق را مى پوشاند. هرگاه اين امر عارضى کنار رود، چهره حق از درون اشيا ظاهر مى شود و هرگاه تعليمات گمراه کننده از ميان برداشته شود، نور فطرت انسانى پرتوافکن مى گردد.[6]

هنگامی که امام (ع) عازم جنگ جمل شد، تا فتنه ای را که به دست طلحه، زبیر و عایشه پدید آمده بود از میان برداشته و نابود کند، در برابر مردم خطبه ای رسا و فصیح ایراد فرمود و در ضمن خطبه هدف خویش را از جنگ با اصحاب فتنه جمل، تجلی حق و نابودی باطل بیان کرد و فرمود:

«… مَا ضَعُفْتُ وَ لَا جَبُنْتُ وَ لَا خُنْتُ وَ لَا وَهَنْتُ. وَ ايْمُ اللَّهِ لَأَبْقُرَنَّ الْبَاطِلَ حَتَّى أُخْرِجَ الْحَقَّ مِنْ خَاصِرَتِهِ»؛^[7]

« … و هرگز ضعیف و ناتوان نشده، نترسیده و خیانت و سستی (در کار اسلام و مسلمین) نکرده ام و سوگند به خدا، باطل را می شکافم تا حق را از پهلوی آن بیرون بیاورم».

امام علی (ع) به دلیل ایمان استوار و خلل ناپذیرش به خدای یگانه توانا و پیامبر او (ص) و نیز به این جهت که همواره در دوران حیات پر برکت خود بر اساس سنت حسنه رسول الله (ص) عمل کرده، هرگز به اندازه ذره ای از حق دور نبوده و بلکه همواره وجود آن حضرت (ع) محور و مدار و ملاک حق بوده است و این حقیقتی انکارناپذیر است که سیره روشن آن امام بزرگوار (ع) شاهد و کلام رسای آن حضرت (ع) گویای آن است، آنجا که فرمود:

«وَ إِنِّي لَعَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ مِنْهَاجٍ مِنْ نَبِيِّي وَ إِنِّي لَعَلَى الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ أَلْقُطُهُ لَقْطاً …»؛^[8]

«و به راستی که من گواه و دلیلی از سوی پروردگار خود دارم و راه راست را به فرموده پیامبر اکرم (ص) می پیمایم و من بر اساس سنت و روش آشکار (پیامبر خدا) راه را به پایان می برم و راه حق را می یابم و بر آن قدم می گذارم».

امام علی (ع) در رابطه با ایمان به خدای یگانه و دستیابی به باور و یقین قلبی و حتمی خود، نسبت به خدا فرمود:

«وَ إِنِّي لَعَلَى يَقِينٍ مِنْ رَبِّي وَ غَيْرِ شُبْهَةٍ مِنْ دِينِي»؛^[9] «و به راستی که من به ذات خدای خویش یقین و باور دارم و در آئین خود هیچ تردیدی ندارم».

امام علی (ع) در رابطه با حقانیت خود و دفاع بی امان از حق و استواری و پایداری خویش بر صراط مستقیم حق و حقیقت، خدای را شاهد آورده و با صراحت و قاطعیت کامل می فرماید:

«فَوَالَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِنِّي لَعَلَى جَادَّةِ الْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَعَلَى مَزَلَّةِ الْبَاطِلِ …»؛^[10]

«سوگند به آن کس که جز او خدایی نیست، من بر راه حق و حقیقت گام می زنم و آن ها (مخالفان امام) بر لغزشگاه باطل پای می نهند».

در ارتباط با ثبات قدم و ثبوت دل خویش بر صراط حق فرمود:

«مَا شَكَكْتُ فِي الْحَقِّ مُذْ [مُنْذُ] أُرِيتُهُ»؛^[11] «از هنگامی که حق را شناخته ام، هرگز در رابطه با آن شک نکرده ام».

این کلام روشن و قاطع امام علی (ع)، دلالت کامل بر همراهی و هماهنگی جاودانه آن بزرگوار با تجلی حق و حقیقت دارد و بر پایه این واقعیت عینی و حقیقت مشهود، پیامبر اعظم (ص) درباره آن حضرت (ع) فرمودند:

«علی با حق و حق با علی است و این دو تا روز قیامت که در کرانه حوض بر من وارد شوند، هرگز از یکدیگر جدا نمی شوند».

نتیجه گیری

حق از زوايای مختلف، به عنوان یکی از اساسی ترين مفاهيم در نهج البلاغه مطرح شده است. تجلی حق در سیره فکر و عملی امام علی (ع)، مرتبه ای ممتاز دارد. حدیث پیامبر (ص) که «علی مع الحق و الحق مع علی» خود به تبیین این واقعیت عینی و مشهود می پردازد.

پی نوشت ها

[1] . مجلسی، بحار الانوار، ج38، ص32.

[2] . ابن بابویه، امالی شیخ صدوق، ص89.

[3] . قمی، سفینة البحار، ماده حقوق.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 33.

[5] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 33.

[6] . مکارم شیرازی، پيام امام اميرالمؤمنين (ع)، ج 2، ص301-300.

[7] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 104.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 97.

[9] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 22.

[10] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 188.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 184.

منابع

1. ابن بابویه، محمد بن علی، امالى شيخ صدوق، تهران، کتابچی، 1376.
2. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
3. قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامى، 1430ق.
4. مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحياء التراث العربی، 1403ق.
5. مکارم شیرازی، ناصر، پيام امام اميرالمؤمنين (ع)، تهران، دار الكتب الاسلاميه‌، 1386.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

حجازی، علاء الدین، تجلی امامت در نهج البلاغه، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1372. ص190-184.