در این کتاب، امام علی (ع) به عنوان فردی برجسته شناخته می شود که در علم و فضائل، بی نظیر بوده است. این اثر با تأکید بر ویژگی های علمی و معنوی امام علی (ع) به دقت زندگی و سخنان ایشان را تحلیل کرده و نشان می دهد که امام علی (ع) در مواجهه با پرسش های دشوار، تنها فردی بود که توانست با پاسخ های قانع کننده خود همه را متقاعد کند.
۱. شناسنامه کتاب
عنوان کتاب: امام علی (ع) دانای اسرار الهی
نویسنده: کاظم محمدی
ناشر: نجم کبری
سال چاپ: ۱۳۹۶ شمسی
زبان: فارسی
تعداد صفحات: ۲۲۴
موضوع اصلی: نقد و تفسیر نهج البلاغه و شخصیت امام علی (ع)
۲. آشنایی با نویسنده
کاظم محمدی وایقانی، متولد سال ۱۳۴۰ شمسی در تهران، یک فیلسوف، عارف و پژوهشگر حوزه های دین، عرفان و فلسفه است. او تحصیلات خود را در فلسفه در دانشگاه آبردین آمریکا به پایان رسانده و در علوم حوزوی از محضر استادانی همچون علامه محمدتقی جعفری، آیت الله مرتضی مطهری و آیت الله سید احمد فهری زنجانی بهره مند شده است. محمدی از سال ۱۳۵۸ به تدریس و فعالیت های علمی و فرهنگی پرداخته و با رسانه های مختلف به عنوان نویسنده و کارشناس همکاری داشته است. آثار او شامل بیش از ۱۳۰ کتاب و مقاله است که در حوزه های عرفان، فلسفه و قرآن پژوهی نوشته شده اند.
برخی از آثار وی عبارتند از:
- شناخت خدا از ديدگاه عرفان و فلسفه (۱۳۵۹)؛
- تجلى ذكر در آينه وحى (۱۳۷۰)؛
- مولانا و دفاع از عقل (۱۳۶۳)؛
- انسان در قرآن (۱۳۵۹)؛
- بررسى نظريه خلقت در قرآن (۱۳۵۹)؛
- امام علی (ع) انسان ناشناخته (۱۳۵۹)؛
- سروش آسمانی سیری در مفاهیم قرآنی (۱۳۸۱)؛
- نسیم وحی (آشنایی با مفاهیم قرآن) (۱۳۸۱)؛
- تأویلات باطنی در شهود معنوی رنگ و نور (۱۳۸۹).
۳. انگیزه و اهداف تألیف
هدف اصلی کتاب، شناساندن مقام علمی و دانش بیکران امام علی (ع) به خوانندگان است. نویسنده سعی کرده تا با استفاده از آیات، روایات، و منابع معتبر اسلامی، فضیلت های علمی امام علی (ع) را اثبات و تبیین کند و جایگاه والای او را در جهان اسلام به مخاطبان نشان دهد. انگیزه اصلی تألیف، ارائه مستندات تاریخی و روایی در تأیید مقام علمی امام علی (ع) است.
۴. اهمیت و جایگاه کتاب از لحاظ علمی و اعتبار
کتاب با استناد به منابع معتبر اسلامی از جمله «بحارالانوار»، «شرح نهج البلاغه»، «الحدائق الوردیه»، «ارشاد القلوب» و…، به اثبات جایگاه علمی امام علی (ع) پرداخته است. استنادهای دقیق و جامع به منابع متعدد نشان دهنده پژوهشی بودن کتاب و ارزش علمی آن است. این کتاب به دلیل استفاده از روایات معتبر شیعه و اهل سنت، اعتبار بالایی دارد و جایگاه ویژه ای در معرفی مقام علمی امام علی (ع) دارد.
۵. ساختار و فصل بندی کتاب
کتاب از یک مقدمه ۲۳ صفحه ای تشکیل شده است که به کلیت مباحث مطرح شده می پردازد. سپس وارد متن اصلی کتاب می شود که برخی از عناوین آن شامل:
علم امام علی (ع)؛ امام علی (ع) و قرآن؛ حدیثی در خلافت و وصایت و علم امام علی (ع)؛ حدیثی به روایت دیلمی؛ روایت صادقیه؛ پرسش ها و پاسخ ها؛ این کتاب همچنین دارای کتابنامه و نمایه ای در انتهای آن است.
۶. گزارش محتوای کتاب
مقدمه کتاب که به تفصیل درباره امام علی (ع) سخن گفته، در تلاش است تا جایگاه ویژه و منحصر به فرد ایشان در تاریخ اسلام را به طور کامل تبیین کند. این بخش از کتاب تأکید دارد که امام علی (ع) نقشی بسیار تاثیرگذار در تحولات تاریخی اسلام ایفا کرده است؛ از حکومت داری تا آموزش و تبیین مفاهیم اسلامی، و این تأثیرگذاری به ویژه در زمینه های معرفتی و اجتماعی همچنان ملموس است.
در بخش بعدی، کتاب به طور خاص به بررسی پرسش هایی می پردازد که جاثلیق، یکی از شخصیت های برجسته مسیحی، از امام علی (ع) پرسیده است. جاثلیق به عنوان یک اندیشمند مسیحی که در آن دوران به چالش های علمی و دینی مشغول بود، پرسش هایی جدی و عمیق را مطرح می کند. امام علی (ع) به این پرسش ها، با تکیه بر دانش وسیع خود، پاسخ های منطقی و قانع کننده می دهد.
این بخش از کتاب ضمن بررسی این گفتگوها، به ویژگی برجسته علمی امام علی (ع) که همواره با دلایل محکم و استدلالات قطعی، به مسائل پیچیده پاسخ می داد، پرداخته است.
بخش مربوط به علم امام علی (ع) که با دو بیت از حکیم سنایی آغاز می شود، به دانش و حکمت بیکران امام علی (ع) اشاره دارد. نویسنده کتاب بیان می کند که امام علی (ع) در طول تاریخ اسلام تنها کسی بوده است که درباره علم به چنین عمق و گستردگی سخن گفته است.
این ویژگی، که در کلام امام علی (ع) تجلی یافته، به طور خاص در یکی از سخنان مشهور ایشان که می فرمایند: «لو کشف الغطاء ما ازددت یقیناً»، یعنی «اگر تمام پرده ها کنار رود، هیچ چیزی به یقین من افزوده نمی شود»، برجسته می شود.
این جمله نشان دهنده عمق و یقین علمی امام علی (ع) است که هیچ گونه تردیدی در آن وجود ندارد و حقیقت برای ایشان به گونه ای است که حتی با برداشتن پرده ها و آشکار شدن تمام امور، هیچ افزایشی در یقین ایشان به وجود نمی آید. این ویژگی معرفتی، یکی از ارکان اصلی شخصیت امام علی (ع) به شمار می رود که در تمامی تاریخ اسلام به عنوان نماد علم و حکمت شناخته شده است.
در این اثر، نویسنده از منابعی استفاده می کند که این سخن امام را نقل کرده اند، از جمله «الحدائق الوردیه»، «صبح الاعشی»، «بحارالانوار»، و «ارشاد القلوب». در این کتاب، با استناد به روایات متعددی از منابع شیعه و اهل سنت، علم و فضایل امام علی (ع) تبیین شده و نشان داده می شود که هیچ کس با او در این فضایل برابری نمی کند.
در تبیین روایت، که راوی آن سلمان فارسی است حدیثی مهم در خلافت و وصایت امام علی (ع) مطرح می شود و متن کامل آن بدون کم و کاست روایت می گردد. بعد از آن روایت دیلمی در ارشاد القلوب مورد توجّه قرار می گیرد که از قول ابن عبّاس مسئله مطرح می شود که برخی از سران دینی یهود برای گرفتن پاسخ های خود به نزد خلیفه پیامبر آمدند که در صورت پاسخ گرفتن به وی و پیامبر و دین او ایمان بیاورند،
امّا در این وضع با خلافت ابوبکر مواجه شدند که وی پاسخ هیچ پرسشی را نداشت، عمر و عثمان و دیگران نیز از جواب خالی و تهی بودند، در این حال دست به دامن امام علی (ع) شدند.
در این روایت ده ها پرسش سخت و رمزی از امام پرسیده می شود و امام هم با صبر و دقّت به یکایک آنها پاسخ های کامل و تمام می دهد. در صفحه ۱۲۳، همین روایت را از قول امام صادق (ع) هم مطرح می کند منتها در این روایت دوران خلافت عمر مطرح شده است، ولی آنجا نیز پرسش های مهمّی وجود دارد.
در صفحه ۱۲۷، به بعد روایت مذکور از قول علامه مجلسی در کتاب بحار الانوار ذکر می شود و نهایتاً از صفحه ۱۳۷، به بعد همان روایت از قول شیخ صدوق در الخصال پیگیری می شود. از صفحه ۱۴۹، تا انتهای کتاب ترجمه روایت به طور کامل و مبسوط دیده می شود که یکایک پرسش ها و پاسخ های آنها وجود دارد.
بخشی از ترجمه در معرّفی امام چنین است: «على (ع) فرمود: آرى! درمان درد سينه هاى شما و روشنی بخش دل هایتان و شرح گسترش آنچه را كه بخواهيد پيش من است. بيانى كه شما را گرفتار شک و شبهه نكند، خبر و آگاهی دادن از كارهايتان، و دليل و برهان مشكلات شما همه نزد من است. پس به نزد من بيا و خاطرت را آسوده و ذهنت را آماده فراگرفتن آنچه را كه براى تو می گویم، كن!»
منبع:
- محمدی، کاظم، امام علی (ع) دانای اسرار الهی، تهران، نجم کبری، ۱۳۹۶ش.
- ویکی نور.
