نام و یاد اهل بیت (ع)، از جمله حقیقت خلقت الهی و آفرینش نوری اهل بیت (ع)، به انگیزه های گوناگونی در موارد فراوانی از نهج البلاغه آمده است. حضرت علی (ع)، در بیشتر موارد با طرح آفرینش نوری اهل بیت (ع)، بر برتری همه جانبه اهل بیت (ع) نزد خدای بزرگ به گواهی آیات قرآن مجید و احادیث قطعی پیامبر اکرم (ص)، اشاره می فرمایند.

منحصر بودن مرتبه و مقام آفرینش نوری اهل بیت (ع)

امیر مؤمنان علی (ع) در سخنی می فرماید:

«لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لَا يُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ أَبَداً»[1]؛ هیچ کس با مرتبه و مقام خاندان پیامبر از امّت اسلامی سنجیده نمی شود و هیچ گاه کسانی که خود مشمول نعمت های اهل بیت هستند، با خود آنان برابر نمی شوند.

این عبارت شامل گفتاری همه جانبه است و آن چه می فرماید: «و هیچ کس از این امّت با خاندان محمد سنجش نمی شود»؛ یعنی: در تمام رتبه ها و داشته ها؛ منظور از «از این امّت»؛ یعنی: و از دیگر امّت ها نیز کسی با شما سنجش نمی شود؛ و این به دلیل اولویّت امّت اسلامی بر دیگر امّت هاست؛ زیرا قرآن، امّت اسلامی را از تمام امّت ها برتر می داند، آن جا که می فرماید:

«كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ»[2]؛ شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شدید.

و منظور از «أَحَدٌ»: هر کس که باشد.

معنای «و برابری نمی کند با آن ها …»: گرچه در ظاهر برتری داده شد، ولی به صورت قطعی برتری داده نخواهد شد.

«کسانی که مشمول نعمت های آن بزرگواران شده اند»، نعمت در این گفتار، شامل همه نعمت هاست.

«هرگز» نفی و انکار همیشگی است، یا این که هر نعمتی که بوده و خواهد بود تا همیشه زمان از اهل بیت علیهم السلام جاری خواهد بود.

امیر مؤمنان علی (ع) با این گفتار باب برتری جویی بین پیامبران بزرگ الهی و هم چنین فرشتگان بلند مرتبه خداوند را با اهل بیت علیهم السلام به طور کامل می بندد تا چه رسد به سنجش آنان با اصحاب رسول و فرستاده پروردگار جهانیان.

یکی از پژوهشگران اهل سنت، نیکو و دادگرانه سخن گفته، آنجا که گوید:

«هر کس یکی از اصحاب پیامبر را بر دیگر اصحاب برتری دهد، منظور او به یقین برتری دادن بر علی نیست؛ زیرا علی از اهل بیت پیامبر است».

پس برترین آفریدگان بعد از حضرت محمّد (ص) خاندان او هستند، و این، همان واقعیّت و حقیقت است؛ زیرا آنان مانند پیامبر بر تمامی پیامبران الهی برتری جستند و آنان مهتر آفریدگان در آفرینش، اخلاق و کمالات هستند.

چرا در آفرینش برترند؟ زیرا با پیامبر از یک نور و از یک ریشه و درخت آفریده شدند؛ همانگونه که از روایتهای فراوان مورد اتّفاق همگان برمی آید:

حقیقت آفرینش نوری اهل بیت (ع)

احمد بن حنبل از عبدالرزاق از معمر از زهری از خالد بن معدان از زاذان این گونه روایت می کند که سلمان گوید: پیامبر خدا (ص) فرمود:

«کنت أنا وعلی بن أبی طالب نوراً بین یدی اللَّه تعالی قبل أن یخلق آدم بأربعة آلاف عام، فلمّا خلق آدم قسّم ذلک النور جزئین؛ جزء أنا وجزء علی»[3]؛ من و علی بن ابی طالب چهار هزار سال پیش از آفرینش آدم، نوری در پیشگاه خداوند بودیم، پس هنگامی که آدم آفریده شد، آن نور را دو بخش کرد: بخشی من شدم و بخشی دیگر علی.

روایت دیگری را در این زمینه گنجی از خطیب بغدادی و ابن عساکر از ابن عباس نقل کرده اند که پیامبر (ص) فرمود:

«خلق اللَّه قضیباً من نور قبل أن یخلق الدنیا بأربعین ألف عام، فجعله أمام العرش، حتّی کان أوّل مبعثی، فشقّ منه نصفاً فخلق منه نبیّکم، والنصف الآخر علی بن أبی طالب»[4]؛ خداوند چهل هزار سال پیش از آفرینش دنیا شاخه ای از نور آفرید و آن را پیشاپیش عرش خود قرار داد تا این که ابتدای مبعث من شد. پس نیمی از آن را جدا نمود و پیامبر شما را از آن آفرید و از نیمه دیگر نیز علی را.

حاکم نیشابوری حدیث دیگری را از جابر بن عبداللَّه روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) به علی (ع) می فرمود:

«يَا عَلِيُّ! النَّاسُ مِنْ شَجَرٍ شَتَّى، وَأَنَا وَأَنْتَ مِنْ شَجَرَةٍ وَاحِدَةٍ»[5]؛ ای علی! تمامی مردم از ریشه ها و اصل های گوناگون هستند؛ ولی من و تو از یک ریشه و درخت هستیم. آن گاه پیامبر خدا (ص) این آیه را خواندند:

«وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَىٰ بِمَاءٍ وَاحِدٍ»[6]؛ و باغ هایی از انگور و کشتزارها و درختان خرما، چه از یک ریشه و چه از ریشه های گوناگون که با یک آب سیراب می شوند.

حاکم نیشابوری پس از نقل این حدیث می گوید: این حدیث از نظر سند کاملًا درست است.[7]

آفرینش نوری اهل بیت (ع) و یگانگی ریشه و تبار پاک

پیامبر خدا (ص) و امیر مؤمنان علی (ع) از یک ریشه و تبارند؛ در این باره گنجی حدیثی را از طبرانی و ابن عساکر حدیثی را از ابو امامة باهلی نقل می کنند که پیامبر خدا (ص) فرمود:

«إنّ اللَّه خلق الأنبیاء من شجر شتّی وخلقنی وعلیّاً من شجرة واحدة، فأنا أصلها، وعلی فرعها، وفاطمة لقاحها، والحسن والحسین ثمرها؛ فمن تعلّق بغصن من أغصانها نجا، ومن زاغ عنها هوی، ولو أنّ عبداً عَبَدَ اللَّه بین الصفا والمروة ألف عام ثمّ ألف عام، ثمّ لم یدرک محبّتنا أکبّه اللَّه علی منخریه فی النار»[8]؛

خداوند تمام پیامبران را از ریشه ها و درختان گوناگونی آفرید و من و علی را از یک درخت. پس من ریشه آن درخت هستم، علی شاخه آن، فاطمه بارورساز آن، حسن و حسین میوه آن درخت هستند. پس هر کس به شاخه ای از شاخه های آن درآویزد، رستگار شود و هر کس از آن منحرف گردد، به هلاکت می رسد و اگر بنده ای هزار سال بین صفا و مروه خداوند را پرستش نماید و هزار سال دیگر نیز همین گونه باشد؛ ولی دوستی ما را درک ننماید، خداوند او را با رو در آتش اندازد.

آن گاه پیامبر خدا (ص) این آیه را قرائت فرمود: «قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»[9]؛ [به مسلمانان] بگو: از شما هیچ اجر و پاداشی نمی خواهم مگر مهرورزی به خاندانم.[10]

آفرینش نوری اهل بیت (ع) رمز بهترین خاندان و برترین قبیله

خاندان پیامبر خدا (ص) بهترین خاندان و تیره و قبیله آن حضرت، برترین قبیله و تیره هاست. حضرت امیر مؤمنان علی (ع) به این مورد اشاره کردند و فرمودند:

«عِتْرَتُهُ خَيْرُ الْعِتَرِ وَ أُسْرَتُهُ خَيْرُ الْأُسَرِ وَ شَجَرَتُهُ خَيْرُ الشَّجَرِ نَبَتَتْ فِي حَرَمٍ وَ بَسَقَتْ فِي كَرَمٍ لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ وَ ثَمَرٌ لَا يُنَالُ»[11]؛ خاندان نزدیک او بهترین خاندان ها و قبیله او بهترین قبیله ها، درخت وجود و ریشه های هستی اش بهترین درخت هاست که در حرم [کبریا و عظمت] روییده است و در بستان بزرگی و مهتری بالیده است، شاخه های بسیار بلند دارد و میوه هایی که دست [فرومایگان] به آن نمی رسد.

آن حضرت (ع) در جای دیگری فرموده است: «أُسْرَتُهُ خَيْرُ أُسْرَةٍ وَ شَجَرَتُهُ خَيْرُ شَجَرَةٍ، أَغْصَانُهَا مُعْتَدِلَةٌ وَ ثِمَارُهَا مُتَهَدِّلَةٌ»[12]؛ قبیله و تبارش بهترین قبیله و درختش بهترین درخت است، شاخه های این درخت موزون و میوه هایش در دسترس [شایستگان] است.

امیر مؤمنان علی (ع) در سخنی دیگر فرموده است: «نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ»[13]؛ ما درخت پیامبری هستیم.

پاره ای از وجود شریف نبی مکرم اسلام؛ تجلی آفرینش نوری اهل بیت

خاندان پیامبر جزئی از وجود پیامبر خدا (ص) هستند؛ در روایتی که مورد قبول همگان است، آمده است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «علی منّی وأنا منه»[14]؛ علی از من است و من از علی.

رسول اکرم (ص) در حدیث دیگری فرمودند: «فاطمة بضعة منّی، فمن أغضبها أغضبنی»[15]؛ فاطمه پاره ای از تن من است، پس هر کس او را به خشم آورد مرا خشمگین کرده است.

این حدیث را تمامی صحیح نویسان و مسند نویسان و در رأس آن ها بخاری نگارنده صحیح معروف، آورده اند. حافظ سهیلی سیره پژوه مهم اهل سنت (متوفی 581) با استناد و پشتوانه این حدیث گفته است که فاطمه (س) از ابوبکر و عمر برتر است[16]؛ زیرا که او جزئی از پیامبر است.

حافظ بیهقی از بزرگان فقه و روایت اهل سنّت (متوفی 458) نیز این گونه گفته است: «تردیدی نیست که دو فرزندشان و امامان از فرزندان امام حسین علیهم السلام جزء و پاره ای از آن دو هستند. پس آنان پاره ای از تن پیامبر گرامی هستند»[17].

فراتر اینکه «خاندان محمد» خود پیامبر هستند؛ زیرا که حضرت علی (ع) به دلیل آیه مباهله[18] خود اوست. از طرفی پیامبر فرزندش حسن (ع) را این گونه مورد سخن قرار می داد: «وَجَدْتُكَ بَعْضِي بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي»[19]؛ تو را جزئی از خود یافتم؛ بلکه تو را تمام خود می بینم.

البته امام حسین و امامان از فرزندانش علیهم السلام نیز این گونه هستند.

 

نتیجه گیری

در پایان، باید گفت نهج البلاغه با صراحت تمام بر آفرینش نوری اهل بیت (ع) گواهی می دهد. آفرینش نوری اهل بیت که با آیات قرآن و احادیث قطعی نبوی تأیید شده است، نشان دهنده مقام ازلی و والای آن بزرگواران در پیشگاه خداوند می باشد. از این رو، آفرینش نوری اهل بیت کلید درک بسیاری از سخنان امیرالمؤمنین (ع) درباره برتری بی چون و چرای اهل بیت است.

 

پی نوشت ها

[1] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 2.

[2] . آل عمران: آیه 110.

[3] . ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص46، الطبری، الریاض النضرة، ج2، ص217.

[4] . گنجی شافعی، کفایة الطالب، ص314.

[5] . حاکم نیشابوری، المستدرك على الصحيحين، ج2، ص263.

[6] . سوره رعد، آیه 4.

[7] . حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج2، ص241.

[8] . ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج42، ص65.

[9] . سوره شوری، آیه 23.

[10] . گنجی شافعی، کفایة الطالب، ص220.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 94.

[12] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 161.

[13] . شریف الرضی، نهج البلاغه، خطبه 109.

[14] . این حدیث ارزشمند را تمام صحیح نگاران و مسند نویسان اهل سنّت و بزرگان دیگر مانند: احمد بن حنبل، ترمذی، ابن ماجه، نسائی، طبرانی، بغوی و دیگران نقل کرده اند.

[15] . بخاری، صحیح البخاری، ج5، ص21.

[16] . مناوی، فیض القدیر، ج4، ص421.

[17] . این سخن را علامه عجیلی در ذخیرة المآل- که تصویری از نسخه آن در اختیار ماست- آورده است.

[18] . آل عمران، آیه 61.

[19] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 31.

 

فهرست منابع

1. قرآن مجید.
2. ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر، 1415ق.
3. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دار طوق النجاة، 1422ق.
4. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرك على الصحيحين، بیروت، دار الکتب العلمیّة، 1411ق.
5. سبط ابن جوزی، يوسف بن قزاوغلى، تذكرة الخواص من الأمة بذكر خصائص الأئمة، بیروت، مؤسسة أهل البیت (ع)، 1401ق.
6. شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق: صبحی صالح، قم، دار الحدیث، 1424ق.
7. گنجی شافعی، محمد بن یوسف، كفاية الطالب في مناقب علي بن أبي طالب عليه السلام، نجف اشرف، مطبعه حیدریة، 1390.
8. محب الدین الطبری، احمد بن عبدالله، الرياض النضرة في مناقب العشرة، بیروت، دار الکتب العلمیّة، 1424ق، چاپ دوم.
9. مناوی، محمد عبدالرئوف، فيض القدير شرح الجامع الصغير، بیروت، دار الکتب العلمیّة، 1415ق.

 

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

حسینی میلانی، سیدعلی، اهل بیت (ع) در قرآن، قم، الحقائق، 1392. ص19-28.