اهمیت زمان بر کسی پوشیده نیست و یکی از عوامل موفقیت افراد، مطمئناً بهره وری درست از زمان است. ریشه اصلی اتلاف زمان در ویژگی های ما انسان ها بوده و باید عوامل آن را شناخت و برای رفع آن اقدام کرد.

مدیریت زمان

گذشت زمان و سپری شدن روز و شب و کاهش پیوسته عمر و فرصت، از روشن ترین واقعیت ها است. با این حال انسان از این موضوع غافل است و از همین رهگذر خسارت بسیاری می بیند. مدیریت بر زمان، به معنای استفاده بهینه از آن در کلام امیرالمومنین (ع) تحت عنوان غنیمت شمردن فرصت ها و زمان ها، برای انجام امور بسیار مورد توجه قرار گرفته است؛ چنان که می فرمایند:

«الفُرصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ، فانتَهِزُوا، إذا أمكنت في أبواب الخير و إنا عادت ندما»؛[1] «براستی که فرصت ها به تندی و شتاب ابر در گذرند. هر وقت کارهای خیر دست داد و ممکن شد، آن فرصت ها را غنیمت شمارید و گرنه کار به ندامت و پشیمانی می کشد».

بیان ضرورت و اهمیت مدیریت زمان و جلوگیری از اتلاف زمان را از دو نقطه نظر می توان مطرح کرد:

از یک سو، مدیریت زمان موجب شناختن و به کار بستن راه هایی می شود که با توجه و عمل به آن ها می توان زندگی مطلوب تر و مفیدتری داشت و با طبقه بندی فعالیت ها و تعیین اولویت ها، بر اساس رهنمودهای این تئوری، به موفقیت های بزرگی در جهت تأمین اهداف زندگی دست یافت.

از سوی دیگر، دستیابی به سعادت اخروی و نیل به کمال انسانی در گرو بهره برداری بهینه از فرصت توشه اندوزی عمر کوتاه دنیایی ماست؛ چنان که تأکیدات فراوانی در نهج البلاغه مبنی بر خودشناسی و خودسازی و مدیریت بر خویشتن و انجام عبادات در وقت تعیین شده و جایگاه عصر و زمان و … مؤید این نکته است.

نگاهی به عوامل اتلاف زمان در نهج البلاغه

در واقع نهج البلاغه به عنوان آیینه اسلام ناب محمدی، برای مدیریت زمان و جلوگیری از اتلاف زمان، یک سیستم کاملاً علمی و دقیقاً عملیاتی ارائه کرده است و در مباحث اعتقادی و تمامی عبادات دینی، نقش زمان و بهره گیری از آن، نظم بخشی فعالیت ها و خودسازی و در نهایت مدیریت بر خویشتن بسیار کامل مورد توجه قرار گرفته است و این ناشی از تفاوت نگرش اسلام نسبت به انسان و زمان به عنوان پدیده ای ارزشمند و در خدمت وصول کمال انسانی می باشد.

اسلام در طراحی سیستم مدیریت زمان، مهمترین شاخصه ایمان را احاطه مومن بر زمان و محاسبه روزانه مستمر می داند و حیات واقعی فرد را در گرو شناخت امام زمانش ذکر می کند و به بندگان مخلصش وعده وسعت و رهبری زمان را می دهد.

زمان ارزشمندترین سرمایه انسان، نیازمند راهبردهای عملی مدیریت زمان است که در نهج البلاغه از منظر امام علی (ع) به خوبی تبیین گردیده است.

بی فکری و عمل زدگی

نداشتن طرح کاری از مصادیق بی فکری است. به منظور دوری از این آفت باید به برنامه ریزی و اولویت بندی کارها پرداخت. در مدیریت زمان، تعیین اهداف و اولویت ها از مهمترین امور به شمار می رود که با توجه به آن می توان از به دام افتادن در امور جزیی و غیر ضروری نجات یافت. امام علی (ع) در این خصوص می فرمایند:

«مَن قَعدَ عَن حِيلَتِهِ أقامَتْهُ الشّدائدُ»؛[2] «کسی که از چاره اندیشی باز بماند، سختی ها بر او وارد می شوند».

بی نظمی

فرد نامنظم علاوه بر اتلاف زمان خود، باعث اتلاف زمان دیگران نیز می شود و برعکس، فرد منضبط هیچ گاه کاری را در نیمه راه رها نمی کند، بلکه اهدافی متعالی بر می گزیند و با سعی و کوشش و نظم و زمان بندی آن را به فرجام می رساند.

تنبلی و بی حوصلگی

امام علی (ع) می فرماید: «إيّاكُم و الكَسَلَ؛ فإنّه مَن كَسِلَ لم يُؤَدِّ حَقَّ اللّه ِ عَزَّ و جلَّ»؛[3] فرد تنبل چون اهل کار نیست، حتی هدف های قابل دسترس و آسان را دست نایافتنی می بیند و به همین دلیل اوقات خود را به بطالت می گذراند. همچنین می فرماید: «مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ، لِعَزَائِمِ الْيَوْمِ»؛[4] «خواب چقدر از تصمیات روز می کاهد».

پذیرش درخواست ها و خواهش ها (تعارف بی جا و رودربایستی)

تعارف بی جا و داشتن رودربایستی در حقیقت یک نوع دروغگویی است. وقتی فرد نمی تواند و یا نمی خواهد کاری را انجام دهد و آن کار را بپذیرد، باعث اتلاف زمان، سرمایه و تضییع حقوق دیگران می شود. مجلسی در بحار الانوار از کتاب دعوات راوندی از امیرالمؤمنین (ع) روایت می کند که فرمودند:

«وقتی از رسول خدا (ص) چیزی را می خواستند، چنانچه اراده اش بر انجام آن کار تعلق می گرفت، می فرمود: آری و اگر نمی خواست آن را انجام دهد، سکوت می کرد و هرگز کلمه نه را بر زبان جاری نمی ساخت».[5]

تسویف و اهمال کاری (کار امروز را به فردا افکندن)

تسویف منجر به سنگین تر شدن بار فرداها می شود و نگرانی از کارهای مانده و دشواری انجام آن ها به مرور زمان منجر به بیماری های عصبی و یا بی تفاوتی نسبت به امور می گردد و به دنبال آن بی نظمی و عدم تعهد نسبت به مسئولیت ها رخ می دهد و از همه مهمتر فرصت ها از دست می رود.

بنابراین باید از ورود به هر کاری، قبل از موقع مناسب آن خودداری شود و با فرا رسیدن فرصت مناسب آن، تأخیر روا نگردد.[6] تأخیر در کارها موجب بی نظمی و به هم ریختگی آن ها می گردد؛ چنان که امام علی (ع) می فرماید: «اَلْأُمُورُ اَلْمُنْتَظِمَةُ يُفْسِدُهَا اَلْخِلاَف»؛[7] «امور به انتظام آمده را یک تخلف به هم می ریزد».

تلاش بیش از حد

امام علی (ع) می فرماید: «قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ، أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ»؛[8] «کار کمی که ادامه یابد، از کار زیادی که ملال آور باشد، امید بخش تر است».

پرداختن به کارهای مختلف، بیش از توان، منجر به بیماری های جسمی و روحی می شود. بنابراین، هر کس باید با توجه به توان و ظرفیت خویش قبول مسئولیت نماید. اگر هر کس مسئولیت خود را به خوبی بشناسد و اهتمامش را به انجام آن مبذول دارد، کاری بر زمین نمی ماند و خللی در کارها پدید نمی آید. خلل و نابسامانی از جایی شروع می شود که افراد، کار و مسئولیت اصلی خود را رها کرده و در پی امور متفرع و بیش از توان خود هستند.

خستگی

فرد خسته کارآیی کمتری دارد. خستگی مستقیماً بر میزان وقت، حوصله، خلاقیت و پشتکار و … فرد تأثیر می گذارد. افرادی که فکر می کنند، با کار ممتد و بدون استراحت کافی می توانند کار بیشتری انجام دهند، در اشتباهند و در واقع سرمایه و زمان خود را با بازدهی کم از دست می دهند.

عدم توانایی در تصمیم گیری درست

امام علی (ع) می فرماید: «مَن ساءَ عَزمُهُ رَجَعَ علَيهِ سَهمُهُ»؛[9] «هر کس تصمیمش بد باشد، تیرش به خودش بر می گردد». قدرت و سرعت در تصمیم گیری از شاخصه های مهم در بهره وری فرد است. ناتوانی در تصمیم گیری باعث اتلاف زمان خود و دیگران می شود.

رفاه زدگی

رفاه طلبی و پرداختن بی حد و اندازه به امور رفاهی، انسان را از اهداف مهمتر و والاتر باز می دارد و از این طریق بسیاری از فرصت ها از دست می رود.[10] امیرالمؤمنین (ع) در سفارش به میانه روی می فرمایند: «از اسراف بپرهیز و میانه روی را برگزین، از امروز به فکر فردا باش و از اموال دنیا به اندازه کفاف خویش نگه دار و زیادی را برای روز نیازمندیت در آخرت پیش فرست. آیا امید داری خداوند پاداش فروتنان را به تو بدهد، درحالی که از متکبران باشی؟

و آیا طمع داری ثواب انفاق کنندگان را دریابی، در حالی که در ناز و نعمت قرار داری؟ و تهیدستان و بیوه زنان را از آن نعمت ها محروم می کنی؟ همانا انسان به آنچه پیش فرستاده و نزد خدا ذخیره ساخته، پاداش داده خواهد شد».[11]

نتیجه گیری

ضروری است برای کسب رستگاری و از دست ندادن فرصت ها در دنیا، زمان را مدیریت کرده و از اتلاف زمان بپرهیزیم و آن را در راه اطاعت الهی که هدف اصلی خلقت است، بکار گیریم.

پی نوشت ها

[1] . آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص608.

[2] . آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص284.

[3] . ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج20، ص264.

[4] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 440.

[5] . مجلسی، بحارالانوار، ج22، ص294؛ طباطبایی، سنن النبی، ص35.

[6] . جوادی آملی، اخلاق کارگزاران در حکومت اسلامی، ص202.

[7] . آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ص26.

[8] . شریف الرضی، نهج البلاغه، حکمت 278.

[9] . آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ج2، ص120.

[10] . گروه نویسندگان، مدیریت برنامه ریزی و زمان، ص63-53.

[11] . شریف الرضی، نهج البلاغه، نامه 21.

منابع

1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید هبة الله، شرح نهج البلاغه، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، 1965م.
2. آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، تهران، دانشگاه تهران، 1342.
3. جوادی آملی، عبدالله، اخلاق کارگزاران در حکومت اسلامی، تهران، نشر فرهنگی رجا، 1375.
4. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، قم، دار الهجرة، 1414ق.
5. طباطبایی، محمد حسین، سنن النبی، ترجمه: حسین استاد ولی، تهران، پیام آزادی، 1384.
6. گروه نویسندگان، مدیریت برنامه ریزی و زمان، تهران، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1385.
7. مجلسی، محمد باقر، بِحارُ الاَنوار الجامِعَةُ لِدُرَرِ أخبارِ الأئمةِ الأطهار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق.

منبع مقاله | با اقتباس و ویرایش از:

طباطبایی مزرعه نو، طاهره سادات، مدیریت زمان در نهج البلاغه، فصلنامه آیین علوی، شماره 6، 1401، ص 78-47.