شگفتا! چه هدف ومقصد بسیار دورى و چه زیارت کنندگان غافلى و چه افتخار موهوم و نفرت انگیزى (که به کنار قبور پیشینیان خود مى آیند و به تعداد آن ها بر یکدیگر تفاخر مى کنند) آن ها (در حال زیارت قبور) همه جا را از پیشینیان خود خالى دیدند، چه عبرت بزرگى! (ولى این غافلان بیدار نشدند) آن ها به سراغ کسانى رفتند که از دسترسشان دورند (و یک عالم میان آن ها فاصله است) آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار مى کنند یا با شمارش تعداد مردگان، فزونى مى طلبند؟! گویى آن ها مى خواهند اجساد بى جان و بدن هاى بى روح و از کار افتاده را بازگردانند (چه خیال باطل و فکر محالى)؛ ولى اگر آن (اجساد بى جان و استخوان هاى پوسیده) مایه عبرت گردد، سزاوارتر است از این که مایه تفاخر شود و اگر با توجّه به وضع آنان این بازماندگان، به آستانه تواضع و ذلت فرود آیند عاقلانه تر است از این که آن ها را وسیله سربلندى و عزت خود بدانند. (آرى!) این به دلیل آن است که آن ها با چشمان کم نور به مردگان خود نگریستند و در دریاى جهل و غرور فرو رفتند، اگر شرح حال آنان را از عرصه هاى ویران شده آن دیار و خانه هاى خالى مى پرسیدند در پاسخ به آن ها مى گفتند: آن ها در زمین گم شدند (و اجسادشان خاک و پراکنده شد)؛ ولى شما از روى جهل، همان مسیر آن ها را ادامه دادید در حالى که از روى جمجمه هایشان عبور مى کنید و روى اجسادشان زراعت مى نمایید و از آنچه آن ها باقى گذاشتند مى خورید و در خانه هاى آن ها که رو به ویرانى مى رود سکونت مى گزینید، (شما بر آن ها مى گریید) در حالى که روزهایى که در میان شما و آن ها قرار دارند بر شما مى گریند و نوحه گرى مى کنند!

آن ها پیش از شما در کام مرگ که سرنوشت نهایى همه شماست فرو رفتند و قبل از شما به این آبشخور وارد شدند. همان ها که صاحب مجالس عزّت (و شکوه) و مرکب هاى افتخار بودند؛ گروهى سلاطین وگروهى رعایا. (آرى!) آن ها همه درون قبرها خزیده اند و زمین در آن جا بر آن ها مسلّط شد؛ از گوشت هایشان خورد و از خون هایشان نوشید. در حفره هاى گور خویش به صورت جمادى درآمده اند که هرگز نموّى ندارند
و ناپیدایانى که امیدى به یافت شدنشان نیست. حوادث هراس انگیز هرگز آن ها را در وحشت فرو نمى برد و دگرگونى حالات، آنان را اندوهگین نمى سازد. به زلزله ها و لرزه ها اعتنایى ندارند و به صداهاى وحشتناک گوش فرانمى دهند.
غایبانى هستند که انتظار بازگشتشان نمى رود و شاهدانى که هرگز حضور ندارند. آن ها جمع بودند و پراکنده شدند،
و با یکدیگر الفت داشتند و جدا گشتند. اگر اخبارشان به دست فراموشى سپرده شده و خانه هایشان در سکوت فرو رفته، بر اثر طول زمان و دورى از محل سکونت نیست، بلکه جامى به آن ها نوشانده شده که به جاى سخن گفتن گنگ بودن و به جاى شنوایى کر شدن را به آن ها داده و حرکاتشان به سکون مبدّل شده است و در نگاه اوّل گمان مى برى که همگى افتاده اند و به خواب فرو رفته اند (امّا چنین نیست). آنان همسایگانى هستند که با یکدیگر انس نمى گیرند و دوستانى که به دیدار هم نمى روند. رشته هاى شناسایى در میان آن ها کهنه شده و اسباب برادرى، قطع گردیده است. با این که همه جمع اند، ولى تنهایند! و با این که دوست هستند از یکدیگر دورند! نه براى شب، صبحگاهى مى شناسند و نه براى روز، شامگاهى. (آرى!) شب یا روزى که رخت سفر مرگ در آن بسته و از آن کوچ کرده اند براى آن ها جاودان خواهد بود. آن ها خطرات آن جهان را وحشتناک تر از آنچه از آن مى ترسیدند یافتند
و آیات و نشانه ها (ى پاداش و ثواب) را بزرگتر از آنچه مى پنداشتند، مشاهده کردند و براى وصول به هر یک از این دو نتیجه نهایى (بهشت یا دوزخ) تا رسیدن به قرارگاهشان مهلت داده شدند و عالَمى از بیم و امید براى آن ها فراهم شد که اگر قادر به سخن گفتن بودند از وصف آنچه در آن جا (از عذاب الهى) مشاهده کرده اند یا (از نعمت هاى عظیم خداوند) دیده اند عاجز مى ماندند.

هر چند آثارشان محو شده و اخبارشان منقطع گشته است، ولى چشمان عبرت بین، آنان را مى بیند و گوش هاى عقل گفتارشان را مى شنود. (آرى!) آن ها سخن مى گویند، ولى نه از طریق زبان، آن ها (با زبانحال) مى گویند: چهره هاى خرم و زیباى ما زشت و پژمرده شد و بدن هاى نرم و نازک ما (که در ناز و نعمت پرورش یافته بود) بر زمین افتاد و از هم متلاشى گشت، لباس کهنگى و فرسودگى بر تن پوشیدیم و تنگى قبر، سخت ما را در فشار قرار داد.
وحشت و ترس را از یکدیگر به ارث برده ایم و خانه هاى خاموش قبر بر ما فرو ریخته است. زیبایى هاى بدن هاى ما محو شده و نشانه هاى شناسایى چهره ما دگرگون گشته و اقامت ما در این خانه هاى وحشت، طولانى شده است.
نه از این درد و رنج، فرجى یافته ایم و نه از تنگى قبر، گشایشى. اگر با عقل خود آن ها را در نظر خویش، مجسم سازى یا پرده ها کنار رود و با چشم خود آن ها را ببینى در حالى که گوش هاى آن ها را حشرات خورده اند و از کار افتاده
و بر چشم هایشان سرمه خاک کشیده شده و(در کاسه) فرو رفته، زبان هایى که با سرعت و فصاحت سخن مى گفتند پاره پاره شده، قلب ها در سینه هاى آن ها پس از بیدارى خاموش گشته و در هر یک از اعضاى آنان پوسیدگى تازه اى آشکار شده و آن را زشت و بدمنظر ساخته و راه آفات را به سوى آن به آسانى گشوده در حالى که همه آن ها در برابر این امور تسلیم اند، نه دستى براى دفاع وجود دارد و نه قلبى براى جزع و بى تابى (و ناله سردادن)، (آرى، اگر حال آن ها را در نظر خود مجسم سازى) قلب هایى پر از غم و چشم هایى پر خاشاک را مى بینى (که بر آن ها نوحه گرى مى کنند و از همه مصیبت بارتر این که) آن ها در هر شدت و سختى، حالات ناراحت کننده اى دارند که هرگز دگرگون نمى شود (و به سوى خوبى نمى گراید) و بلاى فراگیرى دارند که هیچ گاه برطرف نمى گردد.

چه بسیار که زمین اجساد نیرومند زیبا و خوش آب ورنگ را که در دنیا پرورده ناز و نعمت بودند و پرورش یافته دامان احترام و شرف، در کام خود فرو برد؛ همان ها که مى خواستند با سرور و خوشحالى غم ها را از دل بزدایندو به هنگام فرارسیدن مصیبت براى از بین نرفتن طراوت زندگى و از دست ندادن سرگرمى هاى آن به لذت و خوشگذرانى پناه بردند. (آرى) در آن هنگام که او به دنیا مى خندید و دنیا نیز در سایه زندگى مرفه وغفلت زا بر او خنده مى کرد، ناگهان روزگار خارهاى جانگداز آلام و مصائب را در دل او فرو کرد و گذشت روزگار قواى او را در هم شکست و عوامل مرگ از نزدیک به او نظر افکند، در نتیجه غم و اندوهى که هرگز از آن آگاهى نداشت با او درآمیخت و غصه هاى پنهانى که حتى خیال آن را نمى کرد در وجودش راه یافت، سُستى بیمارى ها در او ظاهر شد در حالى که با سلامتى و تندرستى، انس شدید داشت. در این هنگام، هراسان و ترسان به آنچه طبیبان او را به آن، عادت داده بودند پناه برد که حرارت را با برودت تسکین دهد و برودت را با حرارت تحریک کند؛ ولى در چنین حالتى هیچ حرارتى را با عوامل برودت فرو ننشاند جز این که حرارت شعله ورتر شد و هیچ برودتى را با داروى حرارت زا تحریک نکرد جز این که برودت را به هیجان درآورد. براى اعتدال مزاج به هیچ معجونى پناه نبرد جز آن که به سبب آن، آماده بیمارى دیگرى شد. این وضع همچنان ادامه یافت تا آن جا که طبیب از درمانش ناتوان شد و پرستارش او را به فراموشى سپرد و خانواده اش از وصف بیمارى او خسته شدند و در پاسخ سؤال کنندگان فروماندند. آن ها در کنار بیمار خود نشسته و درباره خبر ناگوارى که تا آن وقت از او مکتوم مى داشتند آشکارا به گفتگو پرداختند. یکى مى گفت: او را به حال خود رها کنید (که رفتنى است) دیگرى آرزوى بازگشت بهبود او را مى کرد و(سومى) آنان را به شکیبایى در فقدانش، دعوت مى نمود و (براى تحمّل این مصیبت) مصائب و اندوه گذشتگان را به یادشان مى آورد. در این حال که او در شرف فراق از دنیا و ترک دوستان بود، ناگهان عارضه اى گلوگیرش شد که فهم و درک او را ناتوان ساخت و در حیرت و سرگردانى فرو برد و زبانش خشک شد. در این هنگام به فکر وصایا و سؤالات مهم و لازمى مى افتد که پاسخ آن ها را مى دانست، امّا چه سود که زبانش از گفتن بازمانده است، و سخنانى مى شنود که قلب او را به درد مى آورد (مى خواهد جواب آن ها را بگوید، امّا قدرت ندارد، از این رو) خود را به ناشنوایى مى زند چه بسیار سخنان و زخم زبان هایى که گاه از شخص بزرگى صادر مى شود که این بیمار او را محترم مى شمرْد یا از کوچکى که در گذشته بر او ترحم مى کرده است. (به هر حال) مرگ دشوارى هایى دارد که انسان را در خود غرق مى کند، مشکلاتى که هراس انگیزتر از آن است که بتوان در قالب الفاظ ریخت یا اندیشه هاى اهل دنیا آن را درک کند.