اى شگفتا چه منظور و مقصود بسيار دورى است (از عقل و خردمندى براى فخر كننده به مردگان) و چه زيارت كنندگان بسيار غافل و بيخبرى (از عذاب خدا) و چه كار بزرگ بى اندازه رسوايى، بتحقيق ديار و شهرها را از رفتگان خالى ديدند در حاليكه جاى تذكّر و يادآورى بود چه تذكّر و يادآورى و آنها را (به منظور فخر و سر افرازى) از جاى دور طلب نمودند (در صورتي كه از مرده زير خاك پوسيده از هم ريخته در گرو اعمال ناشايسته مانده بايستى عبرت گرفت، از بسيارى غفلت و بيخبرى ايشان را مايه افتخار نموده بودند)

آيا به جاهائى كه پدرانشان بخاك افتاده فخر ميكنند، يا به شماره تباه شدگان بر يكديگر نازش مى‏ نمايند؟ (فخر كنندگان به مرده بد و نفهم مردمانى هستند) از جسدهاى افتاده بى ‏جان و حركتهاى از جنبش مانده آنها بازگشت (بدنيا) مى‏ طلبند (در صورتيكه عادتا و بدون اراده حقّ تعالى محال است

و هر آينه مردگان بعبرتها سزاوارترند تا آنكه سبب افتخار باشند، و به ديدار آنها تواضع و فروتنى اختيار نمايند خردمندانه ‏تر است از اينكه آنها را وسيله فخر و ارجمندى قرار دهند بتحقيق با ديده‏ هاى تار بايشان نگريستند، و راجع بآنها در درياى جهل‏ و نادانى فرو رفتند (و از اين جهت به قبرهاى آنان افتخار نمودند)

و اگر (سرگذشت) ايشان را از شهرهاى فراخ ويران شده و خانه‏ هاى خالى مانده بپرسند (به زبان حال) مى‏ گويند: ايشان گمشده و بدون نشان زير زمين رفتند (نابود گشتند) و شما دنبال آنان از روى نادانى و بيخبرى مى‏ رويد، بر فرق ايشان پا مى‏ نهيد، و روى جسد آنها قرار مى‏ گيريد، و در دور انداخته آنها مى‏ چريد (بآنچه از متاع دنيا باقى گذارده‏اند و دلبسته‏ايد) و در ويرانه‏ هاى آنها (خانه‏ هايى كه از آنها كوچ كرده‏اند) ساكن مى‏ شويد، و همانا روزها بين شما و ايشان بسيار مى‏ گريند و بر شما زارى ميكنند (زيرا روز و شب زنده‏ ها را به مرده‏ ها مى‏ رسانند مانند آنكه خبر مرگ بشما داده از جدائى شما گريان و نالانند)

ايشان پيش رفتگان پايان زندگى شما هستند كه به آبشخورهاتان (مرگ و قبر و عالم برزخ) زودتر از شما رسيده‏اند، براى آنان مقامهاى ارجمند و سر بلند و وسائل فخر و سرفرازى بود در حالى كه گروهى پادشاه و برخى رعيّت و فرمانبر ايشان بودند، در شكمهاى برزخ (احوال عالمى‏  كه حائل ميان دنيا و آخرت است از وقت مرگ تا موقع برانگيختن و از نظر ما پنهان است) راهى را پيمودند كه در آن راه زمين بر آنها مسلّط بوده گوشتهاشان را خورده و از خونهاشان آشاميده است،

پس صبح نمودند در شكاف قبرهاشان جماد و بسته شده كه نموّ و حركت ندارند، و پنهان و گمشده كه پيدا نمى‏ شوند، هولها ايشان را نمى‏ ترساند، و بد حالي ها آنها را اندوهگين نمى‏ سازد، و از زلزله‏ ها اضطراب و نگرانى ندارند، و به بانگ رعدهاى سخت گوش نمى‏ دهند، غائب و پنهان هستند كه كسى منتظر بازگشت ايشان نيست، و در ظاهر حاضرند (در گورند و جاى دور نرفته ‏اند) ولى در مجالس حاضر نمى‏ شوند، گرد هم بودند پراكنده شدند، و با هم خو گرفته بودند جدا شدند،

از درازى مدّت و دورى منزلشان نمى‏ باشد كه خبرهاشان نمى‏ رسد و شهرهاشان خاموش گشته است، بلكه جامى‏  بايشان نوشانده‏اند كه گوياييشان را به گنگى و شنواييشان را بكرى و جنبششان را به آرامش تبديل نموده است، پس ايشان در موقع وصف حالشان بدون انديشه مانند اشخاص بخاك افتاده خوابيده‏اند

اهل گورستان همسايگانى هستند كه با هم انس نمى‏ گيرند، و دوستانى كه به ديدن يكديگر نمى‏ روند، نسبتهاى آشنائى بينشان كهنه و سببهاى برادرى از آنها بريده شده است، پس همگى با اينكه يك جا گرد آمده‏اند تنها و بى‏كسند، و با اينكه دوستان بودند از هم دورند، براى شب بامداد و براى روز شب نمى‏ شناسند، هر يك از شب و روز كه در آن كوچ كرده (و راه گورستان پيموده) اند براى ايشان هميشگى است، (اگر شب بوده آنرا روزى نيايد و اگر روز بود آنرا شبى نباشد)

سختيهاى آن سراى را سختتر از آنچه مى‏ ترسيدند مشاهده كردند، و آثار آن جهان (پاداش و كيفر) را بزرگتر از آنچه تصوّر مى‏ نمودند ديدند، پس آن دو پايان زندگانى (نيكوكارى و بد كردارى زمان بعد از مرگ) براى ايشان كشيده شده تا جاى بازگشت (بهشت يا دوزخ) و در آن مدّت منتهى درجه ترس (براى دوزخيان) و اميدوارى (براى بهشتيان) هست (چنانكه در قرآن كريم س 42 ى 7 مى‏ فرمايد: وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى‏ وَ مَنْ حَوْلَها وَ تُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لا رَيْبَ فِيهِ، فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ يعنى و چنانكه بهر پيغمبرى به زبان قوم او وحى نموديم قرآن را بلغت عرب بسوى تو فرستاديم تا مردم مكّه و آنان را كه در اطراف‏ آن هستند از عذاب بترسانى و از روز قيامت كه در آمدن آن شكّى نيست و همه «براى وارسى حساب» گرد آيند بيمناك نمائى، نيكوكاران ببهشت روند، و بد كرداران به دوزخ) پس اگر بعد از مرگ به زبان مى‏ آمدند (توانائى سخن گفتن داشتند) نمى‏ توانستند آنچه را بچشم ديده و دريافته‏اند بيان كنند،

و اگر چه نشانه‏ هاى ايشان ناپديد شده و خبرهاشان قطع گرديده (كسى آنها را نديده سخنانشان را نمى‏ شنود) ولى چشمهاى عبرت پذير آنان را مى‏ نگرد و گوشهاى خردها از آنها مى‏ شنود كه از غير راه‏ هاى گويايى (به زبان حال و عبرت) مى‏ گويند: آن چهره‏ هاى شگفته و شاداب بسيار گرفته و زشت شد، و آن بدنهاى نرم و نازك بى‏جان افتاده، و جامه‏ هاى كهنه و پاره پاره در بر داريم (كفنمان پوسيده انداممان متلاشى گرديده) و تنگى خوابگاه (گور) ما را سخت برنج افكند، و وحشت و ترس را ارث برديم (آنچه را كه پيش رفتگان ما از سختى قبر كشيدند بر ما نيز وارد آمد) و منزلهاى خاموش بروى ما ويران گرديد (قبرهامان پاشيده شد) اندام نيكوى ما نابود و روهاى خوش آب و رنگ ما زشت و ماندن ما در منزلهاى ترسناك دراز گشت، و از اندوه رهائى و از تنگى فراخى نيافتيم

پس اگر بعقل و انديشه‏ات حال ايشان را تصوّر نمائى، يا پوشيده شدگى پرده از جلو تو برداشته شود «در حاليكه گوشهاشان از جانوران زير زمينى نقصان يافته و كر گشته و چشمهاشان بخاك سرمه كشيده شده و فرو رفته و زبانها بعد از تند و تيزى در دهانها پاره پاره و دلها بعد از بيدارى در سينه‏ هاشان مرده و از حركت افتاده و در هر عضو ايشان پوسيدگى تازه‏اى كه آنرا زشت مى‏ سازد فساد و تباهى كرده، و راه‏ هاى آسيب رسيدن بآن آسان گرديده در حاليكه اندامشان در برابر آسيب تسليم و دستهايى نيست كه آنها را دفع نمايد و نه دلهايى كه ناله و فرياد كند» اندوه دلها و خاشاك چشمها را خواهى ديد كه براى آنها در هر يك از اين رسوايى و گرفتاريها حالتى است كه به حالت ديگر تبديل نمى‏ شود، و سختى است كه بر طرف نمى‏ گردد.

و چه بسيار زمين بدن ارجمند و صاحب رنگ شگفت آورى را خورده است كه در دنيا متنعّم بنعمت و پرورده خوشگذرانى و بزرگوارى بوده، هنگام اندوه به شادى مى‏ گرائيده، و بجهت بخل ورزيدن به نيكوئى زندگانيش و حرص به كارهاى بيهوده و بازيچه چون مصيبت و اندوهى باو وارد مى‏ گشت متوجّه لذّت و خوشى شده خود را از اندوه منصرف مى‏ نمود،

پس در حاليكه او بدنيا و دنيا باو مى‏ خنديد (توجّه هر يك بديگرى بود) در سايه خوشى زندگانى بسيار غفلت آميز ناگهان روزگار او را با خار خود لگد كوب كرد و قوايش را درهم شكست (به انواع بلا و دردها گرفتارش ساخت) و از نزديك ابزار مرگ به سويش نگاه ميكرد، پس او به اندوهى آميخته شد كه با آن آشنا نبود، و با رنج پنهانى همراز گشت كه پيش از اين آنرا نيافته بود، و بر اثر بيماريها ضعف و سستى بسيار در او بوجود آمد در اين حال هم به بهبودى خود انس و اطمينان كامل داشت (احتمال دريافت مرگ را نمى‏ داد)

و هراسان رو آورد بآنچه اطبّاء او را بآن عادت داده بودند از قبيل علاج گرمى‏  به سردى و برطرف شدن سردى به گرمى‏ ، پس داروى سرد بيمارى گرمى‏  را خاموش نساخته، بلكه بآن مى‏ افزود،

و داروى گرم بيمارى سردى را بهبودى نداده مگر آنرا بهيجان آورده سخت مى‏ نمود، و با داروى مناسب كه با طبائع و اخلاط در آميخت مزاج معتدل نگشت مگر آنكه آن طبائع هر دردى را كمك كرده مى‏ افزود، تا اينكه (با سختى و طول مرض و درد) طبيب او سست شده از كار افتاد (ندانست براى بهبوديش چه دارويى بكار برد) و پرستارش فراموش كرد (دل از او برگرفت) و زن و فرزند و غم خوارش از بيان درد او خسته شدند، و در پاسخ پرسش كنندگان حال او گنگ گرديدند (سخنى كه نتيجه دهد نگفتند) و نزد او از خبر اندوه آورى كه پنهان مى‏ نمودند با يكديگر گفتگو كردند، يكى مى‏ گفت: حال او همين است كه هست، و ديگرى به خوب شدن او اميدوارشان ميكرد، و ديگرى بر مرگ او دلداريشان مى‏ داد، در حاليكه پيروى از گذشتگان پيش از آن بيمار را به يادشان مى‏ آورد (مى‏ گفت: پيشينيان از اين دنيا رفتند ما نيز ناچاريم از ايشان پيروى نموده برويم)

پس در اثناى اينكه او با اين حال بر بال مفارقت دنيا و دورى دوستان سوار است ناگاه اندوهى از اندوه‏ هايش باو هجوم آورد، پس زيركى‏ها و انديشه‏ هاى او سرگردان مانده از كار بيفتد، و رطوبت زبانش خشك شود، و چه بسيار پاسخ پرسش مهمّى را دانسته از بيان آن عاجز و ناتوان است، و چه بسيار آواز سخنى كه دردناك ميكند دل او را مى‏ شنود، و (بجهت توانائى نداشتن به پاسخ آن) خود را كر مى‏ نماياند، و آن آواز يا سخن از بزرگى است كه او را احترام مى‏ نموده (مانند پدر) يا از خردسالى كه باو مهربان بوده (مانند فرزند)

و بتحقيق مرگ را سختي هايى است كه دشتوارتر است از آنكه همه آنها بيان شود، يا عقلهاى مردم دنيا آنرا درك كرده بپذيرند.