حمد و ستایش مخصوص خداوندى است که لباس عزّت و عظمت را بر خود پوشانده و این دو را ویژه خویش ـ نه مخلوقش ـ ساخته،
و آن را حد و مرز و حرم میان خود و دیگران قرار داده و براى جلال خویش برگزیده است.

لعن و نفرین را بر بندگانى که با او در این دو صفت به منازعه و ستیز برمى خیزند قرار داده (و آن ها را از رحمتش دور ساخته) است. سپس بدین وسیله فرشتگان مقرّب خود را در بوته آزمایش قرار داد تا متواضعان آن ها را از متکبّران جدا سازد و با این که از همه آنچه در دل هاست باخبر و از اسرار نهان آگاه است،
به آن ها فرمود: «من بشرى از گل مى آفرینم آنگاه که آفرینش او را کامل کردم و از روح خود در او دمیدم همگى براى او سجده کنید،{1} فرشتگان همه بدون استثنا سجده کردند جز ابلیس» که تعصّب و نخوت او را فراگرفت و به دلیل خلقتش (از آتش) بر آدم افتخار کرد و به سبب اصل و ریشه اش در برابر آدم موضع گیرى تندى کرد، از این رو این دشمن خدا، پیشواى متعصّبان و سرسلسله مستکبران شد که اساس تعصّب را بنا نهاد و با خداوند در رداى جبروتى اش به ستیز برخاست و لباس بزرگى و تکبّر بر تن کرد و پوشش تواضع و فروتنى را از تن درآورد. آیا نمى بینید چگونه خداوند او را به سبب تکبّرش کوچک شمرد
و بر اثر خودبرتربینى اش وى را پست و خوار گردانید و به همین دلیل او را در دنیا طرد کرد و در آخرت آتش فروزان دوزخ را برایش آماده ساخت؟

اگر خدا مى خواست مى توانست آدم را از نورى بیافریند که روشنایى اش دیده ها را برباید و زیبایى و جمالش عقول را مبهوت کند و عطرش شامّه ها را مسخر سازد و اگر چنین مى کرد، گردن ها در برابر آدم خاضع مى شد و آزمایش براى فرشتگان بسیار آسان بود؛ ولى خداوند سبحان خلق خود را با امورى مى آزماید که از فلسفه آن آگاهى ندارند، تا (مطیعان از عاصیان) ممتاز گردند و تکبّر را از آنان بزداید و آن ها را از کبر و غرور دور سازد.

بنابراین، از کارى که خداوند با ابلیس کرد عبرت بگیرید، زیرا اعمال طولانى و کوشش هاى بسیارش را بر باد داد در حالى که خدا را شش هزار سال عبادت کرده بود، سال هایى که معلوم نیست از سال هاى دنیا بود یا آخرت. (آرى) همه آن ها را به سبب ساعتى تکبّر نابود ساخت. چگونه ممکن است کسى بعد از ابلیس همان نافرمانى او را انجام دهد ولى در برابر (خشم) خدا سالم بماند؟ نه، هرگز چنین نخواهد بود، هیچ گاه خدا انسانى را با داشتن صفتى وارد بهشت نمى کند که بر اثر همان صفت فرشته اى را از بهشت بیرون کرده است. حکم او درباره اهل آسمان و زمین یکسان است و خدا با هیچ یک از خلق خود دوستى خاصى ندارد تا به سبب آن، چیزى را که بر همه جهانیان تحریم کرده است بر وى مباح سازد.

اى بندگان خدا! از این دشمن خدا (ابلیس) بر حذر باشید. نکند شما را به بیمارى خویش (کبر و غرور و تعصّب) مبتلا سازد و با نداى خود شما را تحریک کند،
و لشکریان سواره و پیاده اش را فریاد زند و بر ضد شما برانگیزد. به جانم سوگند! او تیر خطرناک را براى شما آماده کرده، در کمان گذاشته و با قدرت تا آخرین حدّ کشیده و از مکانى نزدیک به سوى شما پرتاب کرده است و گفته است: پروردگارا! بدین علت که مرا اغوا کردى (و از رحمت خود محروم ساختى) زرق و برق زندگى دنیا را در چشم آن ها جلوه مى دهم و همه را اغوا مى کنم (و از رحمتت محروم مى سازم) او با این سخن تیرى در تاریکى به سوى هدفى دوردست انداخت
و گمانى نادرست داشت (زیرا خواسته اش درباره همه انسان ها صورت نپذیرفت، ولى) فرزندان تکبّر و برادران تعصّب و سواران بر مرکب غرور و جهل،او را عملا تصدیق کردند. این وضع همچنان ادامه یافت تا افراد سرکش و سست ایمان از شما را در برابر خود تسلیم کرد و طمع خویش را بر شما مستحکم ساخت
و اسرار پنهانى آشکار شد. در این هنگام سلطه اش بر شما قوّت گرفت و با سپاه خویش به شما حمله ور شد. تا این که (او و سپاهش) شما را به پناهگاه ذلت کشاندند و در مهلکه هاى قتل وارد کردند، و زخم خوردگان شما را زیر پاها له کردند، نیزه هاى خود را در چشمان شما فرو بردند، گلوى شما را بریدند، بینى شما را کوبیدند، و قصد هلاکت شما را کردند و(سرانجام) شما را با قهر و غلبه به سوى آتش (غضب الهى) که برایتان آماده شده، کشاندند. بنابراین، ابلیس، بزرگ ترین مشکل براى دین شما و آتش افروزترین دشمن براى دنیاى شماست و خطرناک تر از همه انسان هایى است که به آن ها دشمنى مى ورزید و براى در هم شکستن آنان عدّه وعُده گرد مى آورید، از این رو قوّت و قدرت خود را در برابر او به کار گیرید و پیوند خویش را با او قطع کنید. به خدا سوگند! او (شیطان) بر اصل و ریشه شما (آدم) برترى جویى کرد و به حسب شما طعنه زد و بر نسب شما عیب گرفت، با سپاه سواره خود به شما حمله کرد و با پیاده نظامش راه را بر شما بست. آن ها هر جا شما را بیابند صید مى کنند و انگشتانتان را قطع مى نمایند (وکارآیى را از شما مى گیرند) هرگز نمى توانید (به آسانى) با حیله آن ها را منع کنید و نه با تصمیم و اراده، به راحتى آن ها را از خود برانید، این در حالى است که در جایگاه پست و دایره تنگ و صحنه مرگ و جولانگاه بلا قرار گرفته اید،
بنابراین (ریشه ها را بخشکانید و) شراره هاى تعصّب و کینه هاى جاهلیّت را که در دل هایتان پنهان شده خاموش سازید، زیرا این نخوت و تعصّب ناروا که در مسلمان پیدا مى شود از القائات شیطان و نخوت ها و فسادها و وسوسه هاى اوست. تاج تواضع بر سر نهید و خود برتربینى را زیر پا افکنید، حلقه هاى زنجیر تکبّر را از گردن فرو نهید و فروتنى را سنگر میان خود و دشمنتان، یعنى ابلیس و سپاهیانش قرار دهید، زیرا او از هر امتى لشکریان و یاورانى، و پیادگان و سوارانى دارد (که با کمک آن ها در میان همه اقوام و گروه ها نفوذ مى کند). شما مانند آن متکبّر (قابیل) نباشید که دربرابر فرزند مادرش (برادرِ با جان برابرش) بى آن که بر او برترى داشته باشد تکبّر ورزید و جز خودبرتربینىِ ناشى از دشمنى برخاسته از حسادت، در قلبش چیزى نبود. (سرانجام) آتش غضب بر اثر کبر و تعصّب ناروا در دلش شعله ور شد و شیطان، باد غرور در بینى او دمید، همان کبر و غرورى که (سبب قتل برادرش شد و) در پایان، خداوند به سبب آن براى او پشیمانى به بار آورد و گناه همه قاتلان را تا روز قیامت بر گردن او افکند.

آگاه باشید که شما در سرکشى و ستم افراط کردید و براى دشمنى آشکار با خدا و مبارزه با مؤمنان راستین، به فساد در زمین و ستیز برخاستید. خدا را! خدا را! از کبر وتعصّب ناروا و تفاخر جاهلیّت بپرهیزید که سبب ایجاد کینه و دشمنى، و جایگاه وسوسه هاى شیطان است. این ها همان چیزهایى است که شیطان به وسیله آن ها، امت ها و اقوام گذشته را فریفت تا آن جا که در تاریکى هاى جهل فرو رفتند و در گودال ها و دام هاى ضلالت او سقوط کردند، به آسانى تسلیم او شدند و رهبرى او را پذیرفتند و او آن ها را به هر جا که خاطرخواهش بود برد.آن ها از چیزى پیروى کردند که دل ها در آن شبیه و هماهنگ بود و قرن ها پى درپى بر آن گذشت و کبر و غرورى را پذیرا شدند که (بر اثر فزونى) سینه ها با آن تنگ شد.

به هوش باشید! بترسید و بر حذر باشید از پیروى و اطاعت (کورکورانه) از بزرگترها و رؤسایتان، همان ها که به سبب موقعیّت خود، تکبّر مى ورزند و خویش را بالاتر از نسب خود مى شمرند، اعمال نادرست خود را به خدا نسبت مى دهند و به انکار نعمت هاى او برمى خیزند تا با قضایش ستیز کنند و بر نعمت هایش چیره شوند، زیرا آن ها اساس و بنیان تعصّب، و ستون وارکان فتنه و فساد، و شمشیرهاى تکبّر و افتخار بیهوده به نسب هاى جاهلیّت اند. از خدا بترسید و با نعمت هایى که او به شما ارزانى داشته مخالفت نکنید و نسبت به فضل و بخشش او به یکدیگر حسادت نورزید. از افراد بى اصل و نسب اطاعت نکنید، همان ها که شما به دلیل صفاى باطن خویش، آب تیره نفاقشان را نوشیدید و تندرستى خویش را با بیمارى آن ها آمیختید و در اعتقاد حق خود، عقیده باطل آن ها را راه دادید، آن ها اساس گناه و همنشین نافرمانى و عصیان اند، آن ها کسانى هستند که شیطان آنان را مرکب هاى راهوار ضلالت قرار داده و سپاهى، که به وسیله آنان به مردم غافل حمله مى کند و از آن ها به عنوان سخنگوى خود (براى بیان مقاصد خویش) بهره مى گیرد تا عقل هایتان را بدزدد، در چشم هاى شما نفوذ کند و در گوش هایتان (اباطیل را) بدمد. به این ترتیب شما را هدف تیرهاى خود قرار داد و با قدم هایش پایمال کرد و گلوى شما را در دست خود فشرد!
از آنچه به امّت هاى مستکبر پیشین، از عذاب الهى و قهر خدا و کیفرها و مجازات هاى او رسید، عبرت بگیرید و از قبرهاى آن ها و خوابگاهشان در زیر خاک پند آموزید و به خدا از عوامل شوم کبر پناه برید.

آن گونه که از بلاها و مشکلات روزگار به او پناه مى برید. اگر خدا به کسى از بندگانش اجازه تکبّر ورزیدن مى داد، نخست اجازه آن را به پیامبران و اولیاى خاصّش مى داد؛ ولى خداوند سبحان تکبّر را براى آن ها منفور شمرد و تواضع و فروتنى را براى آنان پسندید. به همین دلیل آن ها گونه هاى خود را (در پیشگاه او) بر زمین مى نهادند و صورت ها را به خاک مى ساییدند؛ پر و بال خویش را براى مؤمنان فرو مى نهادند و همچون مستضعفان، ساده مى زیستند.
خداوند آن ها را با گرسنگى آزمایش کرد و به مشقّت و رنج مبتلا ساخت؛ با امور خوفناک امتحان کرد و با حوادث ناخوشایند خالص گردانید.

(بود و نبود یا کم و زیاد) ثروت و اولاد را دلیل بر خشنودى یا خشم خدا ندانید که این ناشى از جهل و بى خبرى درباره آزمایش هاى الهى در مورد بى نیازى و قدرت است، (همان گونه که) خداوند سبحان فرموده است: «آیا گمان مى کنند مال و فرزندانى که به آن ها مى بخشیم دلیل بر این است که نیکى ها را به سرعت براى آنان فراهم مى سازیم؟ (چنین نیست)، بلکه آن ها درک نمى کنند»{1}. (آرى) خداوند کسانى از بندگانش را که خود را برتر مى بینند به وسیله اولیاى خود که در نظر آن ها مستضعف اند آزمایش مى کند.

موسى بن عمران با برادرش هارون (علیهما السلام) بر فرعون وارد شدند
در حالى که پیراهن هاى بلند پشمین به تن داشتند و در دست هر کدام عصایى (همچون عصاى چوپان ها) بود
(او را به سوى خداوند یگانه دعوت کرده و) با او شرط کردند که اگر تسلیم فرمان خدا شود عزّت وقدرتش پایدار و حکومتش برقرار خواهد بود؛
ولى فرعون گفت: آیا از این دو نفر تعجّب نمى کنید که بقاى ملک و دوام عزّتم را تضمین مى کنند
در حالى که فقر و ذلّت از سر و وضعشان مى بارد؟!
(اگر راست مى گویند) چرا دستبندهایى از طلا (از سوى خدا) به آن ها داده نشده است؟
این سخن را فرعون به دلیل بزرگ شمردن طلا و گردآورى آن،
و تحقیر پشم و پوشیدن آن گفت،
در حالى که اگر خداوند سبحان مى خواست که به هنگام مبعوث ساختن پیامبرانش
درهاى گنج هاى طلا و معادن زر ناب و باغ هاى خرّم و سرسبز را به روى آن ها بگشاید، مى گشود
و اگر اراده مى کرد که پرندگان آسمان و وحوش زمین را همراه آن ها گسیل دارد، مى داشت،
ولى اگر این کار را مى کرد ارزش آزمایش از میان مى رفت، پاداش و جزاى نیکوکاران بى اثر مى شد
و وعده هاى الهى بى فایده مى گشت؛ مطیعان، مستحقّ اجر و پاداش امتحان دهندگان نمى شدند
و مؤمنان استحقاق ثواب نیکوکاران را نمى یافتند و نام ها (نام مسلم، مؤمن، مخلص و…) با معانى خود همراه نمى گشت.
اما خداوند سبحان پیامبران خود را از نظر عزم و اراده، قوى
و از نظر ظاهر، فقیر و تهیدست در چشم مردم قرار داد؛
ولى فقرى توأم با قناعتى که قلب ها و چشم ها را پر از غنا مى کرد،
همراه ضعف ظاهرى که چشم ها و گوش ها(ى دنیاپرستان) را آزار مى داد (در جهات معنوى، قوى و نیرومند و در جهات مادّى، ساده و بى آلایش بودند).

اگرپیامبران داراى قدرتى بودندکه کسى را یاراى مخالفت با آنان نبود، و توانایى و عزتى داشتند که هیچ گاه مغلوب نمى شدند،
و سلطنت و شوکتى که گردن ها به سوى آن کشیده مى شد و از راه هاى دور بار سفر به سوى آنان مى بستند ـ اگر چنین بودند ـ پذیرش دعوت آنان براى مردم آسانتر و سرکشى در برابر آنان مشکل تر بود. و مردم به جهت ترسى که بر آن ها مستولى مى شد، یا علاقه و انتظارى که آنان را متمایل به پیامبران مى ساخت به آن ها ایمان مى آوردند. در این حال نیّات و انگیزه ها خالص نبود (و غیر خدا در آن شرکت داشت) به همین دلیل حسنات و پاداش آنان تقسیم مى شد (و اجر کمى داشتند). ولى خداوند سبحان اراده کرده است که پیروى از رسولانش و تصدیق کتاب هایش و خضوع در برابر ذات پاکش و تواضع در برابر فرمانش
و تسلیم در مقابل اطاعتش امورى باشد که فقط به جهت او انجام گیرد و چیز دیگرى آن را مشوب و ناخالص نکند،(و به یقین) هر قدر امتحان و آزمایش عظیم تر (و مشکل تر) باشدثواب و پاداشش فزون تر خواهد بود.

آیا نمى بینید که خداوند انسان هاى نخستین را از زمان آدم تا آخرین آن ها، در این عالم با سنگ هایى (منظور، خانه کعبه است) آزمایش کرده که نه زیان مى رساند نه سودى مى بخشد، نه مى بیند و نه مى شنود، و این سنگ ها را خانه محترم خود و موجب پایدارى و پابرجایى مردم قرار داده است. سپس آن را در سنگلاخ ترین مکان ها، و بى گیاه ترین ریگزارهاى زمین و تنگ ترین درّه ها، در میان کوه هاى خشن و شن هاى نرم و روان و چشمه هاى کم آب و آبادى هاى پراکنده قرار داد که نه شتر به آسانى در آن پرورش مى یابد و نه اسب و گاو و گوسفند (نه بناى قابل ملاحظه اى دارد و نه سرزمین پربارى).

سپس به آدم و فرزندانش فرمان داد که به سوى آن رخت سفر بربندند، آن جا را مرکز اجتماع و سرمنزل مقصود و باراندازشان قرار داد، که میوه دل ها از میان فلات ها و دشت هاى دوردست و از درون درّه هاى عمیق و جزایر از هم پراکنده دریاها به سوى آن سرازیر مى شود
تا شانه ها را متواضعانه حرکت دهند و لا اله الّا الله گویان گرد این خانه طواف کنند و با موهاى آشفته و بدن هاى پرگرد و غبار هروله نمایند، در حالى که لباس ها را به کنارى افکنده و با ترک اصلاح سر و صورت زیبایى هاى خود را دگرگون ساخته اند. این آزمایشى است بزرگ و امتحانى است شدید و آشکار،
و پاک سازى مؤثّرى که خدا آن را سبب رحمتش و وصول به بهشتش قرار داده است.

اگر خداوند سبحان مى خواست مى توانست خانه محترم خود و اماکن پرعظمتش را در میان باغ ها و نهرها و سرزمین هاى هموار و آرام و پردرخت که میوه هایش در دسترس باشد و داراى بناهاى فراوان و آبادى هاى به هم پیوسته در میان گندم زارها و باغ هاى خرم و پرگل و گیاه و روستاهاى سرسبز و زمین هاى پرآب و گلزارهاى پرطراوت و جاده هاى آباد قرار دهد؛ امّا در این صورت به همان نسبت که آزمون، ساده تر بود پاداش و جزا نیز کوچک تر مى شد و اگر پى و بنیانى که خانه کعبه بر آن نهاده شده و سنگ هایى که بناى آن را بالا برده از زمرد سبز و یاقوت سرخ و درخشنده بود، شک و تردید در سینه ها کمتر رخنه مى کرد و نیازى به تلاش ابلیس براى سیطره بر قلوب نبود و تلاطم وسوسه هاى پنهانى از مردم منتفى مى شد؛ ولى خداوند، بندگانش را با انواع سختى ها مى آزماید و با انواع مشکلات، متعبّد مى سازد و با اشکال گوناگون گرفتارى ها امتحان مى کند تا تکبّر را از قلوب آن ها خارج سازد و تواضع و فروتنى را در نفوسشان جاى دهد و درهاى فضل و رحمتش را به روى آنان بگشاید و اسباب عفوش را به آسانى در اختیارشان قرار دهد.

خدا را خدا را! از کیفر سریع سرکشى و سرانجام وخیم ظلم و ستم، و سوء عاقبت تکبّر بر حذر باشید، زیرا این امور دام بزرگ ابلیس و نیرنگ عظیم اوست
که همچون زهرهاى کشنده در قلوب مردان نفوذ مى کند. هرگز از تأثیر فرو نمى ماند و کسى از هلاکتش جان سالم به درنمى برد، نه عالم به سبب علم و دانشش و نه فقیر به سبب لباس کهنه اش.

و به همین دلیل خداوند بندگان باایمان خود را با نمازها و زکات ها و مجاهدت به وسیله روزه هاى واجب، (از بغى و ظلم و کبر) حراست فرموده، تا اعضا و جوارحشان آرام شود، چشمانشان خاضع و نفوس آنان رام گردد،قلب هایشان خضوع پذیرد و تکبّر از آنان زدوده شود. و به همین دلیل ساییدن پیشانى ها، که جاى با ارزش صورت است، بر خاک، موجب تواضع و فروتنى است و گذاشتن اعضاى پرارزش بدن بر زمین دلیل بر کوچکى، و چسبیدن شکم ها به پشت به هنگام روزه مایه تواضع است و نیز پرداخت زکات موجب صرف ثمرات و درآمدهاى زمین و غیر آن براى نیازمندان و مستمندان مى گردد (و همه این امور، بندگان را از آفت کبر و غرور بازمى دارد و به تواضع و فروتنى دعوت مى کند). به آثار این اعمال بنگرید که چگونه شاخه هاى درخت تفاخر را درهم مى شکند و از جوانه زدن کبر و خودپسندى (در دل ها) جلوگیرى مى کند.

من در رفتار و کردار مردم جهان نظر افکندم، هیچ کس را نیافتم که درباره چیزى تعصّب به خرج دهد جز این که دلیل و هدفى براى خویش دارد: یا مى خواهد حقیقت را بر جاهلان مشتبه سازد و یا با دلیلى با فکر و اندیشه سفیهان درآمیزد (و در آن نفوذ کند). جز شما که درباره چیزى تعصّب مى ورزید که نه سببى دارد و نه هدفى. ابلیس در برابر آدم به سبب اصل و ریشه خود تعصّب و تکبّر ورزید؛ آفرینش آدم را مورد طعن قرار داد و گفت: من از آتشم و تو از گِل. اما ثروتمندان عیّاش و متکبّر امّت هاى پیشین، تعصّبشان به سبب نعمت هاى گوناگون (و زر وزیورها) و فزونى نفراتشان بود؛آن ها مى گفتند: «ثروت و فرزندان ما از همه بیشتر است و هرگز کیفر (الهى) نمى بینیم» (امّا شما حتّى این بهانه ها را هم براى تعصّب کورکورانه خود ندارید).

اگر قرار است تعصّبى به خرج داده شود، باید تعصّب شما براى اخلاق پسندیده، کارهاى نیک و امور خوب و شایسته باشد.
همان افعال و امورى که مردان بزرگوار و شجاع از خاندان (باارزش) عرب و سران باشخصیّت قبایل در آن ها بر یکدیگر پیشى مى گرفتند (یعنى) در صفات پسندیده و اندیشه هاى والا و مقام هاى بلند و آثار ستوده (آرى! اگر مى خواهید تعصّبى داشته باشید) درباره خصلت هاى مطلوب، تعصّب به خرج دهید؛ از جمله حفظ حقوق همسایگان، وفاى به عهد و پیمان، انجام کارهاى نیک، مخالفت با تکبّر، اقدام به جود و بخشش، خوددارى از ستم، بزرگ شمردن قتل نفس (و پرهیز شدید از آن)، انصاف درباره مردم، فرو خوردن خشم و اجتناب از فساد در زمین.

از کیفرهایى که بر اثر سوء افعال و اعمال ناپسند بر امّت هاى پیشین نازل شد، برحذر باشید، حالات آن ها را در خوبى و بدى به یاد آرید و بترسید از این که شما هم مانند آنان شوید. هرگاه به تفاوت دو حال آن ها (پیروزى وشکست) مى اندیشید به سراغ امورى بروید که موجب عزّت و اقتدار آنان شد، دشمنان را از آن ها دور کرد، عافیت و سلامت را بر آنان گسترش داد، نعمت ها مطیعشان شدند، و کرامت و شخصیت، رشته خود را به آنان پیوست. عامل این خوشبختى، پرهیز از تفرقه، تأکید بر الفت و اتّحاد، تشویق یکدیگر به آن و سفارش کردن به انجام آن بود.از هر کارى که ستون فقرات آن ها را در هم شکست و قدرتشان را سست کرد اجتناب کنید: از کینه هاى درونى، بدخواهى، پشت به هم کردن و دست از یارىِ هم برداشتن. در احوال مؤمنان پیشین بیندیشید که در حال آزمایش و امتحان چگونه بودند؟ آیا آن ها بیش از همه مردم بار مشکلات را بر دوش نکشیدند و بیش از همه بندگان (خدا) در شدّت و زحمت نبودند و نسبت به همه جهانیان در تنگناى سخت ترى قرار نداشتند؟ فرعون ها آنان را برده خویش ساختند و پیوسته آن ها را در بدترین شکنجه ها قرار دادند و تلخى هاى روزگار را جرعه جرعه به آن ها نوشاندند و همچنان این وضع با ذلّت و هلاکت به سبب قهر و غلبه ظالمان ادامه یافت. نه چاره اى داشتند که از آن وضع سر باززنند و نه راهى براى دفاع از خود مى یافتند، تا زمانى که خداوند سبحان جدّیت آن ها را در صبر و استقامت در برابر ناملایمات در مسیر محبّتش، و تحمّل آن ها را در ناراحتى ها به دلیل خوف و خشیتش، مشاهده کرد. در این هنگام گشایشى از میان تنگناهاى بلا براى آنان فراهم ساخت؛ذلّت را به عزّت، و ترس و ناامنى را به امنیّت مبدّل کرد و آن ها زمامداران فرمانروا و پیشوایان برجسته شدند و آن قدر لطف و کرامت الهى شامل حالشان شد که هیچ کس فکر آن را هم درباره آنان نمى کرد.

بنگرید (اقوام پیشین) چگونه بودند در آن هنگام که جمعیّت هایشان متّحد، خواسته ها هماهنگ، اندیشه ها معتدل،
دست ها پشتیبان هم، شمشیرها یارى کننده یکدیگر، دیده ها نافذ و تصمیم ها یکى بود؟ آیا (در آن روز) آن ها زمامدار اقطار زمین نبودند و بر مردم جهان حکومت نمى کردند؟ حال بنگرید که پایان کارشان به کجا کشید: در آن هنگام که در میان آن ها جدایى افتاد، الفتشان به پراکندگى گرایید و اهداف و دل هایشان از هم دور شد و به گروه هاى مختلفى تقسیم شدند و در پراکندگى به نبرد با هم پرداختند (در این هنگام بود که) خدا لباس کرامت خود را از تنشان بیرون کرد
و وسعت و شادابى نعمت را از آن ها گرفت،تنها چیزى که از آن ها باقى ماند سرگذشتشان در میان شما بود که درس عبرتى است براى عبرت گیرندگان.

اکنون از سرنوشت فرزندان اسماعیل و اولاد اسحاق و یعقوب: درس عبرت بگیرید. چقدر احوال امت ها یکسان و سرنوشت ها شبیه یکدیگر است! در کار آن ها در آن زمان که گرفتار تشتّت و پراکندگى بودند بیندیشید،آن زمان که کسراها و قیصرها مالک و ارباب آنان بودند و آن ها را از سرزمین هاى آباد و کناره هاى دریاى عراق (دجله و فرات) و مناطق سرسبز و خرم، به نقاط بى آب و علف، محل وزش تندبادها و مکان هایى که زندگى در آن سخت و مشکل بود تبعید کردند،
و آن ها را به صورت گروهى فقیر و مسکین، همنشین شتران مجروح و لباس هاى پشمین خشن کردند. آن ها را ذلیل ترین امت ها از نظر محل سکنا قرار دادند و در بى حاصل ترین زمین ها ساکن کردند. نه در پناه کسى بودند که از حمایت او کمک گیرند و نه در سایه الفت و اتّحادى که بر عزّتش تکیه کنند. وضع آن ها ناآرام، قدرت هایشان پراکنده، و جمعیّت انبوهشان متفرق شد. در بلایى شدید و جهلى فراگیر فرو رفتند، دختران زنده به گور شده، بت هایى که پرستش مى شدند قطع رحم ها، و جنگ ها و غارت هاى پى درپى از آثار آن دوران بود.

اکنون به نعمت هاى بزرگى که خداوند هنگام بعثت پیامبر اسلام به آن ها ارزانى داشت بنگرید که در سایه آیین خود آن ها را مطیع فرمان ساخت وبا دعوتش آنان را متحد کرد. (بنگرید) چگونه نعمت (الهى)، پر و بال کرامت خود را بر آن ها گسترد و نهرهاى مواهب خویش را به سوى آن ها جارى ساخت، آیین حقّ با همه برکاتش آنان را در بر گرفت تا آن جا که در میان نعمت هاى این آیین غرق شدند و در زندگى خرّمش شادمان گشتند. امور آن ها در سایه حکومتى قدرتمند، استوار شد و تحت حمایت عزّت پیروزى قرار گرفتند و کارهایشان بر قلّه هاى حکومتى پایدار، سامان یافت. در سایه این امور، آن ها زمامداران جهانیان و سلاطین گرداگرد زمین شدند، و بر کسانى که پیش از آن بر آن ها فرمانروایى مى کردند حکم راندند و احکام را درباره کسانى به اجرا درآوردند که درگذشته آن ها مجریان امور بودند. نه نیزه هاى آن ها کج مى شد و نه سنگ آنان در هم مى شکست (قدرتشان ثابت و نیروهایشان شکست ناپذیر بود).

آگاه باشید! شما دست از ریسمان اطاعت خدا کشیدید و با احیاى احکام جاهلیّت دژ محکم الهى را که گرداگرد شما بود درهم شکستید، خداوند سبحان بر این امّت منّت نهاده و پیوند الفت و اتّحاد را میان آنان برقرار ساخته، الفتى که در سایه آن (در نهایت امنیّت) رفت و آمد کنند و در کنف حمایت آن قرار گیرند؛ نعمتى که هیچ کس از مردم نمى تواند بهایى براى آن تعیین کند، زیرا از هر بهایى برتر و از هر چیز باارزشى پرارزش تر است. بدانید که شما بعد از هجرت (به سوى اسلام) به خوى اعراب بادیه نشین (قبل از اسلام) بازگشتید و بعد از دوستى و محبّت (رشته الفت را گسستید و) به صورت گروه هاى پراکنده درآمدید.
از اسلام تنها به نامش قناعت کرده اید و از ایمان جز صورتى نمى شناسید. شما مى گویید: «النار و لا العار» (آتش دوزخ آرى! اما ننگ و عار نه!)
گویا مى خواهید با این شعارتان اسلام را واژگون کنید و حرمت آن را بشکنید و پیمان الهى را که خداوند آن را حرمى براى شما در زمین قرار داده و وسیله امنیّت خلقش شمرده، نقض کنید. شما اگر به غیر اسلام پناه برید کافران با شما نبرد خواهند کرد و در آن هنگام نه جبرئیل و میکائیل به یارى شما مى آیند و نه مهاجرین و انصار، و راهى جز پیکار با شمشیر نخواهید داشت تا خداوند میان شما حکم کند (و شکست و زبونى شما فرارسد). نمونه هایى از کیفرهاى الهى و عذاب هاى کوبنده او و روزهایى که مجازات وى دامن گنهکاران را گرفت و وقایعى که در این زمینه اتّفاق افتاد (در قرآن مجید) در دسترس شماست، بنابراین تهدیدهاى الهى را به دلیل جهل درباره آن وسبک شمردن مجازات پروردگار و ایمنى از کیفر او، دور نشمرید، زیرا خداوند سبحان مردم قرن هاى پیشین را از رحمت خود دور نساخت جز به این سبب که امر به معروف و نهى از منکر را ترک کردند، لذا افراد نادان را به سبب گناه و دانایان را به علّت ترک نهى از منکر از رحمت خود دور ساخت.آگاه باشید! شما رشته اسلام را قطع وحدود آن را تعطیل کردید و احکامش را به نابودى کشاندید (با این حال انتظار نجات دارید؟!).

آگاه باشید! خداوند مرا به نبرد با ستمگران، پیمان شکنان و مفسدان در زمین امر فرموده است، با ناکثین و پیمان شکنان (اشاره به اصحاب جمل) نبرد کردم (و آن ها را در هم شکستم) و با قاسطین (ستمگران شام و اصحاب معاویه) جهاد نمودم (و ضعف و زبونى آن ها را نشان دادم) و مارقین (خوارج نهروان) را بر خاک مذلت نشاندم؛ و شیطان ردهه (ذوالثدیه، رییس خوارج) با صاعقه اى که بر او فرود آمد به گونه اى که آخرین تپش هاى قلب و لرزش سینه اش شنیده شد، شرّ او از من دفع گردید؛ ولى گروه دیگرى از ستمگران باقى مانده اند که اگر خداوند به من اجازه حمله دیگرى به آن ها دهد (و مرا باقى بگذارد) آن ها را از میان برداشته و دولت حق را به جاى آن ها قرار مى دهم،جز افراد قلیلى از آنان که (ممکن است از دست ما بگریزند و) در اطراف بلاد پراکنده شوند.

من در دوران جوانى بزرگان وشجاعان عرب را به خاک افکندم و شاخ هاى بلند قبیله ربیعه و مضر را درهم شکستم (و سران گردنکش آن ها را بر خاک نشاندم) و شما به خوبى موقعیّت مرا نسبت به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از نظر خویشاوندى نزدیک و منزلت و مقام ویژه مى دانید. او مرا در دامان خویش در حالى که کودک (خردسالى) بودم مى نشاند و(همانند فرزندش) مرا به سینه خود مى فشرد و در بستر خویش در کنار خود مى خوابانید، به گونه اى که بدن خود را (همچون یک پدر مهربان) به بدن من مى چسبانید و بوى خوش خود را به مشام من مى رساند و(چون بسیار کوچک بودم و توان جویدن غذاى سخت را نداشتم) غذا را مى جوید و در دهان من مى گذاشت. او هرگز دروغى در گفتار من نیافت و در کردارم خطا و اشتباهى ندید. از همان زمان که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از شیر بازگرفته شد، خداوند بزرگ ترین فرشته از فرشتگان خود را مأمور ساخت تا در طول شب و روز وى را به راه هاى فضیلت و محاسن اخلاق جهانیان وادارد و من هم مانند کودکى که به دنبال مادرش حرکت مى کند از او پیروى مى کردم. هر روز نکته تازه اى از اخلاق برجسته خود را براى من آشکار مى ساخت و مرا فرمان مى داد که به او اقتدا کنم. او در هر سال مدتى را در مجاورت غار حرا به سر مى برد (و به عبادت خدا مى پرداخت) من او را مى دیدم و کسى دیگر او را نمى دید (و از برنامه عبادت او خبر نداشت و هنگامى که آن حضرت به نبوت مبعوث شد) در آن روز خانه اى که اسلام در آن راه یافته باشد، جز خانه پیامبر (صلی الله علیه و آله) نبود، تنها او و خدیجه در آن بودند و من نفر سوم بودم. من نور وحى و رسالت را مى دیدم و بوى نبوّت را استشمام مى کردم. من صداى ناله شیطان را در آغاز نزول وحى بر آن حضرت شنیدم و گفتم: اى رسول خدا! این ناله (از کیست و براى) چیست؟ فرمود: این ناله شیطان است، زیرا از این که پیروى اش کنند مأیوس شده است. (سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله) به من فرمود:) تو آنچه را که من مى شنوم مى شنوى و آنچه را که من مى بینم مى بینى (و چشم و گوش تو حقایق عالم غیب را درک مى کند) جز این که تو پیامبر نیستى؛ ولى وزیر منى و در مسیر خیر و سعادت قرار دارى!

من با آن حضرت (صلی الله علیه و آله) بودم؛ که سران قریش نزد او آمدند و گفتند: اى محمّد! تو ادعاى بزرگى کرده اى؛ ادعایى که هیچ یک از پدران و خاندانت نکردند. ما از تو معجزه اى مى خواهیم که اگر پاسخ مثبت داده و آن را پیش چشم ما انجام دهى، مى دانیم که تو پیامبر و فرستاده خدایى و اگر انجام ندهى، خواهیم دانست که ساحر دروغگویى هستى. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: خواسته شما چیست؟ گفتند: این درخت را (اشاره به درختى کردند که در آن جا بود) براى ما صدا بزن، تا با تمام ریشه هایش کنده شود و پیش روى تو بایستد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: خداوند بر هر چیزى تواناست. آیا اگر خداوند این کار را (به دست من) براى شما انجام دهد، ایمان مى آورید و شهادت به حق خواهید داد؟ عرض کردند: آرى، فرمود: من به زودى آنچه را مى خواهید به شما نشان مى دهم، ولى مى دانم که شما به خیر و نیکى (و ایمان و تسلیم در برابر حق) بازنمى گردید، و نیز مى دانم که در میان شما کسى است که درون چاه (در سرزمین بدر) افکنده مى شود (اشاره به جنازه هاى ابوجهل و عتبه و شیبه و امیة بن خلف است که در میدان بدر به چاه افکنده شدند) و نیز کسى است که احزاب را (براى جنگ با مسلمین) بسیج مى کند (اشاره به ابوسفیان است). سپس فرمود: اى درخت! اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارى و مى دانى که من رسول خدا هستم با ریشه ها از زمین کنده شو و نزد من آى و به فرمان خدا پیش روى من بایست! سوگند به خدایى که او را به حق مبعوث کرد (با چشم خود دیدم) درخت با ریشه هایش از زمین کنده شد و حرکت کرد، در حالى که (بر اثر سرعت حرکت) طنین شدیدى داشت و صدایى همچون صداى بال پرندگان (در هنگام پرواز) از آن برمى خاست؛ تا در برابر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قرار گرفت، در حالى که مانند پرندگان بال مى زد
و بعضى از شاخه هاى بالاى آن، بر سر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سایه افکنده بود وبعضى دیگر بر دوش من، در حالى که در طرف راست پیامبر (صلی الله علیه و آله) ایستاده بودم. هنگامى که آن قوم (لجوج) این صحنه را مشاهده کردند، از روى برترى جویى و تکبّر گفتند: (اگر راست مى گویى) دستور ده (درخت به جاى خود برگردد و) نیمى از آن نزد تو آید و نیم دیگر در جاى خود باقى بماند. (رسول خدا) به درخت امر فرمود که چنین کند، بلافاصله نیمى از آن درخت، با منظره اى شگفت آور و صدایى شدیدتر به سوى آن حضرت حرکت کرد و آن قدر پیش آمد که نزدیک بود به آن حضرت (صلی الله علیه و آله) بپیچد. (بار دیگر) آن ها از روى کفر و سرکشى گفتند: دستور ده این نصف بازگردد و به نصف دیگر ملحق شود و به صورت نخستین درآید. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) دستور داد و آن نصف به جاى نخستین بازگشت. در این هنگام من گفتم: لا اله الا الله؛ اى رسول خدا! من نخستین کسى هستم که به تو ایمان آورده ام و نخستین کسى هستم که اقرار مى کنم که آنچه آن درخت انجام داد به فرمان خدا و براى تصدیق نبوّت تو و بزرگداشت سخن و برنامه ات بود؛
ولى تمام آن گروه گفتند: او ساحرى دروغگوست، که سحر شگفت آور و ماهرانه اى دارد (سپس افزودند:) آیا تو را در این کار کسى جز امثال این ـ منظورشان من بودم ـ تصدیق مى کند؟!

من از کسانى هستم که در راه خدا از هیچ ملامتى هراس ندارند، از کسانى که سیمایشان سیماى صدیقان و گفتارشان گفتار نیکان است. از کسانى که شب ها را با عبادت آباد مى کنند و(در طریق هدایت مردم) روشنى بخش روزهایند، از کسانى که دست به ریسمان قرآن زده و سنّت هاى خدا و رسولش را احیا مى کنند، تکبّر نمى ورزند و برترى جویى ندارند، خیانت نمى کنند و فساد به راه نمى اندازند، دل هایشان در بهشت و بدن هایشان در میدان عمل است.