ستايش خداي راست که عزت و کبرياء مطلق از آن او است. خداوند اين دو مقام عالي را تنها براي خود برگزيده و هيچ کس شايسته آن دو نمي باشد. خداوند سبحان آن دو صفت را براي ديگران حوزه و حرم ممنوع قرار دارد و براي جلال خود برگزيد.

خداوند متعال لعنت را بر کسي از بندگانش قرار داد که در دو صفت عزت و کبريا با او بر سر نزاع براي شرکت درآيد. سپس فرشتگان مقرب خود را (در اطاعت امر خداوندي درباره سجده به آدم (علیه السلام)) مورد آزمايش قرار داد تا فروتنان متواضع از متکبران خودخواه از آن فرشتگان از هم تفکيک شوند. پس خداوند سبحان فرمود:
(من بشر را از گل مي آفرينم، هنگامي که آن را تنظيم نمودم و از روح خود در آن دميدم، در برابر او به سجده بيفتيد) همه فرشتگان به سجده افتادند مگر شيطان که تعصب سد راه او شد و در منشاء خلقتش (که آتش بود) به آدم (علیه السلام) فخر نمود.

آن دشمن خدا، پيشواي متعصبان و مقدم ترين متکبرين است که پايه عصبيت را بنا نهاد و در مقام جبروتي با خدا به نزاع افتاد و لباس عزت مصنوعي پوشيد و لباس خضوع و بندگي را درآورد.

آيا نمي بينيد که خداوند به جهت تکبري که شيطان کرد چگونه کوچکش نمود و چگونه به جهت بلندگرايي، ساقطش کرد و او را در دنيا از مقام بندگيش راند و در سراي آخرت آتش دوزخ را براي او آماده کرد؟

و اگر خداوند مي خواست که آدم (علیه السلام) را از نوري بيافريند که روشنايي آن ديده ها را بربايد و زيبايي آن عقول آدميان را خيره بسازد و او را چنان معطر نمايد که نفس ها را بوي خوش و عطر او بگيرد، مي توانست آدم را چنين بيافريند. اگر خداوند آن حضرت را چنين مي آفريد، گردن ها در مقابل او خم مي شدند و آزمايش فرشتگان به وسيله خلقت آن حضرت سبک مي شد.

ولي خداوند سبحان مخلوقات خود را با بعضي از امور که اصل آن را نمي دانند، براي تمايز خوب از بد امتحان مي نمايد. همچنين به وسيله دستورات آزمايشي تکبر را از آنان نفي و غرور و خودخواهي را از آنان دور مي سازد.

عبرت بگيريد از کاري که خداوند درباره شيطان انجام داد، زيرا عمل طولاني و کوشش جدي او را به جهت تکبر در يک ساعت (زماني اندک) پوچ ساخت، در حالي که خداوند را شش هزار سال عبادت کرده بود، معلوم نيست که اين مدت از سال هاي دنيا بود يا از سال هاي آخرت.

کيست که بعد از شيطان، مانند معصيت شيطان را مرتکب شود و در پيشگاه خداوند سالم بماند؟! نه، هرگز خداوند سبحان بشري را به بهشت داخل نمي کند با داشتن گناهي که ملکي (شيطان) را به همان جهت از بهشت بيرون کرد. قطعي است که حکم خداوندي درباره اهل آسمان و زمين يکسان است و ميان خداوند و هيج يک از مخلوقاتش رخصت و محبتي براي تجويز ورود به منطقه اي که آن را براي جهانيان تحريم فرموده، نيست.

بترسيد اي بندگان خدا از دشمن خدا از اين که بيماري خود را به شما سرايت دهد. و از اين که با بانگ خويش شما را منحرف بسازد و سواران و پياده هاي خود را به سوي شما تحريک کند.

سوگند به جانم، شيطان تير تهديد را به طرف شما راست کرده و آن را براي شما سخت کشيده و از فاصله نزديک به شما تيراندازي نموده است. اوست که گفته است:
(پروردگار من، به اين سبب که تو مرا اغوا کردي (فريب دادي!!!) من هم در روي زمين براي فرزندان آدم (گناهان را) مي آرايم و همه آنان را فريب مي دهم) (اين نابکار در اسناد اغوا به خدا) دور از واقع را به خدا نسبت داد و با پنداري خلاف حقيقت تير به خلاء انداخت. شيطان را در اين نابکاري، مردم رشک و حسد و دمسازان تعصب و سواران کبر و جاهليت تصديق نمودند.

تا آنگاه که مردمي از شما که گريزان از شيطان بودند، گردن به فريبکاري او نهادند و طمعي که براي جلب شما داشت محکم گشت. با دگرگوني حال، رازهاي پنهان در صحنه آشکار زندگي سر برآورد و او سلطه خود را بر شما مستولي ساخت و با لشکريانش با سرعت به سوي شما تاختن آورد، در نتيجه شما را در مغاره هاي ذلت و پستي فرود آوردند و در هلاکت گاههاي نابودي وارد کردند، با نيزه ها که در چشمهايتان فرو کردند، با جراحتهاي شديد که بر شما وارد نمودند و بريدن گلوها و در هم کوفتن سوراخ هاي بيني شما و کشاندن شما به کشتارگاه هاي شما و با راندن شما با مهارهاي وصل شده به بيني هايتان به سوي آتشي که براي شما آماده شده است.

در نتيجه اين ملعون به دين شما جراحتي وارد کرد و در دنياي شما آتشي افروخت شديدتر از آنان که با آنان عداوت داريد و بر آنان در حالت حمله و هجوم بسر مي بريد. پس تند و تيز به مبارزه با او برخيزيد و براي راندن او نهايت کوشش را به کار ببريد. سوگند به عظمت خداوندي، شيطان به اصل نسب شما (که حضرت آدم (علیه السلام) است) فخرفروشي و به حيثيت شما اهانت کرد و نسب شما را پست خواند و سوارانش را به سوي شما جلب نمود و با پيادگانش سر راه شما را گرفت. در هر جايي به شکار شما دست مي برند و بند بند انگشتانتان را مي زنند.

با هيچ چاره اي از حمله آنان جلوگيري نمي توانيد کرد و با هيچ عزم و تصميمي توانايي دفع آنها را نداريد. در منقطه ذلت و حلقه تنگنايي و عرصه مرگ و جولانگاه بلا گرفتاريد. خاموش کنيد آن آتش هاي عصبيت و کينه هاي جاهليت را که در دل هايتان مخفي است، زيرا آن عصبيت در شخص مسلمان از وسوسه هاي شيطان و نخوتها و افسارها و دميدن ها و تلقينات او است.

واضع و فروتني را بر سر نهيد و تکبر و نخوت را زير پا محو نابود بسازيد و خودپرستي و خودستايي را از گردن هايتان درآوريد. فروتني را مابين خود و دشمنتان شيطان و لشکريان او سنگري قرار بدهيد، زيرا براي او از هر امتي سپاهيان و ياران و پيادگان و سواراني است و مانند قابيل مباشيد که به فرزند مادرش (برادرش هابيل) تکبر ورزيد بدون فضيلتي که خدا به او داده باشد، جز اين که او خدا را بزرگ پنداشت، زيرا حسد او را به عداوت با برادرش واداشت و تعصب در دل او آتش غضب را شعله ور ساخت و شيطان در بيني او از باد کبر دميد که پشيماني را به دنبال داشت و گناهان قاتلان را تا روز رستاخيز به گردن او الزام نمود.

آگاه باشيد که در ستمگري از حد گذشتيد و در روي زمين فساد به راه انداختيد. در اين نابکاريهاي نابخردانه خود را روياروي خدا قرار داديد و براي پيکار با مومنين به مبارزه پرداختيد.

بترسيد از خدا، بترسيد درباره کبر تعصب و افتخار جاهليت! زيرا آن دو مولد عداوت است و عامل دميدن هاي شيطاني که اقوام و امتهاي گذشته و قرون از بين رفته را به وسيله آنها فريب داد تا اين که آنان در تاريکي هاي جهالت و در سيه چال هاي گمراهي شيطاني شتافتند در حالي که در رانده شدن به وسيله آن مطرود، مطيع و رام بودند. شيطان کاري را در پيش گرفته، که دل هاي مردم در تبعيت از آن مشابه يکديگر گشتند و قرن ها پس از قرن ها از آن کار تبعيت نمودند و از تکبري پيروي کردند که سينه ها به جهت آن تنگ شدند.

آگاه شويد، برحذر و بيمناک باشيد از اطاعت آقايان و بزرگان خود- کساني که از ارزش هاي واقعي حيثيت خود را بالاتر تلقي کردند و بالاتر از نسب خود سربلند نمودند. زشتي کار خود را به خدا نسبت دادند! و درباره آنچه که خداوند با آنان انجام داده است، انکار ورزيدند. اين همه (خطاکاريها) را در رويارويي جاهلانه و متکبرانه با قضاء خداوندي و پيروزي جستن بر نعمتهاي او مرتکب شدند.

اين خودخواهان خودکامه، برپا دارنده پايه عصبيتند و ستون هاي فتنه و آشوب و شمشيرهاي انتساب خويش به جاهليت، پس به خدا تقوا بورزيد و با نعمتها او تضاد نورزيد و حاسدان آن فضل و احسان مباشيد که به شما عنايت فرموده است.

و اطاعت نکنيد آن مدعيان اسلام را که با صفاي دروني خود تيرگي هاي آنان را آشاميديد و با تندرستي هاي خود بيماريهاي آنان را در هم آميختيد و باطل آنان را در حقتان داخل نموديد. آنان هستند پايه و بنيان فسق و همداستان هاي منکرين حقوق رسول خدا (صلي الله عليه و آله )و امام بر حق.

شيطان، آنان را مرکبهاي گمراهي براي تاختن اتخاذ کرد و لشکرياني که به وسيله آنان به مردم حمله مي کند و ترجمان هايي که با زبان هاي آنان سخن مي گويد، تا عقول شما را بربايند (يا برده خود سازند) و براي داخل شدن در چشمان شما تا چيزي را نبينيد و دميدن در گوش هاي شما تا چيزي را نشنويد. او شما را نشانه تير خود قرار داده و محل کوبيدن پا و گرفتن دستش قرار داده است

عبرت بگيريد و تجربه بيندوزيد از آنچه که پيش از شما متکبران امتها را گرفتار ساخت از غضب خداوندي و حملات و عذابها و کيفرهاي سخت او. و پند بگيريد از خاک آلود شدن (با جايگاه هاي) صورتها و مواضع نهادن پهلوهاي آنان. و به خدا پناه ببريد به خدا از اسباب توليد کبر همانگونه که از حوادث کوبنده روزگار به او پناهنده مي شوید.

اگر بنا بود خداوند به بعضي از بندگانش رخصت بدهد که به او کبر بورزند، قطعا به پيامبران و اولياء خاص خود اجازه مي داد ولکن خداوند سبحان زشتي تکبر و خودپسندي را براي آنان ناپسند دانست و فروتني را براي آنان پسنديد، پس آنان گونه هاي خود را بر زمين چسبانيدند و صورتهايشان را به خاک ماليدند.

و از روی تواضع بال هاي خود را براي مومنين از روي تواضع گستردند، آنان مردماني مستضعف بودند که با گرسنگي و انواع فقر آنان را آزمايش کرد و به مشقت و سختي مبتلا فرمود، در رويدادهاي وحشتناک امتحان نمود و با ناگواريها تصفيه شان نمود. از روي ناداني به موارد فتنه و آزمايش در موقعيت بي نيازي ملاک خشنودي و ناخشنودي خداوندي را مال و اولاد تلقي نکنيد.

خداوند سبحان و باعظمت چنين فرموده است: (آيا گمان مي کنند اين که ما به وسيله مال و فرزندان آنان را کمک مي نماييم، و آنان را در وصول به خيرات سرعت مي دهيم؟ (نه چنين است) آنان نمي فهمند). زيرا خداوند سبحان آزمايش مي کند بندگان مستکبر خود را که در نزد خويشتن بزرگ و چشمگيرند!! به وسيله دوستان خود که در چشمان آن مستکبران بينوايانند.

حضرت موسي بن عمران (علیه السلام) با برادرش هارون به فرعون وارد شدند در حالي که لباسي از پشم داشتند و عصايي به دست. آن دو بزرگوار به فرعون شرط کردند که اگر اسلام را بپذيرد، ملکي که در اختيار دارد براي او باقي بماند و عزتش پايدار.

فرعون مستکبر (به قوم خود) چنين گفت: (آيا تعجب نمي کنيد از اين که اين دو نفر با حال فقر و ذلتي که دارند، براي من شرطي پيشنهاد مي کنند که اگر آن را پذيرفتم (اسلام را قبول کردم) عزتم پايدار و ملک باقي بماند؟ آيا براي ادعاي چنين مقامي شايسته نبود که دستبندهاي طلا بر دست داشتند؟) اين سخن باطل فرعون ناشي از باعظمت دانستن طلا و اندوختن آن و پست شمردن پشم و پوشيدن آن بوده است.

اگر خداوند سبحان مي خواست براي آن پيامبراني که مبعوث فرمود، خزانه هاي طلا و معادن طلاي ناب را باز کند و همچنين به آنان کشتگاه هاي باغ ها را عطا فرمايد و پرندگان آسمان و حيوانات وحشي زمين ها را با آنان همراه و همدم نمايد، مي توانست. اگر خداوند سبحان به انبياي خود، چنين امتيازاتي مي داد، آزمايش ساقط مي شد و پاداش باطل مي گشت و اخبار پيامبران از بين مي رفت و براي کساني که دستورات خداوندي را پذيرفته بودند، پاداش هاي مردمي که از آزمايش هاي سربلند بيرون آمده بودند، واجب نمي گشت و مردم باايمان شايستگي پاداش انسان هاي احسانگر را نداشتند و الفاظ (چه زشت و چه زيبا) معاني حقيقي خود را ارائه نمي دادند.

ولکن خداوند سبحان رسولان خود را در تصميمهايي که براي ابلاغ دين خداوندي مي گرفتند نيرومند ساخته و در پديده هاي ظاهري که با چشمان حسي ديده مي شوند، ناتوان نموده بود، با قناعتي که دل ها را پر مي کرد و چشمها را بي نياز مي ساخت و با فقر و نيازمندي که آزار آن چشمها و گوش ها را پر مي ساخت.

و اگر پيامبران نيرومنداني بودند که کسي و يا مقامي نمي توانست قصد سوئي به آنان داشته باشد و داراي عزتي بودند که مورد ظلم قرار نمي گرفتند و ملکي داشتند که گردن هاي مردان به آن دراز مي گشت و جهاز مرکبها براي حرکت به سوي آن بسته مي شد، اين نيرومنديها ايجاب مي کرد که مردم از پيامبران به آساني بپذيرند و در برابر آنان استکبار نورزند. و به آنان به جهت ترس مشرف و غالب، ايمان بياروند، يا از جهت رغبت (به منفعت) به آن پيامبران بگروند.

در اين صورت نيتها (و هدف گيريها) در ايمان آوردن به پيامبران، مشترک و مخلوط به دو پديده جلب سود و دفع زيان مي گشت و اعمال نيکوي آن مردم تجزيه مي شد به سودجويي و گريز از ضرر، و اجابت دعوت انبياء. وليکن خداوند سبحان خواست که پيروي از سولان او و تصديق کتابهاي او و خشوع به مقام ربوبي او و تمکين به امر او و تسليم محض به اطاعت او، اموري خاص آن ذات اقدس باشد و با هيچ چيزي خارج از آن امور، آلوده نگردد. و هراندازه ابتلاء و آزمايش بزرگتر باشد پاداش و جزاء باعظمت تر مي باشد.

مگر نمي بينيد که خداوند سبحان فرزندان آدم (علیه السلام) را از اولين افراد آنان تا آخرين آنان از اين دنيا به وسيله سنگهايي آزمايش کرده است که نه ضرري دارند و نه منفعتي و نه مي بينند و نه مي شنوند. اين سنگها را خانه محرم (بيت الله الحرام) قرار داده که براي مردم جايگاه قيام و عبادت است. سپس خداوند متعال اين بيت (کعبه) را در سنگلاخ ترين قطعه اي از زمين و کمترين آباديهاي دنيا از حيث مصالح ساختماني و تنگترين دره ها از جهت وسعت قرار داد، در ميان کوه هايي خشن و ريگهاي نرم و چشمه هايي کم آب و آباديهايي از هم گسيخته که در آن سرزمين نه شتري فربه مي شود و نه اسبي و گوسفندي فربه می شود.

خداوند متعال سپس فرزندان حضرت آدم (علیه السلام) را امر فرمود که اطراف بدن هاي خود را به طرف او بگردانند. با اين دستور، کعبه جايگاهي براي سود بردن فرزندان آدم (علیه السلام) از سفرهاي خود و آخرين منزلگه براي باراندازي آنان است. ميوه هاي عالي (يا باطن) دل ها از بيابان هاي خشک و بي آب و علف و دور از کعبه و دره هاي عميق واقع در ميان کوه ها و از جزيره هاي از هم گسيخته درياها به سوي مکه مشتاقانه حرکت مي کنند تا دوش هاي خود را در نهايت خضوع حرکت بدهند، تهليل مي کنند (لااله الاالله مي گويند) و بر قدمهايشان در حالت ژوليده و خاک آلود براي آن مي دوند.

در حالي که پيراهن هاي خود را به پشت انداخته و با رها کردن موها به حال خود در حال احرام، زيبايي خلقت خود را مشوه نموده اند (بر هم زده اند) براي برآمدن از عهده ابتلايي عظيم و امتحاني شديد و آزمايشي آشکار و تصفيه کامل. خداوند عمل حج را سبب نزول رحمت خود قرار داده و موجب وصول به بهشت برينش قرار داد است .

و اگر خداوند سبحان خانه محترم و مشاعر (جايگاه هاي خاص عبادت) باعظمت خود را در ميان باغ ها و رودخانه ها و زمين هموار و صاف و درختستان با ميوه هاي دسترس و منازل متصل به يکديگر و آباديهاي پيوسته به هم و ميان گندمزار و باغ هاي سبز و باطراوت و کشتگاه هايي که پيرامون آن باغ ها کشيده شده و زمين هاي گسترده پر باران و گلستان ها و زراعتهاي تر و تازه و شکوفا و راه هاي آباد قرار مي داد، پاداش چنين عمل بااهميتي به جهت ناچيزي ابتلاء کوچک مي شد.

و اگر بنيادي که مکه را بر آن نهاده و سنگهايي که ديوارهاي خانه خدا به وسيله آنها بالا رفته است از زمرد سبز و ياقوت سرخ و نور و روشنايي ساخته شده بود، ورود و گلاويزي شک و ترديد را در سينه ها سبک و آسان مي ساخت و تلاش شيطان را براي گمراه کردن مردم باايمان از دل ها ساقط مي کرد (زيرا احتياجي به آن نمي ماند) و اضطراب ترديد را از مردم منتفي مي ساخت. ولکن خداوند متعال بندگانش را با انواع شدايد آزمايش مي کند و به انواع مجاهدتها متعبد مي سازد و به اقسام ناملايمات مبتلا مي نمايد، براي بيرون راندن تکبر از دل ها و برقرار ساختن خضوع و تسليم در نفوس آنان، و اين آزمايش ها و ابتلاءها را درهايي باز براي فضل و احسان و وسايل آماده براي عفو و بخشش قرار مي دهد.

ولکن خداوند متعال بندگانش را با انواع شدايد آزمايش مي کند و به انواع مجاهدتها متعبد مي سازد و به اقسام ناملايمات مبتلا مي نمايد، براي بيرون راندن تکبر از دل ها و برقرار ساختن خضوع و تسليم در نفوس آنان، و اين آزمايش ها و ابتلاءها را درهايي باز براي فضل و احسان و وسايل آماده براي عفو و بخشش قرار مي دهد.

برحذر باشيد از خدا، بترسيد از خدا، درباره نتايج دنيوي ظلم و وخامت اخروي آن و بدي عاقبت کبر، زيرا کبر دام بزرگ و گسترده شيطان و ابزار بزرگ حيله هاي او است که همانند زهرهاي کشنده که در بدن انسان ها نفوذ مي کند، در دل هاي مردان وارد مي گردد. شيطان در کارهاي خود عليه فرزندان آدم هرگز ناتوان نشود و کسي را از روي خطا رها نکند، نه عالمي را به جهت علمش و نه بينوايي را که لباس فقر پوشيده است.

و خداوند متعال بندگان باايمان خود را از فريبکاريهاي شيطان محفوظ و مصون مي دارد به وسيله نمازها و زکات دادن ها و تحمل مشقت به وسيله روزه گرفتن در روزهاي مقرر (رمضان مبارک) و براي ايجاد آرامش در اعضاي آنان و براي خاشع نمودن چشمان و رام کردن نفس ها و تواضع دل ها و از بين بردن تکبر در وجود آنان.

و به خاطر ماليدن چهره هاي نازنين به خاک از روي تواضع و چسباندن اعضاي شريف بر زمين براي احساس حقارت در بارگاه الهي و چسبيدن شکمها به پشتها به جهت روزه داري براي دريافت ذلت، به اضافه اين امتياز در زکات که محصولات مفيد زمين و غير آن صرف مستمندان و فقرا مي شود.

بنگريد در اين کارها (که به عنوان دستورات خداوندي انجامي مي دهيد) که چگونه شاخ ها و ديگر جوانه هاي فخر را که در درون آدمي سر مي کشند، ريشه کن مي کند و از سر برآوردن نمودهاي خودپسندي جلوگيري مي نمايد.

من (در سرگذشت انسان ها) نگريستم و کسي را از عالميان نديدم که به چيزي تعصب بورزد مگر اين که مستند به علتي باشد که مي تواند نادان ها را به اشتباه بيندازد، با مستند به يک دليل (ظاهري) باشد که عقول مردم احمق را به بازي بگيرد مگر شما، زيرا شما به امري تعصب مي ورزيد که براي آن هيچ سبب و علتي ديده نمي شود.

شيطان که براي آدم (علیه السلام) تعصب به خرج داد، به جهت اصل خلقتش بود که با تمسک به آن در اصل آفرينش آدم (علیه السلام) طعنه زد و گفت:
من از آتش هستم و تو از گل.

و اما توانگران از خودکامگان امتها، آنان به موقعيتهايي که نعمتهاي خداوندي نصيبشان کرده بود، تعصب ورزيدند و گفتند: (اموال و اولاد ما بيشتر از ديگران است و ما عذاب نخواهيم شد.)

پس اگر ناچار از تعصب هستيد، عصبيت خود را براي اخلاق نيکو و کردارهاي پسنديده و امور زيبا قرار بدهيد که خاندان هاي اصيل و بزرگمنش عرب و روساي قبايل به آن موصوف بودند: تعصب به داشتن اخلاق مرغوب عقلا، و آرمان هاي بزرگ و درجات بالاي ارزش ها و آثار پسنديده که از خود به يادگار مي گذاشتند.

پس تعصب بورزيد به خصلتها و عادات پسنديده مانند حمايت و حفظ حقوق همسايگي و وفا به پيمان و اطاعت نيکوکار و مخالفت با خودخواهي و فراگرفتن فضل و فضيلت و بزرگ شمردن معصيت قتل نفس، و انصاف به خلق و فرو بردن غضب و پرهيز از فساد در روي زمين.

بترسيد از آن عذابهايي که بر اقوام و مللي پيش از شما در نتيجه اعمال زشت و کارهاي ناشايست فرود آمد. حالات آنان را در نيکي ها و بديها متذکر شويد و بترسيد از اينکه همانند آنان باشيد.

و هنگامي که در حالات نيک و بد آنان انديشيديد، اموري را عهده دار شويد که عزت را ملتزم وضع زندگي آنان ساخت و دشمنانشان را دور ساخت و عافيت و آسايش را بر آنان گسترش داد و نعمت را براي آنان مطيع ساخت و کرامت انساني طناب خود را براي همه آنان وصل نمود، و آن: اجتناب از جدايي و پراکندگي بود و التزام به انس و الفت و يکديگر را به آن توصيه نمودن. و از هر کاري که پشت آنان را شکست و قدرتشان را به ناتواني مبدل ساخت (عوامل شکست و ناتواني آن اقوام و ملل) بپرهيزيد.

و از کينه ها و عداوتهايي که در دل هايشان جاي گرفته بود و خصومتهايي که در سينه ها موج مي زد و از پشت به همديگر کردن نفوس و دست از کمک و تعاون با يکديگر کشيدن بپرهيزيد. بينديشيد در حالات مردمان باايمان که پيش از شما از اين دنيا گذشته اند که چگونه زندگي را در حال تصفيه و ابتلا سپري کردند.

مگر آنان سنگين بارترين مردم و جهادگرترين بندگان در هنگام بلا و مشقت پذيرترين اهل دنيا در تنگناهاي حالات زندگي نبودند. فراعنه و طواغيت، آنان را به بردگي خود گرفتند و عذاب بدي به آنان دادند و تلخي ها را جرعه جرعه به آنان نوشاندند. روزگار آنان به اين منوال در ذلت هلاکت بار و در فشار سخت مغلوبيت سپري مي شد، نه چاره اي براي حفظ و نگهداري خويشتن از آن همه گرفتاريها داشتند و نه راهي براي دفاع از خويشتن.

تا آنگاه که خداوند سبحان بردباري جدي آنان را در اذيتها و آزارهايي که در راه او محبت او مي ديدند. و نيز اين که ناگواريها را از بيم و هراس از مقام ربوبي تحمل مي کردند، ديد و به آنان از تنگناهاي بلا فرجي عطا نمود و به جاي ذلت و خواري عزت و در عوض ترس، امن و امان عنايت فرمود، در نتيجه پادشاهان و فرمانروايان و پيشوايان و پيشتازاني گشتند و کرامت خداوندي به درجه اي نصيب آنان گشت که حتي آن را در آرزوهاي خود هم نمي ديدند. پ

پس بنگريد به وضع آنان تا آنگاه که مردمشان اجتماع داشتند و تمايلاتشان با هم بود داراي دل هاي معتدل بودند و دستهاي تکيه به هم داده و شمشيرهاي به ياري هم کشيده شده و بينايي هاي تيزبين و تصميمهاي متحد.

آيا آنان با چنين عواملي، سروراني در پهنه زمين و سلاطيني بر گردن هاي عالميان نبودند؟ حال بنگريد به سرنوشت آنان در آخر کارشان، در آن هنگام که جدايي ميان آنان افتاد و انس و الفت به پراکندگي تبديل گشت و اختلاف کلمه و اختلاف دل ها وارد جمع آنان گشت و در نتيجه به تيره هاي مختلف تقسيم شدند و در حال ستيزه گري با يکديگر پراکنده شدند، خداوند لباس کرامتش را از پيکرشان بيرون آورد و طراوت و فراواني نعمتش را از آنان سلب نمود. حال داستان هاي اخبار آنان در ميان شما براي عبرت گيري انسان هاي پندآموز مانده است.

تجربه و عبرت بيندوزيد از حال فرزندان اسماعيل و اسحاق و اسراييل عليهم السلام که احوال شما به احوال آنان سخت متناسب است و چه شبيه به يکديگر است مثل ها (امثال صفات شما با آنان).

در وضع زندگي آنان بينديشيد، در حال تفرقه و پراکندگي. آن شبها که کسري ها و قيصرها مالکين آنان بودند و آنان را از مساکن و مزارع و مراتعي که داشتند و از درياي عراق (دجله و فرات) دور مي ساختند و هم چنين آنان را از اماکن سرسبز و خرم به بيابان هاي بي آب و علف و جايگاه هاي وزش باد و تنگناي معيشت مي راندند.

و آنان را در احتياج و فقر رها مي کردند و دمساز شتران پشت ريش و پشمين (يا بي پشم). آنان ذليل ترين امتها بودند از حيث خانه و کاشانه و خشکترين قرارگاه. به حمايت هيچ دعوتي که بتوانند به آن چنگ بزنند پناهي نداشتند و نه اميدي به سايه الفتي داشتند که به عزت آن تکيه کنند. احوال در اضطراب، و قدرتها مختلف، و کثرت پراکنده، در بلايي شديد و طبقاتي از ناداني! دختراني که در ميان آن قوم زنده به گور مي شدند و بتهايي که پرستش مي شدند و ارحام و خويشاونداني که از هم مي بريدند و غارتها و چپاولگريهايي از هر طرف به راه مي افتاد.

بنگريد به موارد نعمتهايي که خداوند به وسيله برانگيختن رسولي به آنان عنايت فرمود. اطاعت آن مردم را به ديني که آورده جلب و محکم ساخت، و انس و الفت آنان را به دعوت خود جمع فرمود. در اين هنگام نعمت باکرامت خود را براي آنان بگستراند و نهرهاي نعمتهايش را بر آنان به جريان انداخت و دين اسلام آنان را به فوايد و نتايج برکات آن دين جمع نمود. پس در نعمت آن ملت (دين) غوطه ور گشتند و در طراوت عيش آن ملت شادمان گشتند.

امور زندگاني در سايه يک سلطه پيروز براي آنان اعتدال يافت و موقعيت آنان در جانب عزت پيروز جايگير گشت، و امور زندگي در مراتب بالايي از ملک ثابت به سوي آنان ميل کرد. آنگاه آنان فرمانروايان جهانيان گشتند و پادشاهاني در پهنه زمين. حال امور کساني را مالک شده اند که روزگاري بر آنان (مسلمانان) مالک بودند و احکام را در ميان جمعي انفاذ مي کنند که در ميان خود آنان مقرر و اجراء مي کردند. ديگر نيزه اي از آنان را براي شناخت تيزي و کندي و قدرت آن آزمايش نکردند و سنگي از آنان را براي شکستن نکوبيدند.

آگاه باشيد که دستهايتان را از طناب اطاعت کشيديد و پناهگاه خداوندي را که براي شما نهاده بود با احکام جاهليت شکافتيد. خداوند سبحان به جمعيت اين امت احسان نمود و به برکت آن طناب الفت و وحدتي که براي پيوند آنان بسته بود حرکت کردند و در پناه حمايت آن، آرامش گرفتند. اين الفت و وحدتي است که هيچ يک از مخلوقات ارزش آن را نمي داند، زيرا از هر ارزشي بالاتر و از هر مهمي باعظمت تر است.

و بدانيد شما بعد از هجرت (به سوي کمال) به شيوه اعراب بدوي پيوستيد و پس از برادران و هم پيماني، به احزاب مختلف مبدل گشتيد. از اسلام به جز اسم آن، تعلقي نداريد و از ايمان نمي شناسيد مگر صورتي از آن را.

مي گوييد: آتش را مي پذيريم ولي ننگ را بر خود نمي گيريم! گويا شما مي خواهيد اسلام را به رويش واژگون کنيد تا حرمت آن بشکند و پيمان آن را که خداوند براي شما قانون آن را در روي زمين وضع نموده و ميان مردم وسيله امن براي شما قرار داده است نقض کنيد!

و قطعي است که اگر شما به سوي غير اسلام بگراييد، اهل کفر با شما خواهند جنگيد، سپس نه جبرييل و نه ميکاييل کمک خواهند کرد و نه مهاجرين و انصار، مگر با کشيدن شمشير و ضربه زدن به يکديگر تا خداوند ميان شما حکم کند.

و شما درگذشتگان نمونه هايي را از غضب خداوند و کيفرهاي کوبنده و حوادث نابودکننده و روزگارها و وقايع شديد و مهلک مي دانيد. پس تهديد خداوندي را از روي ناداني به گرفتاري خود در دست قدرت او و ناچيز انگاشتن کيفر او و احتمال ندادن غضب او دير تلقي نکنيد.

زيرا خداوند سبحان مردم قرن گذشته را که پيش از شما زندگي کرده اند، لعنت نکرده است مگر به آن جهت که امر به معروف و نهي از منکر را ترک کردند. پس خداوند لعنت کرده ابلهان را به جهت ارتکاب گناهان و خردمندان را در نتيجه نهي نکردن گنهکاران از ارتکاب معاصي.

آگاه باشيد که شما رابطه خود را با اسلام قطع نموديد و حدود آن را معطل کرديد و احکامش را از بين برديد. آگاه باشيد خداوند به من دستور داده به جهاد با اهل ستم و نقض بيعت و پيمان و با آنان که در روي زمين فساد به راه مي اندازند. اما عهدشکنان، پس با آنان جنگيدم و با آنان که از حق منحرف شده اند مجاهدت کردم، و اما گمراهاني که از دين منحرف شدند، ناتوانشان ساختم. اما شيطان ردهه (ذوالثديه رييس خوارج نهروان يا يکي از فرزندان شيطان) پس فريادي کار او را ساخت که اضطراب قلب و صداي سينه اش شنيده شد. تتمه اي از ستمکاران مانده است.

اگر خداوند براي حمله به آنان اجازه دهد، دولت را از آنان باز مي گيرم، مگر عده اي که در اطراف زمين متفرق شوند.

من بودم که در دوران کوچکي، بزرگان و اقوياي عرب را بر زمين زدم و شاخ هاي بالا آمده ربيعه و مضر را شکاندم. شما موقعيت و رابطه مرا با رسول خدا (صلي الله عليه و آله )از جهت خويشاوندي نزديک و مقام و منزلت اختصاصي مي دانيد (و مي دانيد که) آغوش تربيت مي گرفت در حالي که بچه اي کوچک بودم، مرا به سينه خود مي چسباند و در رختخوابش جاي مي داد و جسد مبارکش را بر من مس مي فرمود و عطر بدن شريفش را به مشام من مي رساند.

و گاهي چيزي را مي جويد و آن را به من مي خوراند. آن حضرت هيچ دروغي در سخن از من نشنيد و خطايي در کاري از من نيافت. و خداوند متعال آن وجود نازنين را از موقعي که از شير باز شد، شب و روز با يکي از بزرگترين فرشتگانش همراه فرمود که آن حضرت را در مسير اکتساب صفات شريف و اتصاف به بهترين اخلاق دنيا قرار دهد.

من همواره به دنبال او بودم همانگونه که بچه شتر به دنبال مادرش مي رود. آن برگزيده خداوندي در هر روزي که مي گذشت، پرچمي (علمي) از اخلاق براي من مي افراشت و دستور مي داد که تبعيت از او نمايم و در هر سال در کوه حرا مجاور مي گشت، من او را مي ديدم و کسي جز من او را نمي ديد. در آن روز اسلام و مسلماني در هيچ خانه اي نبود غير از خانه رسول خدا (صلي الله عليه و آله )و خديجه و من سومين آنان بودم. نور وحي و رسالت را مي ديدم و عطر پيامبري را استشمام مي کردم.

من ناله شيطان را در آن هنگام که وحي به آن حضرت نازل شد، شنيدم. عرض کردم يا رسول الله چيست اين ناله؟ فرمود: ناله شيطان است که به جهت نااميدي از اين که عبادت شود سر داده است. تو مي شنوي آنچه را که من مي شنوم و مي بيني آنچه را من مي بينم، ولي تو پيامبر نيستي، بلکه تو وزير من هستي و تو در مسير خير قرار گرفته اي.

و من با آن حضرت (صلي الله عليه و آله )بودم در آن موقع که قريش به نزد آن حضرت آمدند، و به او گفتند: اي محمد (صلي الله عليه و آله )تو ادعاي بزرگي به راه انداخته اي، چنان ادعايي که پدران و ديگر دودمانت مطرح نکردند، ما چيزي از تو مسالت مي کنيم و اگر به ما پاسخ دادي و آن را به ما ارائه نمودي، مي فهميم که تو پيامبر و فرستاده خداوندي و اگر پاسخ ما را ندادي مي فهيم که تو قطعا ساحر و دروغگوهسی.

آن حضرت فرمود: سوال شما چيست؟ آنان گفتند: بخوان اين درخت را تا از ريشه هايش کنده شود (و مجموع اجزايش) بيايد و در مقابل بايستد. پيامبر اکرم (صلي الله عليه و آله )فرمود: خداوند بر همه چيز توانا است، آيا اگر خداوند اين کار را براي شما کرد، ايمان مي آوريد و به (حق) شهادت مي دهيد؟

گفتند: آري، آن حضرت فرمود: من به زودي آنچه را مي خواهيد به شما نشان مي دهم در حالي که مي دانم شما به سوي خير باز نخواهيد گشت. و در ميان شما کسي است که در چاه انداخته مي شود و کسي است که احزاب تشکيل مي دهد.

سپس آن حضرت (صلي الله عليه و آله )فرمود: اي درخت، به خدا و روز قيامت ايمان داري و مي داني که من رسول خدا هستم، با ريشه هايت از زمين درآي و با اذن خداوندي در برابر من بايست.

وگند به آن خدايي که او را بر حق برانگيخته است، آن درخت با ريشه هايش از جاي کنده شد و به طرف رسول خدا حرکت کرد در حالي که صدايي مانند صداي وزش باد و به هم خوردن بال هاي پرنده داشت، مانند پرندگان در حالي که پر مي زد، آمد و در مقابل آن حضرت ايستاد و شاخه بالايش را بر رسول خدا (صلي الله عليه و آله )گسترد و بعضي از شاخه هايش را هم روي شانه من انداخت و من در آن حال در طرف راست آن حضرت ايستاده بودم.

هنگامي که قوم قريش اين معجزه را ديدند از روي خود بزرگ بيني و تکبر، چنين گفتند: امر کن نيمي از اين درخت بيايد و نيم ديگر بماند. حضرت به اين خواسته آنان عمل کرد و به درخت امر فرمود. نيمي از آن درخت به طور شگفت انگيزتري از حالت اول و با صدايي شديدتر به طرف پيامبر روي آورد و نزديک بود به پيامبر خدا بپيچد. بار ديگر آن مردم از روي کفر و گردنکشي گفتند: دستور بده اين نيمه درخت برگردد به آن نيمه اش (تا به صورت اوليه اش برگردد). رسول خدا (صلي الله عليه و آله)امر فرمود: نيمه درخت بر روي همان نيمه اول برگشت.

من گفتم: (نيست خدايي مگر الله). من اولين مومن به تو هستم و من اولين کسي هستم که اقرار کرد به اين که آنچه را که درخت امروز انجام داد، به امر خداوند تعالي و براي تصديق نبوت و تجليل و تعظيم سخن تو بود.

در اين هنگام همه آن قوم گفتند: (اين شخص، پيامبر نيست) بلکه ساحري است دروغگو که سحرش شگفت انگيز است و در اين کار سبک دست (تردست). و آيا کسي جز اين شخص (مقصودشان من (علي بن ابيطالب) بودم) وجود دارد که اين ادعا و کار تو را تصديق کند؟ و قطعي است، من از قومي هستم که سرزنش هيچ سرزنش کننده اي آنان را در راه خدا از کار باز نمي دارد. چهره آنان چهره باعظمت ترين راستگويان است و سخن آنان سخن نيکوکاران. شب بيدار، و هدايتگران روز.

آنان هستند تسمک کنندگان به قرآن، که سنتهاي خدا و رسول خدا (صلي الله عليه و آله )را احياء مي کنند. نه تکبر مي ورزند و نه بلند گرايانند و نه مردم را به زنجير مي کشند و نه فساد در روي زمين به راه مي اندازند. دل هاي آنان در بهشت است و بدن هاي آنان در کار و کوشش.